Кіріспе

Осман мәдениеті, сондай-ақ Румынияда Отомани мәдениеті немесе Венгрияда Отомани Фузесабони мәдениеті деп аталады, Орталық Еуропада ерте қола дәуірінің (шамамен б.з.д. 2100–1400 жылдары) мәдениеті. Бұл мәдениеттің аты Отомани (Отомани) ауылының жанындағы атаулы орналасқан жерден алынған, қазіргі Румынияның Бихор округіндегі Сэлачеяның бір бөлігі. Осман мәдениетінің орта қола дәуірі кезеңі (шамамен б.з.д. 1750–1400 жылдары) Шығыс Венгрия және Батыс Румынияда Гюлаваршанд мәдениеті деп те белгілі.

Аумақтық көлемі

Оттоманы мәдениеті Шығыс Венгрияда, Шығыс Словакияда, Батыс Румыниядағы Кришана аймағында, Батыс Украинада, Транскарпатияда (Карпат тауларының бойындағы Закарпат облысы) және Оңтүстік-Шығыс Польшада (Карпат таулары мен оған жақын жерлерде) орналасқан. Осылайша, Оттоманы мәдениетінің өкілдері кейіннен "Кең жол" деп аталатын сауда жолының орталық бөлігін бақылап тұрды, және шындығында, Оттоманы ескерткіштерінде жиі құмыр табылады. Оттоманы мәдениетінің таралуы Хатван мәдениетінің аяқталуымен байланысты.

Тұрғын үй, қоныстар, тұрғын үй және материалдық мәдениет

Бұл кең аумақты мекендеген мәдениет өкілдері өзендердің жағалауларында, аңғарларда, сондай-ақ стратегиялық тұғындарда – тау жолдарында, төбелерде бекінілген елді мекендер салған. Үңгірлер мен табиғи бұлақтар сияқты кейбір жерлер діни амалдар үшін қолданылған. Бұл мәдениет Румыниядағы Витенберг мәдениетімен, Моравия, Германия, Австрия және Словакияның батысындағы Юнетице-Мадаровце-Ветеров-Бохаймкирхен мәдени кешенімен, Польшадағы Миерзановице мәдениетімен және Венгриядағы Мако/Нагирев мәдениетімен бір дәуірде болды. Мәдениеттің жоғары деңгейі бекінілген елді мекендердегі жоғары дамыған қорғаныс архитектурасымен көрiнедi, оған бекініс, тас қабырғалар, қоршаулар, мұнаралар және бастиондармен қорғалған күрделі қақпалар кіреді. Сондай-ақ, қалалық жоспармен салынған үйлер (1, 2 немесе үш бөлмелі), жазық жерлердегі үйлердің тікелей салынуы (саз балшықтан жасалған үйлердің үнемі салынуы, көптеген стратиграфиялық қабаттары бар жасанды төбелердің пайда болуы), металл өңдеудің жоғары деңгейі (бронза, алтын, күміс), сүйек пен мүйізден жасалған бұйымдар (ат жабдықтарының мүйізден жасалған элементтері), өте әсем безендірілген амфоралар, кең табақтар, кішкентай кеселер, сүт өңдеуге арналған ыдыстар, көшпелі керамикалық пештер (пираунос), бай әшекейлермен, діни және тұрмыстық мақсатта қолданылған деп есептеледі. Оттамандық керамиканың ерекшеліктері – спираль немесе дөңгелек мотивтермен безендіру, бай пластикалық әшекейлеу, толқын немесе "айналма спираль" өрнегін қолдану, "металдық эффект" алу үшін керамиканы жылтырату және жоғары температурада күйдіру. Металл өңдеуге алтын әшекейлер (көбінесе сырғалар), қоладан жасалған шағын бұйымдар (ілгіштер, жеке әшекейлер, кішкентай құралдар – инелер, тесік ашу құралдары), соғысқа арналған бұйымдар (айқас балталары, сүйреулер, пышақтар, қылыштар және жебелер) жатады. Тас орақтар мен балталар жасау үшін де кеңінен қолданылды. Энтонидің (2007) мәліметінше, арбалы көліктер Оттаман мәдениетіне көп өрнекті керамикалық мәдениеттен батысқа қарай тараған.

Жерлеу рәсімі

Жерлеулер әдетте денесі иілген күйде, елді мекендердің тікелей жанындағы үлкен, жалпақ зираттарда жасалған. Зираттарда ерлер мен әйелдерге арналған бөлек жақтар болған, ал соңғы кезеңдерде екі түрлі рәсімге көшкен, яғни кремация да жиі қолданылып, күлдер урналарға салынатын болған. Қабірлерге мол мүлік қосылған, оның ішінде әшекей бұйымдар (мысалы, моншақтар, ерлер қабірлерінде көбінесе жануар тістері мен қабан суырынан жасалған), металл зергерлік бұйымдар, құрал-жарақтар, қару-жарақ және керамикалық ыдыстар салынатын. Нижня-Мисла (Шығыс Словакия) зиратындағы бала қабірінен төрт дөңгелекті арбаның керамикалық моделі табылған, ол баланың ойыншығы немесе діни нысан деп жорылған.

Құлдырау және мұра

Осман мәдениетінің аяқталуы Орталық Еуропадағы Көне қола дәуірінің соңындағы алабұрлы оқиғалармен байланысты, онда "Ескі қола дәуірі әлемі" толық құлдырады. Осы әлемде мықты бекіністер, бай жерлеулер және қашықтықтарға сауда жасау сияқты өте дамыған мәдениет болған. Бекінілген елді мекендердің санының біртіндеп азаюы, жерлеу салтының өзгеруі және адамдардың бекінілген елді мекендерді тастап кетуіне бірнеше себеп болуы мүмкін, соның ішінде сауда және алмасу желілерінің бұзылуы, жау шабуылдары, қоғамның ішкі құлдырауы немесе қоршаған ортаның өзгерісі. Одан кейінгі Орта қола дәуірі / Кейінгі қола дәуірі мәдениеттері жерлеу салтында (көму, обалар тұрғызу) және қоламен жұмыс істеуде мүлдем басқаша. Қола өңдеуде "жарылыс" болды және барлық Еуропа бойынша табылған көптеген қола сақталатын орындар өндірілген қола заттарының саны мен сапасының өзгеруін көрсетеді. Біз тек қола әшекейлері мен қаруларын ғана емес (соның ішінде алғашқы қылыштардың үлгілері), сонымен қатар қола құралдарын (орман, балта, айқас) көреміз, бұл ежелгі адамның күнделікті өмірін өзгертіп жіберді.