Кіріспе
Артқы қозғалтқышты екі қабатты автобус
Leyland Atlantean – 1958 және 1986 жылдар аралығында Leyland Motors компаниясы өндірген, негізінен екі қабатты автобус шассиі. Жаңа түрінде тек 17 Atlantean шассиі бір қабатты автобус ретінде жасалған. Ол Ұлыбританияда артқы қозғалтқышты және алдыңғы кіреберісті екі қабатты автобустардың дизайнын алғаш рет енгізді, бұл бір жүргішпен басқарылатын автобустарды пайдалануға мүмкіндік берді және автобус кондукторының қажеттілігін жойды.
Үлгілер
Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі жылдары Ұлыбританиядағы автобус операторлары тасымалданған жолаушылар санының азаюына тап болды, ал өндірушілер үнемдеу жолдарын іздеуге кірісті. Соғысқа дейін бірнеше тәжірибелік артқы қозғалтқышты автобустар жасалған болатын, бірақ ешқайсысы прототип сатысынан сәтті өте алмады. Жолаушылар салонына қозғалтқыштың енуін барынша азайту қажеттігі маңызды болды, нәтижесінде бірнеше еден асты қозғалтқышты бір қабатты автобустар жобаланды. Алайда, мұндай конструкциялар көліктің еденін көтеріп, кіреберісте қосымша басқыштарды орнатуға мәжбүр етті. Екі қабатты автобустарда бұл мәселелер күшейіп, көліктің жалпы биіктігінің артуына немесе жеткіліксіз ішкі биіктікке әкелді. 1952 жылы Leyland артқы қозғалтқышты екі қабатты автобусқа қатысты идеяларды сынақтан өткізе бастады. Saunders Roe компаниясы жасаған STF 90 прототипі, рұқсат етілген максималды ені 2 метр болатын. Ол Leyland O.350 қозғалтқышының турбожүктемелі нұсқасымен жабдықталды, ол подрамның артқы бөлігіне көлденең орнатылды. Шасси болаттан және жеңіл қорытпадан жасалған платформалық типті, терең күш түсетін бүйірлік бөліктерімен құралды. Автоматты әрекетке келтіргіш және автомат беріліс қорабы да орнатылды. Көлік PDR1 (R – «Артқы қозғалтқышты» білдіреді) деп аталды. 1956 жылы екінші прототип, XTC 684 құрастырылды, бұл жолы Metro Cammell корпусымен және тағы да O.350 қозғалтқышымен жабдықталды. Онда центробегтік әрекетке келтіргіш, Pneumocyclic беріліс қорабы және бұрыштық жетек болды. Бұл көліктің биіктігі 4 метр, дөңгелек аралығы 5 метр, жалпы ұзындығы 9 метр, ал отыратын орын саны 78 болды. Leyland бұл прототипті «Төмен жүк» деп атады. Екі прототип мұқият сынақтан өткенімен, алдыңғы қозғалтқышты автобустың бұрынғы мәселесі сақталды – оларда артқы кіреберістер болды, жүргізушінің жанындағы кеңістік бос тұрды.
PDR1/PDR2
1956 жылы Құрылыс және пайдалану ережелеріне енгізілген өзгерістер екі қабатты автобустардың максималды ұзындығын 9 метрге дейін ұлғайтты, бұл алдыңғы осінің алдында кең кіреберіс орнатуға мүмкіндік берді. Бұл бастапқыда жүргізушіге жолға отыруды бақылауға мүмкіндік беру үшін жасалды, ал кондуктор ақыны жинады, бірақ тез арада бір адаммен басқаруға болатыны анықталды. Leyland жаңа ережені пайдаланып, 1956 жылғы Earls Court көрме орталығында өткен Commercial Motor Show-да Atlantean прототипін ұсынды. Автобустың алдыңғы кіреберісінің дизайны автобус индустриясын өзгертуге мүмкіндік берсе де, бірнеше факторлар автобустың өндіріске түсуіне кедергі келтірді. Басты мәселе – қозғалтқыш әлі де кузов ішінде болғандықтан, төменгі салон ішіндегі қозғалтқыш шуының жоғары деңгейі болды, ал бөлім орындықтарға арналған еді. Механикалық тұрғыдан алғанда, прототип Atlantean Lowloader-ге ұқсас болды, O.600 қозғалтқышы артқы жағына көлденең орнатылған, ал артқы сол жақ бұрышта орналасқан пневмоциклді қоробка қозғалтқыштан тікелей қуат беруді қамтамасыз етті. Atlantean жеңіл және берік конструкцияға ие болды. Жеңіл қорытпадан жасалған еден тақталары тікелей рамаға бекітілді, бұл раманы нығайту және салон еденіне негіз құрудың екі мақсатын да орындады. Lowloader-дің платформалық типті суб-рама тұжырымы прототип үшін сақталды. Төмендетілген артқы ось, жерден бір қадам жоғары орналасқан тегіс еденнің автобустың барлық ұзындығы бойынша жалғасуына мүмкіндік берді. Прототип елдің әртүрлі операторларына көрсетілді. Сонымен қатар, сынақтар үшін пайдаланылған тіркелмеген бауырлас көлік те болды. Екеуі де кейін жойылды. 1958 жылы Leyland көптеген мәселелерді шешіп, қозғалтқышты негізгі кузовтан тыс, артқы бөлімге көшірді және алғашқы өндірістік Atlantean PDR1/1, 5 метрлік (16 фут) дөңгелек аралығымен, 1958 жылғы Commercial Motor Show-да ұсынылды. Прототипке қарағанда оның механикалық құрылымы қарапайым болды, стандартты алдыңғы және артқы осьтері, айналасы бойынша жапырақ серіппелері және арналы секциялы рамасы болды. 1958 жылдың желтоқсанында Glasgow Corporation, James of Ammanford және Wallasey Corporation осы типтегі алғашқы үлгілерін пайдалануға енгізді. 1964 жылдан бастап Atlantean үшін төмендетілген артқы ось опция ретінде қол жетімді болды; төмендетілген артқы осьтері бар Atlantean автобустары Atlantean PDR1/2 деп, ал кейінгі нұсқасы Atlantean PDR1/3 деп аталды. 1967 жылы Leyland 10 метрлік (33 фут) ұзындығы бар Atlantean PDR2/1 ұсынды. 1965 жылы London Transport 50 автобустан тұратын партия сатып алды, бастапқыда 7, 24, 67 және 271 бағыттарында жұмыс істеді, кейін Croydon-ға ауыстырылды. Кейбір операторлар сенімділік үшін алдыңғы қозғалтқышты автобустарды сатып алуды жалғастырса да, Atlantean көптеген тапсырыстар алды. National Bus Company және Scottish Bus Group сәйкесінше Bristol VR және Daimler Fleetline автобустарын бағалағанмен, Atlantean көптеген операторлармен сатып алынды. Aberdeen, Bournemouth, Glasgow, Edinburgh, Newcastle, Manchester, Liverpool, Newport, Nottingham және Plymouth Corporation осы типтегі көптеген автобустарды сатып алды. 1968 жылы Marshall үш Atlantean автобусын Great Yarmouth Corporation үшін бір қабатты автобустар ретінде жасады. Portsmouth Seddon Pennine компаниясынан бір қабатты кузовдары бар 12 Atlantean шассилеріне ие болды, ал соңында Birkenhead үш Northern Counties компаниясы жасаған бір қабатты Atlantean автобустарын тапсырыс берді, бірақ олар Birkenhead түсімен Merseyside-ке жеткізілді. 1972 жылға қарай 6000-нан астам Atlantean автобусы пайдалануға енгізілді.
AN68/AN69
1972 жылдың ақпан айында «Лейланд» компаниясы PDR1/PDR2 машиналарын алмастыру мақсатында AN68 сериясын ұсынды. Жаңа шасси кеңірек кіреберіс пен бірнеше жаңа қауіпсіздік мүмкіндіктерін қамтамасыз етті. Дыбыстық және визуальды дабыл қозғалтқыштың қызып кетуіне қарсы ескертіп, жүргізушіге уақтылы хабарлады. Қауіпсіз тұрақтандыру тежегіші енгізілді, ал рульдік механизм мен тежегіш жүйесі қырсық соқтығыстардан зақымданудан қорғалды. Сонымен қатар, тот баспайтын болаттан жасалған ауа құбырлары коррозияға төзімділігін арттырды. Екі модель ұсынылды: AN68/1R (ұзындығы 9,4 метр) және AN68/2R (ұзындығы 10,2 метр). AN68/2R моделінде күшпен басқарылатын руль стандартты жабдыққа кірсе, AN68/1R үшін қосымша опция ретінде ұсынылды. Рульдік насос қозғалтқышпен қуаттандырылды, бұл бұрынғы белдікпен жұмыс істейтін жүйенің орнына келді. Ал қозғалтқыш ретінде жаңа Leyland O.680 ғана қол жетімді болды. Әртүрлі өндірушілерден шыққан кең ассортименттегі корпус түрлері ұсынылды, бұл «Атлантеанды» шағын жеке кәсіпкерлерден бастап ірі қалалық компанияларға дейінгі операторлардың қажеттіліктеріне сәйкес жасауға мүмкіндік берді. 1978 жылы «Лейланд» компаниясы Leyland O.690 (O.680 қозғалтқышының турбожылдамдатқышты нұсқасы) қозғалтқышымен жабдықталған AN69 моделін ұсына бастады. Олардың барлығы шетелдік операторларға сатылды. Алайда, 0.690 қозғалтқышы бар бір AN69 «J. Fishwick & Sons of Leyland» компаниясына тиесілі болды, бұл көлік Бағдадқа экспорттауға арналған еді. «Атлантеан» үлкен санда сатыла берді, көптеген операторлар оған адал болды. Дегенмен, Лондондық көлік компаниясы өзінің алғашқы ірі артқы қозғалтқышты екі қабатты автобусқа тапсырыс бергенде AN68-ге қарағанда Daimler Fleetline моделін таңдады. 2000-нан астам Fleetline автобустары сатып алынса да, сенімділік мәселелері олардың мерзімінен бұрын тоқтатылуына әкелді. 1968 жылы «Британдық Лейланд» компаниясы құрылғанда, бәсекелес «Даймлер» және «Бристоль» компаниялары «Лейландпен» бірікті, нәтижесінде екі бәсекелес артқы қозғалтқышты шасси (Daimler Fleetline және Bristol VR) «Атлантеанмен» бірге біріктірілді. «Бристоль» бренді сақталса да, «Даймлер» тоқтатылды және өнімдер «Leyland» деп қайта аталды. Қайта ұйымдастырудан кейін «Лейланд» Лондон нарығы үшін Fleetline автобустарының мәселелерін шешуге арналған жаңа артқы қозғалтқышты екі қабатты автобусты әзірлеуді бастады. Бұл жаңа көлік – Titan B15, 1980 жылы дебют жасаған қарапайым, интегралды емес «Олимпиан» моделін дүниеге келтірді. «Олимпиан» VR, Fleetline және Atlantean моделіне тікелей балама ретінде қарастырылса да, құрметті AN68 «Олимпианмен» бірге 1986 жылға дейін өндірісте болды. Ішкі нарық үшін соңғы «Атлантеан» 1984 жылы өндіріс желісінен шықты, ол Мерсисайд ПТЭ үшін соңғы партия болды. Ал экспорттық нұсқа тағы екі жыл бойы өндірісте болды, Бағдад қалалық операторына жеткізілімдер жасалды. Өндіріс тоқтаған кезде 15000-нан астам «Атлантеан» автобустары жасалды. «Үлкен Манчестер ПТЭ» (және оның алдыңғылары) «Атлантеан» автобустарының ең ірі операторы болды, олардың ішінде «Greater Manchester Standard» корпустары «Northern Counties» және аздап «Park Royal» компанияларынан алынған. Екінші орында «Глазго корпорациясы/Greater Glasgow PTE» компаниясы тұрды, олардың барлығы «Walter Alexander» компаниясымен жасақталған. Үшінші орында «Мерсисайд ПТЭ» компаниясы болды, олар шамамен 800 «Атлантеан» автобусын алды, олардың көпшілігі «Walter Alexander» және «East Lancs» компанияларымен жасақталған, бірақ «MCW» және «Willowbrook» компанияларымен жасалған кіші партиялар да болды.
Сингапур
1977 жылы Сингапур автобус қызметі (SBS) Сингапур жолдарындағы қолданылуын сынау үшін 20 Leyland Atlantean AN68 автобусын BACo және Metal Sections кузовымен сынақтан өткізді. Бұл 1953 жылы AEC Regent автобусы пайдалануға берілгеннен кейін Сингапурдың алғашқы екі қабатты автобустары болды. Олар алғаш рет 86-шы бағытта жұмыс істеді, ол Хуганг Саут пен Шентон Вей арасындағы қатынасты қамтамасыз етті, содан кейін басқа бағыттарға ауыстырылды. Бұл автобустар қызметтен алынып, 1990 жылы Қытайға сатылды. Сынақ нәтижелеріне қанағаттанған SBS 1978 жылы 200 Leyland Atlantean автобусын тапсырыс берді. Бұл партияның жартысына Soon Chow компаниясының Metal Sections кузовы, ал қалған жартысына SBS Woodlands Depot компаниясының Alexander L кузовы орнатылды. Олар 1979-1980 жылдары жолға шығарылды және барлық бірліктер 1993 жылы қызметтен шығарылды. Барлық 100 Alexander кузовы бар автобустар Гонконгтың Citybus компаниясына сатылды, олар Metal Sections кузовы бар автобустардың 26 және 37 бағыттарында пайдаланылды. Citybus автобустары өзгертілген Alexander R алдыңғы бөлігімен қайта жабдықталды және олардың оқу паркінің басым бөлігін құрады. Бұл автобустар 1990-жылдардың ортасында жойылды, ал бірнешеуі Оңтүстік Африкаға сатылды. Бірақ олардың бірі (Citybus паркінің A633 нөмірі) сирек сақталған автобус болып, 2019 жылдың ортасында қалпына келтіру жұмыстарынан өтті. 1982 жылы SBS тағы 100 Leyland Atlantean автобусын тапсырыс берді, олардың барлығы Ұлыбританиядан толық жиналған күйінде, Alexander L кузовымен әкелінді. Бірақ олардың біреуіне Eastern Coach Works кузовын орнату жоспары болған, бірақ ол жоспар орындалмады. Кейбір автобустарда "Flexvision" деп аталған жарнамалық ақпарат тақталары орнатылған. Бұл автобустар сол жылы және 1983 жылы жолға шықты, ал барлық бірліктер 1995 жылға дейін қызметтен шығарылды. Соңғы 200 Leyland Atlantean автобусы 1983 жылы тапсырыс берілді. Alexander R кузовымен жабдықталған бұл автобустар 1984-1986 жылдар аралығында тіркелді. Бұл автобустар ескі үлгілерімен салыстырғанда көптеген жақсартуларға ие болды, мысалы, есіктерді басқару түймелері, жаңа приборлық тақта орналасуы, қолайсыз ауа-райы жағдайында пайдалануға арналған ауа айналымы жүйесі және толық автоматты беріліс қорабы. Бұл бірліктер 1996 жылы қызметтен алына бастады, ал соңғысы 2000 жылдың соңында қызметтен шығарылды.
Америка Құрама Штаттары
Сегіз "Атланттан" тұратын шағын флот та Атлантиканы кесіп өтіп, Нью-Йорк қаласында қызметке кірді. Екі қабатты автобустар 1976 жылы жетіп келді, бірақ мәселелі болып шықты. Соңғы ақырда, кемеден тым биік автобустарды түсіргеннен кейін, олардың биіктігі Бесінші авенюде пайдалануға жарамсыз екені анықталды, ал жеткіліксіз кондиционер жүйесі салдарынан ыстық жазда оларды пайдалану мүмкін болмады. Нью-Йорктің көп шұңқыры бар жолдары да оларға зиян келтірді, және "Атланттар" уақытының көп бөлігін жөндеуде өткізгеннен кейін, 1980 жылы флот жасырын түрде қызметтен алынды.
Австралия
Австралияда 224 автобусқа Pressed Metal Corporation компаниясы Сиднейдегі Қоғамдық Көлік Комиссиясы үшін 1970 және 1973 жылдар аралығында кузов жасады. Флоттың сенімділігі мен еңбек қатынастарына қатысты мәселелер 1979 жылдан бастап автобустарды пайдаланудан шығаруға себеп болды. Флотты China Motor Bus компаниясына сату туралы келісімге қол жеткізілді, бірақ Жаңа Оңтүстік Уэльс штатының жаңа үкіметі келісімді тоқтатты. Соңғы автобустар 1986 жылы қызметтен алынды, ол кезде олар Палм-Бичке бағытталған 190-шы маршрутта жинақталған еді. Бұл Австралияда 17 жылдан бері салынған алғашқы екі қабатты автобустар болды және 2011 жылы Bustech CDi шыққанға дейін соңғысы еді. Көптеген автобустар сатылғаннан кейін ұзақ қызмет етті, ал кейбіреулері бүгінге дейін ашық кузовпен қызметте жүр. 1970 жылдары Австралияға көптеген бұрынғы қалалық автобус компанияларына тиесілі Atlantean автобустары импортталды. Операторлардың ішінде Australian Pacific Tours, Kirkland Bros Omnibus Services of Lismore, Sita Buslines және Сиднейдегі Westbus компаниялары бар. 1974 жылдың сәуірінде бастапқыда Саутгемптон қаласына арналған, бірақ East Lancashire Coachbuilders компаниясында өртенген PDR1A/1 шассиі Pressed Metal Corporation компаниясымен Seven Hills Bus Co үшін бір қабатты автобус ретінде қайта жабдықталды.
Басқа елдер
Атлантистер сондай-ақ Багдад жолаушылар тасымалы қызметіне (600), Córas Iompair Éireann (840), Джакартаға (108), Кувейтке, Манилаға (22), Португалияға (130) және Storstockholms Lokaltrafik (50) компанияларына экспортталды.
Бәсекелестер
Атлантиан нарықтағы ең алғашқы үлкен көлемді артқы қозғалтқыш екі қабатты автобус болғанымен, Daimler өзінің Fleetline моделімен одан асып түсті. Бірнеше жылдан кейін Bristol өзінің VRT моделімен олардың қатарына қосылды. Bristol мемлекеттік меншіктегі Ұлттық автобус компаниясының (National Bus Company) таңдауы болды, оның көптеген алдыңғы компаниялары Bristol көліктеріне стандартталған еді. NBC-нің шотландтық серіктес компаниясы – Шотландтық автобус тобы да бірнеше алғашқы үлгілерді сатып алды, онда алдыңғы қозғалтқышты Bristol Lodekka үлгісі танымал болған. Алайда, шотландтық тұтынушылар VR-ға осы деңгейде қызығушылық танытпады, ал сатып алынған автобустар бұрынғы NBC Lodekka үлгілерімен ауыстырылды. Содан кейін Шотландтық автобус тобы екі қабатты автобустар үшін Daimler Fleetline-ге стандартталды. Британдық Leyland қайта ұйымдастырылғаннан кейін VR және Fleetline екеуі де Leyland ұсыныстарына айналды. 1981 жылы екеуінің де өндірісі тоқтаған кезде 6400 VR және 11500 Fleetline автобусы салынған болатын. Leyland компаниясына бәсекелес өндірушілердің жетіспеуінен кейбір операторлар басқа өндірушілерге жүгінді, олар мемлекеттік компанияға балама ұсыныстар жасауды бастады. Leyland-тің жеткізу мәселелері жағдайды нашарлатты, нәтижесінде Scania Metropolitan және Dennis Dominator сияқты өнімдер артқы қозғалтқышты автобустар нарығына еніп кірді, ал Volvo Ailsa B55 алдыңғы қозғалтқышты екі қабатты шассиді, алдыңғы кіреберісімен қайтадан таныстырып, біршама сәттілікке жетті. Metropolitan-ті шығарған Scania/Metro Cammell Weymann серіктестігі 1970 жылдардың соңында аяқталды, бұл MCW компаниясын MCW Metrobus-ті интегралды немесе шасси ретінде ұсынатын өзінің артқы қозғалтқышты өнімін енгізуге мәжбүр етті. Metrobus-тың табысы, әсіресе Вест-Мидлендс жолаушылар көлігі және Лондон көлігімен, Leyland компаниясын ауыр жүк көтеретін жаңа артқы қозғалтқышты автобусты дамытуға итермеледі, бұл Atlantean-ның нарықтан алынып тасталғанын бекітті.