Кіріспе

Бонали (/b//ə/'/n//æ//l//i/) – Эдинбургтің оңтүстік-батыс шетіндегі және Пентленд тауларының солтүстік беткейлерінде орналасқан аудан, Колинтон приходының құрамында. Бұл аудан негізінен соғыстан кейінгі тұрғын үйлер, орман, жайылым және қызыл жусанды даладан тұрады. Бонали бұрғысы Боналиден жоғарыдағы төбелерде бастау алып, Оксгансқа қарай ағады, онда ол Брейд бұрғысы деп аталады. Эдинбург қалалық айналма жолы Бонали ауданынан өтеді.

Атауы

Бонали атауы шотланд гаэл тілінен шыққан болуы мүмкін, яғни Бонн атт Линне ("төменгі бродындағы ойпаң") немесе Бан атт Линне ("ақ бродындағы ойпаң"). Тағы бір болжам бойынша, бұл атау гаэль тіліндегі Бонн аиллден ("тас немесе жартастың етегі") туындаған. Бұл жердің атауы түрлі формаларда және әрқилы жазылымдарда кездеседі. Алғашқы нұсқаларына 1438 жылғы Банале, 1538 жылғы Бонала және 1531 жылғы Боналли кіреді. Басқа варианттары: Bonala, Bonalay, Boneyley, Bonnalay, Bonailie және Bonaley. Тимоти Понттың 1654 жылғы Шотландияның толық картасында Бонали Пентленд тауларына жақын шағын елді мекен ретінде Bonely деп белгіленген, ал 1773 жылғы Үш Лотиан картасында Bonilie деп көрсетілген. Эдинбургтың Мерчистон ауданындағы Харрисон Гарденс және Харрисон Плейс бастапқыда Бонали Роуд және Бонали Плейс деп аталған. 1965 жылы Колинтондағы ұқсас мекенжайлармен шатасуды болдырмау үшін олардың атаулары өзгертілді.

Ерте тарих

Қазір Эдинбург қаласының Колинтон ауданының бір бөлігі саналса да, Бонали бастапқыда дербес шағын елді мекен болған. Ол 1811 жылдан кейін қиратылғанға дейін, қазіргі Бонали мұнарасы орналасқан жерге жақын, Бонали өзенінің жағасында болды. Бонали алғаш рет қашан қоныстанғанына дәлел жоқ, бірақ бұл аймақта адамдардың ұзақ жылдар бойы қоныстанғанының тарихы бар, ал оңтүстік-батысқа қарай 2 км қашықтықтағы Клуббидеанда темір ғасырына жататын төбешік бекінісінің қалдықтарын көруге болады. 12 ғасырда норманды барондар Шотландияға келіп, феодалдық иеліктер құра бастады. Бонали жерлері Редхолл барониясының құрамына кірген, оған Редхоллдың өзі, Оксганс, Комистон, Суонстон, Дрегхорн, Пилмуир, Вудхолл және Колинтон кірді. Бонали туралы ең алғашқы жазба 1280 жылға келіп, малдың адасуына қатысты сот ісінің құжатында кездеседі. 1400 жылы Барония және Боналиге иелік құқығы Роберт III-тің бұйрығымен Килморстан сэр Уильям Каннингхемге берілді. 1538 жылдан кейін меншік Джеймс Фолиске өтті, ол Колинтон бароны атанды. Фулис отбасы Азамат соғысы кезінде Корольдік тарапты қолдады. Кромвельдің Шотландиядағы жеңісті науқанынан кейін олардың ырысы қатты құлдырады және көптеген жерлерін сатуға мәжбүр болды. Кромвельдің науқанынан кейін ағылшын әскерлері Боналиде орналастырылды.

Боналы ауылы

Боналы ауылында шаруалардың қарапайым отбасылары тұрған, мал өсірген, ашық далаларда егін салып, жоңышқа-қатарлы егіс жүйесін қолданған. Олар кірісін тоқу арқылы толықтырған болуы мүмкін. Сол кездегі елді мекеннің мөлшерін анықтау қиын, бірақ өңделген жерлердің ауданы кең болған. Боналыдан жоғары, төбелерде қазіргі таңда жайылымға айналған жерлерде жоңышқа-қатарлы егістік іздерін көруге болады. 17 ғасырда Боналы өркендегендігі байқалады және Кирк сессиясының құжаттарында жиі еске алынады. Шаруалардың тұрғын үйлерімен қатар, ірі шаруа үйі (шамамен 1650 жыл), бірнеше жүн жуу фабрикалары, тері илеу шеберханасы, арақ зауыты, магнезия фабрикасы және зығыр фабрикасы болған. Бұл өндірістер Боналы өзенінің жағасында орналасқан, ол қуат көзі, сумен жабдықтау және қалдықтарды шығару үшін пайдаланылған. Леди Берн және Дин Берн салаларын бөгеттеуге дейін Боналы өзені ұн тарту үшін күштірек су ағысын қамтамасыз еткен болар еді. Ауылдың өз шіркеуі болған жоқ, сондықтан тұрғындар қызметке қатысу үшін Колинтон шіркеуіне баратын. 17 ғасырда бірнеше рет қожайындары ауысқаннан кейін, Боналиді 1700 жылы Вудхоллдан сэр Джон Фолис сатып алды. Сэр Джонның есеп кітабында (1671–1707) Бонали туралы, ондағы іскерлігі және ауылдағы шаруалардан алған жалдамақы туралы көптеген жазбалар бар. 17 және 18 ғасырлар Шотландия ауыл шаруашылығында, соның ішінде Боналиде де радикалды өзгерістердің кезеңі болды. Жерді қоршау процесі шаруалар өңдеген кішкентай жер участаларының жоғалуына әкелді, себебі олар үлкен және өнімді егістіктерге қайта бөлінді, ал олардың айналасына жаңадан отырғызылған тікұшақтар қойылды. Боналы ауылын Вудхолл жолымен және Колинтонмен байланыстыратын Боналы жолы осы кезеңде қалыптасқан болуы мүмкін, ал жол бойындағы тікұшақтар сол кезде отырғызылғандардың қалдықтары болуы мүмкін. Сэр Джон Фолис жерлерін жақсартуға мүдделі болды және бар егістік жерлерін қоршаумен қатар, жайылымдық жерлерді де өңдеуге алды. Жаңа егіс әдістері өнімдірек болғанымен, олар аз еңбек күшіне мұқтаж болды және Бонали ауылының халқы азаюы мүмкін, өйткені шаруалар басқа жұмыс іздеуге кетті.

Ауылды қирату

XVIII ғасырда Боналидің солтүстік бөлігін Джеймс Гиллеспи, Коллинтон саудагері, диірмен иесі және қайырымдылық жасаушы сатып алды. Өсиетімен Гиллеспи Гиллеспи ауруханасы деп аталған қайырымдылық мектебін құру үшін қаржы қалдырды. Бонали фермасы осы мектепке қалдырылған мүліктің бір бөлігі болды. Оңтүстік бөлігі, Бонали ауылының ішінде, Лорд Кокбернге жалға берілді. Ол 17 ғасырлық ферма үйін елдік үйге айналдырып, соның ішінде ауылды жоюға бұйрық берді. Өзінің сөздерімен ол: «алғашқыда жылдық жалғаға бірнеше шаршы метр және жақсырақ тұруға жарамсыз ферма үйімен кірістім, бірақ Оберннің құндылығын сезініп, мен бір ауылды жойып, мұнара тұрғыздым және жиырма акрлік жер иесінің мәртебесіне жеттім». Ауылдағы ғимараттар бұзылып, тұрғындары күшпен шығарылды. Бұл қауымның біраз уақыттан бері құлдырап бара жатқаны анық болды. Жерді қоршау ауыл шаруашылығы жұмысына деген сұранысты азайтты, ал Бонали өзеніндегі шағын өнеркәсіптер Лейт суындағы үлкен және тиімді диірмендермен бәсекелесе алмады. Ауыл жойылғаннан кейін Бонали халқының саны ғасырлар бойы ең төменгі деңгейге жетті. XIX ғасырда Бонали фермасында кең шаруашылық ғимараттары, үлкен ферма үйі және шаруалардың коттедждері салынғанмен, XIX ғасырдың соңында Боналиде аз адам тұрды. Лорд Кокберн салған үй Бонали мұнарасы деп аталды және ол әлі де сақталған.

20 ғасыр

Бұл жағдай 20-ғасырдың басында, Эдинбург қаласындағы Колинтонның жылдам өсіп, қала маңындағы шағын қалашыққа айналуымен өзгерді. 1920-1930 жылдары Бонали жолында бірнеше ірі виллалар жеке-жеке салынды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін кеңейу қарқыны артты. 1959 жылы үй салушылар Мактаггарт пен Микель Бонали фермасының жанындағы жерде кең ауқымды тұрғын үй құрылысын бастады – бұл жер бұрын Шығыс алабы деп белгілі болған. Келесі 40 жылдың ішінде 500-ден астам үй салынды және 2000 жылға қарай Бонали фермасы мен Эдинбург қалалық айналма жолы арасындағы жердің барлық бөлігі тұрғын үйлермен құрылыс жапты. Осы кезеңде Бонали фермасының ғимараттары қолданыстан шықты. Бонали фермасы фермадан бөлініп, жеке тұрғын үйге айналды. 1981 жылы ферма ғимараттары өртеніп қирады. Кейіннен тұрғын үйлер салу үшін пайдаланылғанда, көптеген ғимараттар бұзылды, бірақ кейбіреулері сақталды және жаңа үйлер құрамына енгізілді. Бонали фермасы сүт өнімдерін жақын орналасқан Колинтон қаласындағы Вест Милл-роудтағы ғимараттардан жеткізіп келді, ал қазір Лоанхедтегі ғимараттардан жұмыс істейді.

Боналы бастауыш мектебі

Боналы бастауыш мектебі – аймақтағы негізгі бастауыш білім беру ұйымы, оның білім алатын аумағы Коллинтон аймағының көп бөлігін қамтиды. Мектепте біріншіден жетінші сыныпқа дейінгі оқушылар білім алады, сондай-ақ үштен бес жасқа дейінгі балаларға арналған балабақша да бар. Мектеп Эдинбург қалалық кеңесінің басқаруында болып, Фирхилл орта мектебіне оқушы дайындайтын мектеп саналады. Оқушылар ерекше сары және қоңыр түсті форма киеді, мектеп белгісінде Пентленд тауларының фонында Бонали мұнарасы бейнеленген. Бұл белгіні 1976 жылы мектеп ашылғанда Шерон Уоттс деген оқушы жасаған. Мектеп 1976 жылы жаңа жерде салынды, бұл Коллинтондағы Торберн жолындағы ескі мектеп ғимараттарын ауыстыру мақсатында жасалған, себебі ол мектеп орындарына деген сұранысты қанағаттандыра алмады. Дегенмен, Боналидегі жаңа мектептің сыйымдылығы барлық оқушыны қабылдауға жетпеді, сондықтан Торберн жолындағы ғимарат балабақша мен кішкентай сыныптар үшін қосымша ғимарат ретінде қайта ашылды. Мектептің негізгі алаңында қосымша құрастырылған сыныптар да пайдаланылды. 2007 жылы мектеп ғимараттары бұзылып, олардың орнына 2008 жылдың қазан айында ашылған жаңа, үлкен ғимарат салынды. Қазір барлық оқушы осы ғимаратта білім алады, ал Торберн жолындағы бұрынғы ғимарат кейіннен қарттарға арналған үйге айналды.

Боналы мұнарасы

Боналы мұнарасы 17 ғасырдағы Боналы ауылының орталығында тұрған шаруа үйінің орнында салынған. Лорд Кокберннің тапсырысымен шаруа үйі кеңейтіліп, оның ауылдық резиденциясын құру үшін ауыл тазартылды. 1839 жылы сәулетші Уильям Генри Плейфэр ғимаратқа сәндік қаптама мұнарасын қосты. 1870 жылы Дэвид Брюс оны одан әрі кеңейтіп, батыс жаққа қанатты үй қосты. Алғашқы шаруа үйі 1886 жылға дейін көрініп тұрды, ал 1888 жылы Сидней, Митчелл және Уилсон архитекторларымен кітапхана қанаты салынды. Бонали мұнарасы Эдинбургтің көрнекті әдебиетшілерінен құралған "Жұма клубының" жиналыстарының жиі өткізілетін орны болды, оларды Лорд Кокберн ұйымдастырды.

Боналы скауттар орталығы

1931 жылы Скауттар қауымдастығы тұрақты лагерь ретінде пайдалану үшін бұрын Боналы мұнарасының жеріне жататын 11 гектар жерді иеленді. Боналы ашық орталығында екі жүзден астам кемпингке сыятын екі үлкен кемпинг алаңы және ішкі жаймен қамтамасыз ететін екі ғимарат бар. Олардың бірі – «Форт Лодж» – ерекше қажеттіліктері бар топтар үшін арнайы салынған. Орталықты жергілікті және алыс аймақтардан келген скауттар, гидтер және басқа да жастар ұйымдары пайдаланады. Онда көптеген шетелдік топтар қонақтап тұрады. Орталықта тұрақты менеджер жұмыс істейді, оған Бонали сервистік тобы – орталықты басқару және күтіп ұстауға көмектесетін еріктілер тобы – қолдау көрсетеді. Орталық ресми түрде Оңтүстік-Шығыс Шотландия аймақтық скаут кеңесіне тиесілі және олар басқарады. Ашық орталық аумағында Дейн Берн суларымен табиғи түрде толығатын тастан салынған моншау бассейн орналасқан. Жергілікті халық оны «Римдік монша» немесе «Лорд Кокберннің моншасы» деп атайды, ол 19 ғасырда салынған деп саналады.

Боналы ауылдық паркі

Боналы ауылдық паркі 1984 жылы құрылған. Бұл – 290 гектарлық орман, ашық дала және су қоймаларын қамтитын аумақ. Оның барлығы Эдинбург қалалық кеңесіне тиесілі, бірақ Клуббидеан және Тордуфф су қоймалары Шотландия су компаниясына қарасты. Парк Пентленд-Хиллз аймақтық паркінің бір бөлігі ретінде басқарылады. Парктен Эдинбург, Лотиан, Файф және Форт шығанағының әдемі көріністері ашылады. Басты кіреберіс Боналы жолы арқылы, оның үстінде кішкентай тұрақ орналасқан. Ауылдық парк төменгі және жоғарғы бөліктерге бөлінген. Төменгі парк 1940 жылдан бері мемлекеттік меншікте және қоғамдық бақ ретінде басқарылып келеді. Парк құрылғаннан бері мал жайылымға жіберілмеген, сондықтан орманды өсімдіктер қайтадан жақсы өсіп жатыр. Жоғарғы парк Country Park-тың көп бөлігін құрайды және көбінесе қарасораң дала немесе жақсартылмаған шабындықтардан тұрады, олар төбелік мал жаюға фермерге жалға берілген. Екі бөлік 1920 жылдары отырғызылған орман алқаптарымен бөлінген.

Боналы су қоймасы

19 ғасырда Эдинбург су компаниясы Пентленд тауларында бірнеше су қоймаларын салды. Боналы су қоймасы ең алғаш құрылғандардың бірі болды және екі мақсатты қамтамасыз етті: қалаға таза ауыз су жеткізу және компенсациялық су қоймасы ретінде төменгі су арналарында су ағынының үздіксіздігін сақтау. Су қоймасы Капелоу төбесінің солтүстік-батыс беткейіндегі жартастың үстінде орналасқан. Теңіз деңгейінен 340 метр биіктікте орналасқан ол Пентлендтегі ең биік су қоймаларының бірі және өте кішкентай табиғи су жиналатын алабына ие. Табиғи су жиналатын алап оңтүстік-батысқа қарай төбеге тартылған арналармен кеңейтілді, олар көктемгі және жаңбыр суларын су қоймасына бағыттайды. Қазіргі Боналы су қоймасы 1853 жылы Диан Бёрн өзенін тас қаптамалы топырақ бөгетпен бөгеп, бұрынғы Боналы көлдері орналасқан жерде салынды. Оның сыйымдылығы 218 миллион литр, толық толғанда тереңдігі 7,5 метрге жетеді. Ескі топырақ бөгеттің қалдықтары қазіргі бөгеттің солтүстігінде табылған. Осы жер 1761 жылдан бері Эдинбургтің тұщы сумен қамтамасыз етілуіне көмектеседі. Боналы көлдерінен Суонстонға дейін ағаш құбырлар тартылып, одан қалаға су жіберілді. Ағаш құбырлар 18 ғасырдың соңында темір құбырлармен алмастырылды. Бұл құбыр 2005 жылы RCAHMS әскери оқу полигондарының зерттеуі кезінде қайта табылды. Пентлендтегі көптеген су қоймаларынан айырмашылығы, Боналиді Шотландия су компаниясы басқармайды және ол сумен жабдықтау жүйесінің бөлігі емес. Ол Эдинбург қалалық кеңесінің меншігінде және басқаруында. Су қоймасындағы су деңгейін реттеу арқылы жабайы жануарлардың тамақтануы мен көбеюіне жағдай жасау жөніндегі ұсыныстар бар.

Жергілікті қызмет

Боналиді 1985 жылы ашылған бұрыштағы дүкен және Lothian Buses No 10 автобусы жайлайды.