Кіріспе

Корсикалықтар (корсика, итальян және лигурия тілдерінде: Corsi; француз тілінде: Corses) – романдық-итальдық этностық топ. Олар Корсика аралының, Жерорта теңізіндегі аралдың және Францияның аумақтық құрамына кіретін ұлттық-мәдени аймақтың түпкі тұрғындары.

Шығуы мен тарихы

Арал Мезолиттен (Дам де Бонифацио) және Неолиттен бері Италия түбегінен, әсіресе қазіргі Тоскана және Лигурия аймақтарынан келген адамдармен қоныстандырылған. 4-мыңжылдықтан бастап жергілікті деңгейде маңызды мегалиттік дәстүр қалыптасты. Сардиния сияқты, ерте қола дәуірінде Полада мәдениетінің ықпалына іріккен, б.з.д. 2-мыңжылдықта Корсика, әсіресе оңтүстік бөлігінде Торреаны мәдениеті дамыды, ол Нұрагик мәдениетімен тығыз байланысты. Қазіргі корсикалықтар римдіктер Корси деп атаған ежелгі халықтың атымен аталады. Аралға өздерінің атын берген Корси тайпасы, шын мәнінде Нұрагик Сардинияның солтүстік-шығыс бөлігінен (Галлура) шыққан. Птолемейдің мәліметінше, Корси тайпалары Корсикада (Белатондар немесе Белатони, Сервини, Силебенс немесе Силибенси, Куманенс немесе Куманеси, Лицини, Макрини, Опини, Субасани, Самбри, Тарабени, Тициани және Веначини) және Сардинияның солтүстік-шығысында (Лестрикон, Лестригон немесе Лестрикони / Лестригони, Лонгоненс немесе Лонгоненси) қоныстанған. Бұл Корси тайпалары аралды Тибулаттармен бөлісті, олар Сардинияның солтүстігінде, ежелгі Тибула қаласының жанында тұрды. Корси тайпаларының шығу тегі және олардың қазіргі корсикалықтармен байланысы туралы мәселені шешу үшін қосымша зерттеулер қажет. Бірнеше ғалымдардың пікірінше, олар көршілес Ильва аралында (қазіргі Италиядағы Эльба) болған Ильваттар сияқты ежелгі Лигур тайпаларының тобы болуы мүмкін және олар ежелгі Лигур тілінде сөйлеген болуы мүмкін. Корсикалықтардың этникалық негізін Нұрагик және кейін Торреаны мәдениетінің корсикалық тайпалары, Сардиниядан шыққан тайпалар құрады. Ежелгі дәуірде оларға ежелгі корсикалықтардан, лигуриялықтардан, карфагендіктерден, этрусктіктерден, алғашқы грек қоныстанушыларынан, содан кейін латындар сияқты басқа итальяндық халықтардың ықпалы тиді және олармен араласты. Біздің заманымыздың басында Корсика римдіктердің ықпалына іріккен. Орта ғасырларда Корсиканың жергілікті халқы гректердің аз бөлігімен, Византиялықтармен, германдық Остготтармен, франктармен және ломбардтармен араласты. 9-ғасырда Корсиканы Испаниядан келген арабтар мен мұсылмандар жаулап алды, ал 11 және 18-ғасырларда Пизалықтар мен Генуялықтар аралды биледі. Жергілікті тұрғындар аралдың орталық бөлігінде өмір сүруді қалаған, бұл олардың қауіпсіздігін қамтамасыз етіп, шетелдіктермен араласудан сақтады. Страбонның айтуынша, римдік командирлер Корсикада жұмыстар атқарып, көптеген құлдарды Римге алып келгенде, корсикалықтардың барлығы жабайы және адамнан гөрі жануар екеніне таңғалып қарады: олар бір-бірін өлтіріп, немесе өздерінің қожайындарына шыдамсыздықтарымен және ақыл-ойының жетіспеуімен ашуландырды, бұл оларға аз шығын тигенімен, ақша жұмсағанына ашуландырды. Бірнеше ғасыр бойы корсикалықтар варварлық шабуылдардан зардап шекті және көптеген тұтқынға алынған корсикалықтар Солтүстік Африкада құлға айналды. Бұл құлдардың кейбіреуі ислам дінін қабылдап, Осман империясының қызметінде бас тартқандар болды, олар өз кезегінде басқа корсикалықтарды тұтқынға алды. Бұл бас тартқандардың арасында Хасан Корсо, Мами Корсо және Мурад I Бей (нағыз аты Джакомо Сенти) бар, ол Корсика тегінен шыққан Мурадидтер әулетін құрды және 1613 жылдан 1702 жылға дейін Тунис регенттігін басқарды. Орта ғасырдың соңында және Ренессанстың басында корсикалықтар көптеген қақтығыстарда шайқаста ерекше көзге түсті, олардың көпшілігі сол кезде жалдамалы сарбаздар (немесе Кондотьерлер) болды және кейде бәсекелес патшалықтар үшін шайқасты. Корсикалықтар Лепанто шайқасында Осман империясына қарсы Киелі Лигамен бірге ерекше көзге түсті, ал басқалары Франция Корольдігінің қызметіндегі жалдамалы сарбаздар болды (оның ішінде Сампиеро Корсо да болды, ол Неаполь Корольдігіне қызмет етіп, Франция мен Неапольдің қолдауымен туған жеріне оралды және Генуялық басқыншыларға қарсы күресу үшін Осман империясымен бірікті). Пьер Давитидің мәліметінше, 17-ғасырдың басында корсикалықтар көбінесе өркениетсіз болды және оларда итальяндықтарда кездесетін әдептілік болған жоқ. Олар "өте қатыгез" және әлі де Цезарь айтқандай, олар туралы осы пікірді сақтайды, алайда олардың арасында өте жақсы сарбаздар мен батыл мықты адамдар бар. Сонымен қатар, олар өте кекшіл, сондықтан итальяндықтардың ортақ мақалы бар, ол корсиканға тірі де, өлі де сенбеу керек дейді, өйткені біреуді өлтірген сәтте, кенеттен оның барлық туыстары, егер олар үшін мүмкін болса, кісі өлтірушіге қарсы шығады. Италияда осы мақалды табуға болады, сондай-ақ қазіргі корсика тілінің, әсіресе солтүстік диалектілерінің лингвистикалық жағынан тоскан тілінің бөлігі саналатыны да дәлелдейді. Арал тарихи және мәдени тұрғыдан Италия материгімен байланысты болғандықтан, Солтүстік және Орталық Италиядан келген итальяндық халықтар қазіргі корсикалықтардың тегіне үлкен үлес қосты. 1891 жылы Роланд Бонапарт «Une excursion en Corse» еңбегінде корсикалықтар әділетсіздікті өте жаман көредінін және 500 жыл бойы аралды билеген генуялықтар әділетсіздікті мемлекеттік саясатқа айналдырғандықтан, Корсика өз қолымен әділет іздеуге мәжбүр болды: осыдан кегіреу пайда болды. 19-ғасыр бойы көптеген корсикалықтар Бонапартисттік іліммен және француз ұлтшылдығымен көңілдес болды, ал басқа корсикалықтар француз саяси және әскери өміріне қатысты.

Корсикадағы халық саны

Корсиканың халқы 322 120 адамды құрайды (2013 жылғы қаңтар айының бағасы).

Корсика диаспорасы

XIX ғасыр мен XX ғасырдың алғашқы кезеңінде корсикалықтардың эмиграциясы маңызды болды. Корсикалықтардың көп саны аралды Франция материгіне немесе шетелдерге қоныс аударды. XIX ғасырда мигранттардың басты бағыттары француз колониялары мен Оңтүстік Америка болды (толықрақ мәліметтер үшін Корсиканың Пуэрто-Рикоға және Корсиканың Венесуэлаға көші-қоны туралы қараңыз). Содан кейін, 1920-1950 жылдар аралығында негізгі бағыт Франция материгіне, әсіресе Марсель қаласына айналды, ол бүгінде шамамен 100 000 корсикалық тұратын "дүниедегі ең ірі корсика қаласы" деп есептеледі. Осы эмиграцияның себептері сан алуан, бірақ ең бастысы – кедейлік (Францияның экспортты шектеу заңдары, екінші өнеркәсіптік революция және ауыл шаруашылығы дағдарысы жергілікті экономикаға теріс әсер етті). Кейіннен Бірінші дүниежүзілік соғыстың демографиялық салдарынан кетулер одан да күшейді.

Тілдер

Француз тілімен қатар, бүкіл Францияда ресми тіл болып табылатын корсика тілі (Корсу) аралда ең көп таралған тілдердің бірі болып табылады: ол итальяндық-далматиндық тармағына жататын роман тілі және ортағасырлық тоскан тіліне жақын. Корсика тілі ұзақ жылдар бойы итальян тілінен (Итальяно) бөлек, аралдың жергілікті тілі болды, ал итальян тілі Корсикада 1859 жылға дейін ресми мәртебесін сақтап келді. Одан кейін, итальян тілі аралдың дәстүрлі беделді тілі ретінде Францияның 1768 жылы аралды аннексиялауының нәтижесінде француз тілімен алмастырылды. Келесі екі ғасырдың ішінде француз тілінің қолданылуы осы деңгейге жетті, яғни 1945 жылғы азаттыққа дейін аралдың барлық тұрғындары француз тілін қолдана білді. ХХ ғасырда тілдік жағдай түбірінен өзгерді, арал тұрғындары тілдік әдеттерін өзгертіп, 1960 жылдары тек корсика тілінде сөйлейтін адамдар қалмады. 1990 жылға қарай арал тұрғындарының шамамен 50%-ы корсика тілін белгілі бір деңгейде білді, ал шағын бөлігі, шамамен 10%-ы, корсика тілін ана тілі ретінде қолданды. Лигурия диалектісінде сөйлейтін адамдардың саны да азайып келеді. Бонифачода, бұл ұзақ жылдар бойы тілдік арал болып табылатын жерде, лигурия диалектісінің жергілікті атауы – бунифаззин. Галлура диалектісі – Корсика тілінің бір түрі, ол Сардинияның солтүстігінде, Галлура аймағында және Ла-Маддалена архипелагында қолданылады. Ла-Маддалена архипелагындағы жергілікті диалект (Исулану, Маддаленину, Маддаленино деп аталады) 17-18 ғасырлардағы көші-қон кезінде Корсиканың оңтүстігіндегі Альта-Рокка мен Сартеннен келген малшылар әкелді. Галлура тілінің ықпалына қарамастан, ол корсика тілінің бастапқы ерекшеліктерін сақтап қалды. Сондай-ақ, генуэз және понзе тілдерінен алынған көптеген сөздер де бар.

Корсика тілінде сөйлейтіндер саны

2007 жылдың қаңтар айында аралда шамамен 281 000 адам тұрды, ал 1999 жылдың наурыз айындағы халық санауы бойынша, көптеген зерттеулер – оның ішінде бұл мақалада сілтеме берілген тілдік зерттеулер емес – 261 000 адамды көрсетті (Корсика бөлімін қараңыз). Осы екі уақытта халықтың аз ғана бөлігі корсика тілінде еркін сөйлей білді. Ethnologue ұсынған 2001 жылғы аралдағы 341 000 тілшінің саны санау деректерінен асып түседі, сондықтан оны, бүкіл әлем бойынша 402 000 тілшінің санына жасалған бағалау сияқты, күмәнді деп санауға болады. Корсика тілінің француз тіліне қарағанда қолданылуы төмендеп келеді. 1980 жылы халықтың шамамен 70%-ы "корсика тілін білуге ие болды". 1990 жылы 254 000 тұрғынның арасында бұл көрсеткіш 50%-ға дейін төмендеді, оның тек 10%-ы оны ана тілі ретінде қолданды. Классификация тілдің қазіргі уақытта жою қаупінде екенін көрсетпейді, тек оның осыған ұқсас мүмкіндігі бар екенін айтады. Көп жағдайда, қалыптасқан ұзақ мерзімді сезімге сәйкес әрекет ететін, кім екені белгісіз корсикалықтар француз тіліндегі жол белгілерін сызып тастап, олардың орнына корсикалық атауларды жазады. Корсика тілі – корсика мәдениетінің маңызды құралы, ол әсіресе мақал-мәтелдерге және полифониялық әндерге бай.

Ас мәзірі

Таулардан бастап жазықтар мен теңізге дейін көптеген ингредиенттер маңызды рөл атқарады. Жабайы шошқа (Сигналь, Сингхьяри) сияқты аңдар танымал, ал ежелгі заманда муфлон (мувра) желінетін. Теңіз өнімдері мен алабұқа сияқты өзен балықтары да бар. Фигателлу, коппа, шұжық (призутту), лонзу сияқты деликатестер корсикалық шошқа етінен (porcu nustrale) жасалады. Брокчу, касью мерзу (сардиниялық касью марцудың корсикалық нұсқасы), касью вегжу сияқты ірімшіктер ешкі немесе қой сүтінен дайындалады. Каштан пулента дайындаудың негізгі құрамы болып табылады. Аквавита (коньяк), қызыл және ақ корсикалық шараптар (Vinu Corsu), мускат (жай немесе көпіршікті), сондай-ақ Mattei өндіретін әйгілі "кап корсе" сияқты әртүрлі алкогольдік сусындар да бар.

Генетика

Генетикалық зерттеулер корсикалық үлгілердің француздық Прованс аймағынан және итальяндықтардың Тоскана, Лигурия, Кампания, Сицилия және Лациумнан шыққан адамдармен байланыстарын көрсетті. 2019 жылы корсикалықтардың геномдық талдауы Солтүстік және Орталық Италия халықтарымен тығыз генетикалық байланыстың бар екенін көрсетті, сонымен қатар сардиниялықтармен ата-тегінің, демографиялық процестердің және ұқсас оқшауланудың елеулі үлесін ортақтасады. Талдау корсикалықтардың геномдық ерекшеліктерінің бірнешесін Сардиния және Солтүстік-Орталық Италиямен ортақ екенін анықтады, бұл геномдық ата-тектің бірегей қоспасын құрайды. Жалпы алғанда, корсикалық үлгілер көрші сардиниялықтарға қарағанда Солтүстік және Орталық Италия халықтарына генетикалық жағынан жақын екені анықталды. Аталған зерттеулерде қазіргі корсикалықтардың геномдары Анатолия неолитінен: 33%, Еуропа орта неолиті/халколитінен: 34%, далалық EMBA-дан: 19% және Иран неолитінен: 14% тегін алғаны болжанып отыр.