Америка бизонының түрлері: Канаданың орман бизоны (Bison bison athabascae) туралы мағлұмат. Таралу аймағы, этимологиясы және "бизон" мен "буйвол" атаулары.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Америка бизонының кіші түрлері
Subspecies of American bison
Ағаш бизоны (Bison bison athabascae) немесе тау бизоны (көбінесе ағаш буйвол немесе тау буйвол деп аталады) – американдық бизондардың ерекше солтүстік кіші түрі немесе экотипі. Оның табиғи ареалы Аляска, Юкон, Солтүстік-Батыс территориясының батысы, Британ Колумбиясының солтүстік-шығысы, Альбертаның солтүстігі және Саскачеванның солтүстік-батысының көп бөлігін қамтыды.
The wood bison (Bison bison athabascae) or mountain bison (often called the wood buffalo or mountain buffalo), is a distinct northern subspecies or ecotype of the American bison. Its original range included much of the boreal forest regions of Alaska, Yukon, western Northwest Territories, northeastern British Columbia, northern Alberta, and northwestern Saskatchewan.
Атауы
"Быфал" термині бұл жануарға қатысты қате атау деп саналады, себебі ол Азиялық су бұқасы мен Африкалық бұқа деп аталатын екі "нағыз бұқаның" бірімен алыс туысқан ғана. Дегенмен, "бизон" грек сөзі, ол бұқаға ұқсас жануарды білдіреді, ал "быфал" атауы француздық тері аулаушыларынан шыққан, олар осы алып жануарларды "bœufs" деп атаған, яғни бұқа немесе тұқымды бұқа. Сондықтан, "бизон" және "быфал" есімдерінің екесі де ұқсас мағынаға ие. "Бизон" атауы ғылыми тұрғыдан дұрыс деп есептелсе де, көптеген сөздіктерде "быфал" америкалық бизонға қолданылатын қабылданған атау ретінде келтірілген. Солтүстік Америкада бұл жануарға қатысты "быфал" термині алғаш рет 1635 жылы пайда болды, осы кезде ол американдық сүтқоректісіне қатысты жазылған. Осылайша, бұл термин "бизон" терминінен бұрын пайда болған, ол алғаш рет 1774 жылы тіркелген. АҚШ-тың шығысындағы "шығыс бизоны" (B. b. pennsylvanicus), B. b. бизонының кіші атауы, B. b. athabascae-ге қатысты емес, "орман бизоны" немесе "тоғай бизоны" деп аталған.
The term "buffalo" is considered to be a misnomer for this animal, as it is only distantly related to either of the two "true buffalo", the Asian water buffalo and the African buffalo. However, "bison" is a Greek word meaning an ox like animal, while "buffalo" originated with the French fur trappers who called these massive beasts bœufs, meaning ox or bullock—so both names, "bison" and "buffalo", have a similar meaning. Though the name "bison" might be considered to be more scientifically correct, the name "buffalo" is listed in many dictionaries as an acceptable alternative for American bison. In reference to this animal, the term "buffalo" dates to 1635 in North American usage when the term was first recorded for the American mammal. It thus has a longer history than the term "bison", which was first recorded in 1774. The "eastern bison" (B. b. pennsylvanicus) from the eastern United States, a junior synonym of B. b. bison had been called "wood(s) bison" or "woodland bison", not referring to B. b. athabascae.
Морфология
Ағаш бизоны фенотипі жағынан дала бизонынан (Bison bison bison) көнерек болуы мүмкін, ал дала бизоны, болжам бойынша, Bison occidentalis және Bison antiquus араласуынан пайда болған. Ол – қазіргі кездегі ең ірі мүйізділердің бірі және Солтүстік Америка мен Сібірдегі ең ауыр және ең ұзын құрлықтағы жануар. Ағаш бизонының иық бөкшесі алдыңғы аяқтарының алдында орналасса, дала бизонының иық бөкшесі алдыңғы аяқтарының тікелей үстінде болады. Ағаш бизондарының мүйіздері ірілеу, түсі қараңғырақ және жүні тығыз, ал алдыңғы аяқтарындағы түктері аз, сақалдары кішкентай және сүйір. Олар орман және тау бизондарынан ірілеу болады.
The wood bison is potentially more primitive in phenotype than the plains bison (Bison bison bison), while the latter probably evolved from a mixing of Bison occidentalis and Bison antiquus. It is among the largest extant bovids and is the heaviest and longest terrestrial animal in North America and Siberia. The peak of the wood bison's shoulder hump sits anterior to the forelegs, while the plains bison's shoulder hump is located directly above the forelegs. Wood bison also have larger horn cores, darker and woollier hair and less hair on their forelegs, with smaller and more pointed beards. and longer than bison living in the forests and mountains.
Көбею және мінез-құлық
Ағаш бизоны 2 жасында жыныстық жетілуге жетеді. Аналықтары әдетте 3 жасқа келгенде алғашқы төлін туады және кейіннен 1–2 жыл сайын бір төл тууы мүмкін. Көбеюі қоршаған ортаның аумағымен шектеледі. Бизондар, егер ағымдағы ареалда халықты күтіп ұстауға жеткілікті азық болмаса, таралуға бейім, бұл халық тығыздығының төмендеуіне және осыған байланысты жұптасу қарқынының азаюына әкеледі. Ересек бұқалар әдетте аналықтардан кішірек аумақты иеленеді, себебі олар жалғыз немесе кіші топтарда өмір сүреді, демек жергілікті шөптесімдерге аз қысым түсіреді. Олардың туған жерінде жиі және қатты қар жауғандықтан, жыл бойы азық қолжетімділігі өзгереді, нәтижесінде әртүрлі және бай рацион қалыптасады. Көлемді қар көбінесе бизон мен олардың тағамы арасында кедергі жасайды, сондықтан олар үлкен бас және мойын бұлшықтарын қолданып, жеуге жарамды бөліктерді қазып табуға мәжбүр болады. Қар ерігеннен кейін, жаз айларында ағаш бизондары күміс жаңғақ және тал жапырақтарымен қоректенеді. Якутияның климаттық жағдайлары Канадаға ұқсас, бірақ орташа температурасы төмен. Канаданың Солтүстік-Батыс территорияларында қыс айларында температура −60 °C-қа дейін төмендесе, Якутиядағы Оймякон сияқты аймақтарда −71,2 °C-қа дейін жетеді. Суық температураға қарамастан, бизон тобы жаңа ортаға жақсы бейімделуде. 1925 және 1928 жылдар арасында Канада үкіметі 6673 жазық бизонды, ал 1500–2000 ағаш бизонды Буффало Ұлттық паркінен Вуд-Буффало Ұлттық паркіне қоныс аударды. Бұл, халықтың тым көбеюіне байланысты жаппай қырғынды болдырмау мақсатымен жасалды, бірақ консервация биологтарының наразылығына қарамастан. Осы қоныс аудару ауыр трагедия ретінде қарастырылды, өйткені қалған ағаш бизондарының көптеген жазық бизондарымен будандасқандығы айтылды. Алайда, 1957 жылы Вуд-Буффало Ұлттық паркінің шалқарынан шамамен 200 таза бизоннан тұратын топ табылды. Паркте басқа жерлерде гендер алмасуы болғанымен, бұл топ толығымен оқшауланбаған және таза гендер мен фенотипті сақтамаған болуы мүмкін. Осылайша, Вуд-Буффало Ұлттық паркіндегі ағаш бизондары гибридті ұрпақтар саналады. Ағаш және жазық бизондары арасындағы табиғи будандасу екі экотип (немесе түр) өзара жапсарласқан аймақтарда белгілі бір шекте орын алған болуы мүмкін. Ағаш-жазық гибридтері көбінесе "Паркленд бизондары" деп аталады. Жоғарыда айтылғандай, соңғы жылдары аурудан таза және генетикалық жағынан ерекше ағаш бизон популяциялары табылды. Егер бұл популяциялар Вуд-Буффало Ұлттық паркінен алынған бизондармен байланысқа түспесе, таза ағаш бизондарының сақталуы мүмкін.
Wood bison reach sexual maturity at age 2. Females will often rear their first calf by age 3 and may produce a single additional offspring every 1–2 years. Reproduction is limited by the amount of habitat available. Bison tend to disperse when there is not enough food to sustain a population within the current range, which causes a decrease in population density, indirectly lowering the rate at which mating occurs. Older bulls will typically have smaller ranges than female herds, because they live either solitarily or in smaller herds and therefore exert less pressure on the local forage. Due to frequent and heavy snowfall in their native habitat, food availability fluctuates throughout the year, leading to a diverse and varied diet. Deep snow often creates a barrier between the bison and their food source, so they must use their large heads and neck muscles to dig for edible morsels. After the temperature rises and the snow melts, wood bison also feed on silverberry and willow leaves in the summer. Yakutia provides similar climatic conditions as in Canada, albeit with colder average temperatures. The Northwest Territories in Canada can drop as low as −60 °C during the winter months while areas in Yakutia, such as Oymyakon have been reported to drop as low as −71.2 °C. Despite the frigid temperatures, the bison herd is adapting well to the new environment. Between 1925 and 1928, 6,673 plains bisons, compared to 1,500–2,000 wood bisons, were translocated from Buffalo National Park into the Wood Buffalo National Park by the Government of Canada, to avoid mass culling because of overpopulation, despite protests from conservation biologists. The translocation was regarded as a severe tragedy because all the remnant wood bisons were thought to be hybridized with the larger numbers of plains bisons. However, in 1957 a relatively pure herd of about 200 was discovered in an isolated part of Wood Buffalo National Park, although gene flows likely occurred elsewhere within the park when the herd was discovered, and this herd unlikely remained completely isolated and did not preserve pure genes and phenotype. Thus the wood bison in the Wood Buffalo National Park are considered hybrid descendants. Natural hybridization between wood and plains bison presumably occurred for a limited extent in the regions where the two ecotypes (or subspecies) overlapped. Wood–plains hybrids are generally called "Parkland bison". As below mentioned, disease free and genetically unique populations of wood bison have been discovered in recent years. If these populations had little or no contacts with bison from Wood Buffalo National Park, there is a possibility that there are surviving pure wood bison.
Ауру
Альберта, Британ Колумбиясы, Юкон және Солтүстік-Батыс территорияларындағы мемлекеттік меншіктегі еркін жайылатын бизон тобы қазіргі ағаш бизонының 90% құрайды, бірақ алты кішкентай мемлекеттік және жеке тұтқында өсірілетін бизон тобы жалпы санының шамамен 10% немесе 900 басқа жуық құрайды. Бұл тұтқында өсірілетін бизон тобы мен екі ірі оқшауланған еркін жайылатын бизон тобының барлығы Вуд-Баффало Ұлттық паркінен алынған, аурусыз және морфологиялық жағынан өкілдік ететін бастапқы бизоннан тараған. Бұл тұтқында өсірілетін бизон тобы, әсіресе, қорғау және популяцияны қалпына келтіру мақсатында маңызды, себебі Вуд-Баффало Ұлттық паркі мен оның айналасындағы ірі еркін жайылатын бизон тобы Буффало Ұлттық паркінен көшірілген жазық бизонынан кейін ірі қараның бруцеллёзы және туберкулезімен жұқты. Бруцеллез және туберкулез сияқты аурулар Вуд-Баффало Ұлттық паркі мен оның айналасындағы еркін жайылатын бизон тобында эндемикалық болып қала береді. Бұл аурулар үкіметтер, түрлі жергілікті халықтар және парк шекарасына жақындап келе жатқан мал шаруашылығы үшін үлкен мәселе тудырады. Ауруды басқару стратегиялары мен бастамалары 1950 жылдары басталды, бірақ аурудың таралуын азайтуға әлі қол жеткізілген жоқ, көп шығындар жұмсалып, халықтың қатысуы артып келе жатқандарына қарамастан.
Publicly owned free ranging herds in Alberta, British Columbia, Yukon, and the Northwest Territories comprise 90% of existing wood bison, although six smaller public and private captive breeding herds with conservation objectives comprise roughly 10% of the total, or around 900 head. These captive herds and two large isolated free ranging herds all derive from disease free and morphologically representative founding stock from Wood Buffalo National Park. These captive herds are particularly important for conservation and recovery purposes, because the larger free ranging herds in and around Wood Buffalo National Park were infected with bovine brucellosis and tuberculosis after the plains bison had been translocated from Buffalo National Park. Diseases including brucellosis and tuberculosis remain endemic in the free ranging herds in and around Wood Buffalo National Park. The diseases represent a serious management issue for governments, various local indigenous groups, and the cattle industry rapidly encroaching on the park's boundaries. Disease management strategies and initiatives began in the 1950s and have yet to result in a reduction of the incidence of either disease, despite considerable expenditure and increased public involvement.
Қорғау
Қазіргі уақытта бұл үйірдің жалпы саны шамамен 2500-ге жетеді, бұл негізінен Канада үкіметтік мекемелерінің қорғау жұмыстарының нәтижесі. 1988 жылы Канададағы Құрып кету қаупі төнген жабайы жануарлар туралы комитет бұл түрдің қорғау статусын "құрып кету қаупі төнген" деп белгілеуден "қауіпті" деуге өзгертті, және ол статусы қазірге дейін сақталды. 2008 жылдың 17 маусымында Альбертаның Елк-Айленд ұлттық паркінен 53 ағаш бизоны Алясканың Анкоридж қаласындағы Аляска жабайы табиғатты сақтау орталығына ауыстырылды. Олар екі жыл карантинде ұсталып, содан кейін Фэрбанкс маңындағы Минто Флэтс аймағындағы табиғи ортасына қайта қоныстандырылу жоспарланған, бірақ бұл жоспар тоқтап қалды. 2014 жылдың мамыр айында АҚШ Балық және жабайы табиғат қызметі Алясканың үш аймағына "екпішсіз тәжірибелік" ағаш бизонының популяциясын қайта енгізуге рұқсат беретін соңғы қағиданы жариялады. Осының нәтижесінде Алясканың Балық және аң аулау басқармасы 2015 жылдың көктемінде Алясканың батысындағы Инноко өзені аймағына 100 жануардан тұратын алғашқы үйірін әкелді. Қазіргі уақытта Солтүстік-Батыс территориялар, Юкон, Британдық Колумбия, Альберта және Манитобада 7000-ге жуық ағаш бизоны табиғатта қоныстанған.
The herd currently has a total population around 2,500, largely as a result of conservation efforts by Canadian government agencies. In 1988, the Committee on the Status of Endangered Wildlife in Canada changed the subspecies' conservation status from "endangered" to "threatened", where it remains. On June 17, 2008, 53 wood bison were transferred from Alberta's Elk Island National Park to the Alaska Wildlife Conservation Center in Anchorage, Alaska. There they were to be held in quarantine for two years and then reintroduced to their native habitat in the Minto Flats area near Fairbanks, but this plan was placed on hold. In May 2014, the U. S. Fish and Wildlife Service published a final rule allowing the reintroduction of a "non essential experimental" population of wood bison into three areas of Alaska. As a result, the Alaska Department of Fish and Game introduced the first herd of 100 animals to the Innoko River area in western Alaska in spring 2015. Currently, about 7,000 wood bison remain in wildernesses within the Northwest Territories, the Yukon, British Columbia, Alberta, and Manitoba.
Рональд Лейк Хёрд
Жақында Вуд-Баффало ұлттық паркі (WBNP) ішіндегі популяциялармен салыстырғанда генетикалық тұрғыдан ерекше және аурусыз бірнеше бизон үйірлері анықталды. Бұл үйірлер бұрын WBNP бизондарынан бөлініп кеткен топтар деп есептелген, бірақ алғашқы ұлттар мен метис қауымдастығының мүшелері ұрпақтар бойы Рональд көлі үйірінің жеке популяция екенін білгендерін айтты. Бұл, сондай-ақ олардың генетикалық ерекшелігі мен аурудан таза болуы WBNP шекарасына жақын орналасқандарына қарамастан, осы үйірлердің WBNP жануарларынан оқшауланған немесе азын-ау қарым-қатынаста болғандығын көрсетеді. Рональд көлі үйірі генетикалық ерекшелігі және басқа үйірлердің өте шағын санына байланысты зерттеушілер мен табиғатты қорғаушылардың ерекше қызығушылығын тудырды, соның салдарынан үйір ерекше мәртебемен қорғалды. Қорғау шараларын күшейту мақсатында 2019 жылы үкімет пен алғашқы ұлттарды қоса алғандағы, жергілікті қауымдастықтардың тарихи ынтымақтастығымен Китаскино Нувененэ жабайы табиғат провинциялық паркі құрылды. Рональд көлі үйірімен қатар, одан да кішкентай Уабаска үйірі де арнайы қорғауға алынды.
Recently, several bison herds that are disease free, and genetically unique compared to the populations within Wood Buffalo National Park (WBNP), have been detected. These herds were once considered as merely split groups from WBNP bison, however members of First Nations and Métis community members claimed that they knew for generations that one of the herds, the Ronald Lake herd, is a separated population. This, and genetic uniqueness and disease free conditions of these herds indicate that these herds either remained isolated or had limited contacts with animals from WBNP despite being located adjacent to the boundary of WBNP. The Ronald Lake herd became particular interest among researchers and conservationists due to its genetic uniqueness and the extremely small sizes of other herds, and the herd became protected under a unique designation. To strengthen the protections, a new sanctuary Kitaskino Nuwenëné Wildland Provincial Park was established in 2019 by a historic collaboration of the government and indigenous communities including first nations. Along with the Ronald Lake herd, the much smaller Wabasca herd has also become a subject of special protection.
Азияға кіру
Мускус бұғысын қайта енгізуді және ағаш бизонын Якутияға (Ресей) әкелуді алғаш рет зоологтар П. Б. Юргенсон 1961 жылы және О. В. Егоров 1963 жылы ұсынды. 1996 жылы мускус бұғысын алғаш рет қайта енгізумен салыстырғанда, 2006 жылы халықаралық қорғау жобасының бөлігі ретінде ағаш бизонының қорасы құрылды, онда туысқан дала бизоны (B. priscus) 6000 жыл бұрын жойылған. Елк аралы ұлттық паркінен 2011, 2013 және 2020 жылдары Ресейге қосымша бизондар жіберілді, олардың жалпы саны 120-дан асты. Ресейлік және корейлік ғалымдар тобы клондау техникасын қолдану арқылы Сібірдегі дала бизонын ағаш бизонымен қайта тірілтуді ұсынды. 2019 жылы бизон саны 210-нан асты, және малдың бір бөлігі жабайы табиғатқа босатылды. Қайта қалпына келтіруді нығайту үшін Якутияның Қызыл кітабына ағаш бизоны ресми түрде енгізілді. 2020 жылы 10 жас мал екінші топты құру үшін шалғай аймаққа көшірілді. Якутиядағы Плейстоцен паркі бастапқыда ағаш бизонын өз қоршауына әкелгісі келген, бірақ бұл жоспары орындалмады және оның орнына еуропалық бизон әкелінді.
The reintroductions of muskoxen and the introduction of wood bison into Yakutia, Russia, were first proposed by zoologists P. B. Yurgenson in 1961 and O. V. Egorov in 1963. Compared to the first reintroduction of muskoxen in 1996, an outherd of wood bison was established as part of an international conservation project in 2006, where the related steppe bison (B. priscus) died out over 6,000 years ago. Additional bison were sent from Elk Island National Park in 2011, 2013, and 2020 to Russia, bringing the total to over 120. A team of Russian and Korean scientists proposed a potential de extinction of the steppe bison with wood bison in Siberia using cloning techniques. As of 2019, the number of bison increased to more than 210 animals, and a portion of the herd was released into the wild. To strengthen the restoration further, the Yakutia's Red List officially registered wood bison. In 2020, 10 juveniles were translocated into a remote area to form the second herd. Pleistocene Park in Yakutia originally wanted to bring wood bison into its enclosures, but failed to do so and brought in European bison instead.