Кіріспе

Әскери қоныстар (Военные поселения) 1810–1857 жылдары Ресей әскерінің ерекше ұйымдасқан түрі болды, ол әскери қызмет пен шаруашылық қызметтің үйлесімді болуына мүмкіндік берді.

Реформаның басталуы

Ресей императоры Александр I (1801-1825 жылдары билеген) оқытылған әскери күштердің арзан резервін құру мақсатында әскери поселениелерді енгізді. Жоғары әскери және саяси лауазымдарды атқарған граф Алексей Аракчеев алғашқы әскери поселениені (1810-1812 жылдары) Могилев губерниясының (қазіргі Беларусь) Климовичский уезінде құрды. Әскери поселениелерді ұйымдастыру 1816 жылдан бастап ірі көлемде жүргізілді. 1817 жылы граф Аракчеев Ресейдегі барлық әскери поселениелердің (ланг ру) ресми басшысы аталды.

Ішкі ұйым

Төрт бөлінген әскери күштер үйленген, кемінде алты жыл қызмет өткен сарбаздар мен 18-ден 45 жасқа дейінгі жергіліктілер (көбінесе шаруалар) есебінен құрылып жатты. Екі санаттағы адамдар да "қоныс аударушы қожалар" (поселяне хозяева) деп аталды. Сол жастағы жергілікті тұрғындардың қалғаны, әскери қызметке жарамды болғанымен, таңдалмағандары, қожайындарының көмекшілері ретінде тіркелді және резервтік әскери бөлімдерге қосылды. Әскери қоныстардың балалары (18 жасқа дейін) мен әскери қоныстағы жергілікті шаруалар кантонистерге алынды, 7 (кейін 10) жастан бастап әскери білім алды. 18 жасқа келгенде олар әскери бөлімдерге жіберілді. Қоныс аударушылар 45 жасқа келгенде зейнетке шығып, ауруханалар мен басқа да мекемелерде қызметін жалғастырды. Әр әскери қоныс 60 бір-бірімен байланысты үйден (дома связи) тұрды, онда 228 адамнан тұратын полк орналасты. Әрбір үйде төрт қожа болды, олардың шаруашылықтары бөлінбеген. Әскери қоныстағы өмір қатаң бақылауда болды. Шындығында, әскери қоныстанушылар осы жайлы, арнайы салынған үйлерде (связ) тұрмады, себебі олар жоғары әскери шенеуніктерге императордың қалауы толық орындалғанын көрсету үшін ғана салынған. Әскери қоныстанушылар шағын үйлерде баспана тапты. Аракеевтің ішкі ережелері тұрғындардың үйге кіруіне қатаң тыйым салды. Егер біреу үйдің тұрғын бөлмесінде көрінсе, ол дереу қатаң дене жазасына ұшырады. Үйдің тұрғын бөлмелерінде ыдыс-аяқ және басқа да үй шаруашылығы заттарын қолдануға немесе тіпті оларға тиюге тыйым салынды. Аракчеевтің нұсқауларында әрбір ыдыс үй ішінде белгіленген орында тұруы керек екені айтылған. Егер ыдыс орнынан алынса, сол үйдің әскери тұрғыны жазаланды. Шаруалар әскери дайындықтан өтуге міндетті болды, бұл шаруашылық жұмыстарында кешігуге және маусымдылықты сақтамауға әкелді. Дене жазасы кең таралған. Әскери қоныстар мемлекеттік жерлерге (казённые земли) құрылды, бұл мемлекеттік шаруалардың (казённые крестьяне) арасында жиі көтерілістерге себеп болды, мысалы, 1817 жылы Новгород губерниясының Холинская және Высоцкая улустарында, ал 1817–1818 жылдары Буг казактары арасында. Бірақ Александр I өз ұстанымын сақтап, "Санкт-Петербургтен Чудовқа [қазіргі Чудовоға; Петербургтен шалқары орналасқан] дейін жолды мәйіттермен төсеуге тура келсе де, әскери қоныстар құрылады" деп мәлімдеді. 1825 жылға қарай Ресей Санкт-Петербург, Новгород (Волхов өзені бойында және Старая Русса маңында), Могилев, Слобода Украина, Херсон, Екатеринослав және басқа губернияларда әскери қоныстар салды. Олар Ресей армиясының шамамен төрттен бірін (кейбір мәліметтер бойынша үштен бірін) құрады және 32 миллион рубльге жуық жинақ жинады, бірақ армияның жарақтандыру қажеттіліктерін толыққанды қанағаттандыра алмады. Ауыл шаруашылығы мен егіншілік жұмыстарын ұйымдастыру өте нашар болды. Әскери қоныстанушылардың барлық қызметі Аракчеевтің нұсқауларымен қатаң регламенттелді. Бұл нұсқауларда кейбір жұмыстардың маусымдық сипатына немесе әскери қоныс пен егістік жерлер арасындағы қашықтыққа көңіл жеткіліксіз болды. Мысалы, кейде әскери қоныстан 7-10 шақырым қашықтықта шөп шабуға бұйырылуы мүмкін. Қоныс аударушылар жұмысқа барып-келуге көп уақыт жұмсады, сондықтан жұмыс уақытында аяқталмайтын. Егер нұсқау орындалмаса, себебіне қарамастан, барлық қоныстанушылар қатаң жазаланды. Кейде нұсқаулар белгілі бір жұмыс үшін нақты күнді көрсетіп, сол күні жаңбыр жауса, жұмыс істеу мүмкін болмайтын. Нұсқау орындалмағандықтан, қоныстанушылар қатаң жазаға тартылды. Мемлекеттік шенеуніктер, Аракчеевтің өзі де ауыл шаруашылығы туралы аз білді. Санкт-Петербург аймағында шаруалар ұзақ жылдар бойы аң аулау, балық аулау, шағын қолөнер өндірісі және саудамен айналысқан, себебі солтүстік топырағы егіншілікке қолайлы емес. Санкт-Петербург маңында әскери қоныстар құрылған кезде, барлық қоныстанушылар бидай және басқа да заңсыз егін өнімдерін өсіруге міндеттелді, бұл жергілікті халықтың кедейлігіне және азық-түлік тапшылығына әкелді. Осындай жағдайларға байланысты қоныстанушылардың әскери өнімділігі төмен болды. Жалпы, олар әскери немесе шаруашылық жұмысында тиімді болған жоқ.

Әскери қоныстардағы тәртіпсіздіктер

Әскери қоныстар үкіметтің қолдарында қарсылық құралына айналмады, керісінше, олардың өзі қарсылық ошақтарына айналды. 1819 жылғы маусымда Слобода Украина әскери қонысының ортасында Чугуев полкінің көтерілісі болды, ол бір айдан кейін Таганрог полкі округіне тарады. Көтерілісшілер үкіметтен реформаға дейінгідей жағдайларын қайтаруды, тартып алынған жерлерін қайтаруды, басшыларын ұрып-соғуды және қызметтен шеттетуді талап етті. Аркчеев графы жазалау экспедициясын басқарды, нәтижесінде 2000-нан астам адам тұтқындалды. 313 адам әскери сотқа берілді, олардың 275-і (басқа мәліметтер бойынша 204-і) металл таяқшалармен 12000 соққыдан дене жазасына кесілді. Осы үкімді орындау кезінде 25 адам қаза болды, ал қалғандары Оренбургке жіберілді. 1831 жылғы шілдеде Старая Русса маңындағы әскери қоныста 19 ғасырдың бірінші жартысындағы Ресей армиясындағы ең ірі әскери бүліктердің бірі болды. Оның себебі холераның таралуы болды, ол өз кезегінде бірқатар "холералық тәртіпсіздіктерге" әкелді. Әскери қонысты бүлікшілер басып алды, содан кейін олар өздерінің жоғары шенді офицерлерін сотқа тартып, өлім жазасын орындады. Көтеріліс Новгород губерниясының көптеген әскери қоныстарына тарады. Көтерілісшілерді басу үшін үкімет жіберген батальон бүлікшілердің жағына қосылды. Бірақ, билік көп ұзамай көтерілісті басып, қатысушыларды қатаң жазалады. Көтеріліске қатысқан жергілікті шаруалардың үштен бірі қысымға ұшырап, Сібірге жер аударылды. Көптеген адамдар Кронштадт бекінісіне каторгаға жіберілді.

Жою

1831 жылы көптеген әскери қоныстар егінші сарбаздар округі (округа пахотных солдат) деп қайта аталды, бұл әскери қоныстардың басым бөлігінің таратылуына себеп болды. 1857 жылы барлық әскери қоныстар мен егінші сарбаздар округтері жойылды.