Ирландияның көне латын қолжазбасы: Бангор антифонарийі

Кіріспе

Латын тіліндегі көне ирланд қолжазбасы Бангор антифонариі (Antiphonarium Monasterii Benchorensis) – ежелгі латын қолжазбасы, бастапқыда қазіргі Солтүстік Ирландиядағы Бангор аббаттығында жазылған деп саналады.

Тарих

36 беттен тұратын жұқа қолжазба, бұл кельт шіркеуінің ең көне литургиялық ескерткіші, оған шамамен мерзімді анықтап беруге болады, және осы және басқа да себептерге байланысты литургиялық ғалымдарға, әсіресе Ирландия мен Англияға ерекше қызығушылық тудырады. Миландағы Амброзиан кітапханасынан Муратори тапқан және "Бангор антифонариясы" ("Antiphonarium Benchorense") деп атаған кодекс, Милан архиепископы доктор Федериго кардинал Борромео 1609 жылы Амброзиан кітапханасын құрғанда Боббио аббаттығынан көптеген кітаптармен бірге Миланға әкелді. Боббио, Апеннин тауларындағы шатқалда орналасқан, Генуядан солтүстік-шығысқа қарай отыз жеті миль қашықтықта, Солтүстік Ирландияның Даун графтығындағы Бангордағы ұлы монастырды құрған қасиетті Колумбанның шәкірті болды. Колумбан Боббиода қайтыс болып, 615 жылы сол жерге жерленді. Бұл Боббио мен Бангордың байланысын бірден анықтайды, ал кодекс мазмұнын зерттеу оның бастапқыда Бангорда құрастырылғанын және кейін Боббиоға әкелінгенін нақтылайды, бірақ қасиетті Колумбанның өмірінде емес: кодексте "ymnum sancti Congilli abbatis nostri" деп аталатын гимн бар, онда ол "nostri patroni Comgilli sancti" деп еске алынады. Сондай-ақ, Комгаллдан басталып, 691 жылы қайтыс болған он бесінші абат Кронанмен аяқталатын он бес абаттың тізімі бар; демек, кодекс 680–691 жылдар аралығында құрастырылған болуы мүмкін. Дунгалды Бангормен байланыстыруға жеткілікті негіз жоқ. Ол орфография, әріптердің пішіні және бас әріптердің нүктелі әшекейлері тұрғысынан "шотланд стилінде" жазылған, бірақ бұл, әрине, Боббиодағы гэльдік монахтардың қолынан шыққан болуы мүмкін. Бұл жерде кодекс мазмұнына, оған "антифонарий" атауы толыққанды сәйкес келмейтін, қысқаша сипаттама беріледі: 1) алты ән; 2) он екі өлшемді гимн; 3) каноникалық сағаттарда оқуға арналған алпыс тоғыз дұға; 4) арнайы дұғалар; 5) жетпіс әнұран немесе тармақтар; 6) Символ; 7) "Патэр Ностер". Кодекс мазмұнындағы ең танымал нәрсе – "Sancti venite Christi corpus sumite" құрметті евхаристиялық гимні, ол ешбір басқа көне мәтінде кездеспейді. Ол дін қызметкерлерінің қасиетті тағамды қабылдау рәсімінде орындалған және "Ymnum quando comonicarent sacerdotes" деп аталады. Гимннің мәтіні, Боббионың ескі қолжазбаларынан алынып, сөзбе-сөз аудармасымен бірге, кардинал Моранның "Ирландияның ерте шіркеуінің тәртібі мен құрылысы туралы зерттемелерінде" (166 бет) келтірілген, онда ол оны "біздің ежелгі ирланд литургиясының алтын фрагменті" деп сипаттайды. Бірақ бұл түсінік барлық тараптан қабылданбаған.

A thin manuscript volume of 36 leaves, it is the oldest extant liturgical monument of the Celtic Church to which an approximate date can with certainty be assigned, and which on this and other grounds is of particular interest to liturgical scholars, particularly in Ireland and England. The codex, found by Muratori in the Ambrosian Library at Milan, and named by him the "Antiphonary of Bangor" ("Antiphonarium Benchorense"), was brought to Milan from Bobbio Abbey with many other books by Dr Federigo Cardinal Borromeo, Archbishop of Milan, when he founded the Ambrosian Library in 1609. Bobbio, situated in a gorge of the Apennines thirty seven miles north east of Genoa, was founded by Saint Columbanus, a disciple of Saint Comgall, founder of the great monastery at Bangor, in County Down, Northern Ireland. Columbanus died at Bobbio and was buried there in 615. This establishes at once a connection between Bobbio and Bangor, and an examination of the contents of the codex placed it beyond all doubt that it was originally compiled in Bangor and brought thence to Bobbio, although not in the time of Saint Columbanus: there is in the codex a hymn entitled "ymnum sancti Congilli abbatis nostri", and he is referred to in it as "nostri patroni Comgilli sancti". Again there is a list of fifteen abbots, beginning with Comgall and ending with Cronan, the fifteenth abbot, who died in 691; the date of the compilation, therefore, may be referred to 680–691. and there are no sufficient grounds for connecting Dungal with Bangor at all. It is written, as regards the orthography, the form of the letters, and the dotted ornamentation of the capital letters, in "the Scottic style", but this, of course, may have been done by Gaelic monks at Bobbio. Here only a summary can be given of the contents of the codex, to which the name of "Antiphonary" will be found to be not very applicable: (1) six canticles; (2) twelve metrical hymns; (3) sixty nine collects for use at the canonical hours; (4) special collects; (5) seventy anthems, or versicles; (6) the Creed; (7) the Pater Noster. The most famous item in the contents is the venerable Eucharistic hymn "Sancti venite Christi corpus sumite", which is not found in any other ancient text. It was sung at the Communion of the clergy and is headed, "Ymnum quando comonicarent sacerdotes". A text of the hymn from the old manuscripts of Bobbio, with a literal translation, is given in "Essays on the Discipline and Constitution of the Early Irish Church," (p. 166) by Cardinal Moran, who refers to it as that "golden fragment of our ancient Irish Liturgy". although this interpretation is not universally accepted.