Кіріспе

VII ғасырдағы римдік генерал және бүлікші

Паулус немесе Пауль – VII ғасырдағы римдік генерал, вестготтар патшалығының қызметінде болған. 673 жылы Паулус вестготтар патшасы Вамбамен (672–680) басктарға қарсы жорыққа қатысты. Бірақ, патшалықтың ең солтүстік және ең шығыс провинциясы – Септиманияда граф Хильдерик бастаған көтеріліс туралы хабар жеткен соң, Паулус көтерілісті басу үшін маңызды әскер күшімен жіберілді. Септиманияға келгенде, Паулус өзіне берілген міндетті орындамай, көтерілісшілердің басшысы болып, патшалыққа ие болды. Паулус әскерінің күші арқасында, және мүмкін, осы екі провинция патшалықтағы соңғы толыққанды римдік аймақтар болғандықтан, Септимания мен көршілес Тарраконенс провинциясы бойынша билігін нығайта алды. Өзін «шығыс патшасы» (rex orientalis) деп атаған Паулус Нарбоннадан билік жүргізіп, вестготтардың орталық билігінен бөлінуге тырысты. Паулустың көтерілісіне вестгот әскерлерімен қатар, Септиманиядағы жергілікті готтар, франктер, галло-римдіктер және испан-римдіктер, сондай-ақ жергілікті еврей халқы да қолдау көрсетті. Оның көтерілісі вестгот патшалығының болашағына қауіп төндірді, себебі ол бүкіл Испанияны басып алуды көздеген болуы мүмкін. Солтүстік-шығыста Вамбаға қарсы бірнеше ай билік еткеннен кейін, Паулус 673 жылдың 3 қыркүйегінде жеңіліп, тұтқындалды. Вамба оны жасаған ісі үшін заңдық жазадан – қауымнан қуылғандықтан және өлімнен сақтап, тек Толедода, вестготтар астанасында өткізілген жеңіс шеруінде оны қорлады және түрмеге қамады. 673 жылғы көтеріліске қатысқан ақсүйектерді 683 жылы Вамбаның ізбасары Эрвиг (680–687) кешірді, бірақ Паулус сол кезде қайтыс болған болуы мүмкін.

Өмірбаян

Оның есімін ескере отырып, Паулустың готтардан емес, испан-римдік тектен шыққан болуы ықтимал. Паулус Батыс Рим империясы құлағаннан кейін екі ғасыр өткен соң, Батыс Еуропада римдік үлгінің тез төмендеген кезінде өмір сүрді. Паулус заманында готтар мен римдіктер Визиготтар патшалығында екі параллель халықты құрады, бірақ бұл кездегі деректерде римдіктер бұрынғы кезеңдерге қарағанда сирек айтылады. Барбариялық патшалықтардың әдеттегі әлеуметтік құрылымы бұрын толыққанды римдік әкімшілік және аристократия, сондай-ақ толыққанды барбариялық әскер болғанмен, римдіктер ретінде танылған адамдар сол кезде Визиготтар патшалығының әскерінде генерал бола алатын. 580 жылдары Лузитанияның дуксы (dux Lusitaniae) Клавдий, римдік екені анық айтылған, Визиготтар патшасы Рекард I-ге (586–601) Септиманиядағы көтерілісті басуға көмектесті. Визиготтар монархиясы формальды және дәстүрлі түрде сайлаулы болды, бірақ іс жүзінде көбінесе тұңғыш балаға мұрагерлік принципін ұстанды, бұрынғы патшалардың ұлдары көбінесе билікті мұра етті. Визиготтар патшаларының көпшілігі билікті мұра еткен немесе бүлік көтеріп таққа отырған. Римдіктерге әскери және азаматтық әкімшілікте маңызды лауазымдар берілсе де, олар Визиготтар тағына отыруға тыйым салынды: Визиготтар заңдары Визиготтардың патшасы готтардың асыл тегінен болуы керек деп белгіледі. Көптеген замандас монархиялардағыдай, Визиготтар патшасын құлатуға және оның орнына басқасын қоюға бағытталған ақсүйектердің көтерілістері жиі болды.

Өмірбаян

Паулус вестготтар патшалығының қолбасшысы болған. Ол вестготтар патшасы Уамбаға (672–680) қызмет етті. Уамба, қарт адам, 672 жылы вестготтардың патшасы болды, Рекесуинт (649–672) қайтыс болғаннан кейін патшалықтағы зор беделіне орай сайланды. Уамба патша болғанға дейін оның туралы көп мәлімет жоқ, бірақ ол Рекесуинт кезіндегі көрнекті сарай адамы және, мүмкін, вестготтар аристократиясының маңызды тобының мүшесі болған болуы керек. Уамбаның бұрынғы вестготтар әулетімен байланысы болмағандықтан, ол тақтадағы өкімін әскери жеңіспен нығайтуды қалап, 673 жылдың көктемінде басктарға қарсы жорыққа шықты. Басктар патшалықтың солтүстік жерлерін тонау үшін таулардан жиі түсіп отыратын. Дегенмен, басктар вестготтар жерлерін тонауды бастаған болуы мүмкін, сонда Уамбаның жорығы қорғаныс шарасы болған. Осы жорықта Уамба Септиманиядағы көтеріліс туралы хабар алды. Жағдай қиын болды, себебі бұл қарапайым шаруалар көтерілісі емес, Ним қаласының губернаторы Гильдерик бастаған бүлік еді, ол тіпті өзін патша деп жариялаған болуы мүмкін. Көтерілістің нақты себептері белгісіз, бірақ бұл вестготтардың орталық билігінен құтылуға тырысумен байланысты болуы мүмкін. Гильдерик, Уамба сияқты, вестготтардан еді, ал оның басты қолдаушылары Гунгильд, Магуэлонн епископы, жергілікті вестготтар гарнизондары мен әскерлері, сондай-ақ вестготтар патшаларының оларға таңған діни саясатынан наразы болған жергілікті еврей халқы болды. Гильдерик басктардан және, мүмкін, солтүстіктегі франктерден де қосымша көмек сұраған болуы мүмкін. Гильдерик Септиманияның барлық аумағын бақыламайтындықтан, ол бірден қауіпті емес еді. Сондықтан Уамба мен оның кеңесшілері басктарға қарсы жорықты тоқтатудың қажеті жоқ екеніне келісті, ал мәселені көтеріліспен күресу үшін кішігірім әскери топты жіберу арқылы шешуге болады деп шешті. Олар Гильдерикті жеңу үшін Паулюсты әскерге жетекші етіп тағайындады, осылай Паулюстың бар екені туралы ең алғашқы жазба қалды. Паулус өзінің әскери шеберлігі мен батылдығы үшін таңдалды және Септиманияның дуксы (dux Septimaniae) болып тағайындалды. Мыңдаған сарбаздарды бастап, Паулус басктардың жерінен Септиманияға аттанды. Жолда ол Тарраконенсис дуксы Раносиндомен, мүмкін Барселонада кездесті. Паулустың кейінгі көтерілісі Визиготтар патшалығындағы ең жақсы жазылған көтерілістердің бірі болып саналады, себебі Толедолық Юлиан (642–690) бұл оқиға туралы толыққанды замандас куәліктерін қалдырған.

Көтеріліс және патшалық

Септиманияға келгеннен кейін Паулус Уамбаның бұйрығына бағынбады, сонымен қатар көтерілісшілердің басшысы болды және, гот емес патшаларға қарсы заңдарға қарамастан, Уамбаға қарсы патша деп жарияланды. Паулус VI ғасырдың басында Петрустан бастап вестготтар билігіне қарсы көтерілген алғашқы римдік болды және патшалық тарихында Римге қарсы соңғы көтерілісші болды. Оның гот тегі болмағандықтан, көтеріліс Испаниядағы вестготтар билігінің болашағына қауіп төндірді. Паулюстың Уамбаға сатқындық жасауына не себеп болғаны белгісіз. Көтеріліске Паулустың сарай шенеуі Хилдигизио және Барселоналық Раносиндо қосылды. Нарбоннада Паулус әскер басшыларын және көрнекті жергілікті тұрғындарды шақырып, оларды Уамбаның "қатыгездігі" үшін патша сайлауға көндірді. Паулустың таққа отыруы вестготтардың таққа отыру рәсімдеріне сәйкес өтті. Оның Нарбоннада таққа отыруы маңызды болды, себебі бұл қала архиепископтың ордасы болды, сондықтан діни тұрғыдан вестготтардың астанасы Толедомен теңесті. Паулус Гиронадағы Нимскийдің Феликс әулиесіне арналған алтын антымен таққа отырды. Ол өзін патша деп жариялаған болса да, Хилдерик белгісіз себептермен Паулюсқа қосылып, оны билеушісі ретінде қабылдады. Паулустың кең қолдауының ең қарапайым түсіндірмесі, ол өзімен бірге әкелген әскер аймақтағы жалғыз маңызды әскери күш болғандығы. Паулустың көтерілісі туралы білген Уамба бір апта бойы Паулюсқа қарсы әрекет етпей, басктарды жеңумен айналысты, бұл Паулюсқа билігін нығайтуға мүмкіндік берді. Уамба әскерін үш топқа бөліп, Пиренейлер арқылы Лливия (сонда Серданияның астанасы), Ош және жағалау жолы арқылы шабуыл жасады. Паулус вестготтар әскерін жалғыз өзі жеңе алмайтынын білген соң, көмек сұрау үшін шетелдік державаларға елшілер жіберді. Басктар көмек көрсетуден бас тартты, себебі олар вестготтармен одан әрі қақтығыс тудыруға дайын емес еді, ал франктар ішкі дағдарыс салдарынан бас тартты. Паулус тіпті шығыстағы Византия империясына да көмек сұрады, бірақ арабтардың Константинопольға шабуылдауына байланысты көмек беру мүмкін болмады. Уамба жылдам Барселонаны қайта басып алып, Пиреней тауларының маңында орналасты және екі күн бойы демалды. Пиренейде Уамба Паулюстан өзін rex orientalis ("шығыс патшасы") деп жариялаған және Уамбаны rex australis ("оңтүстік патшасы") деп атаған хат алды, Уамбаны өз аймағына кіруге және оның тәжін алуға шақырды, тіпті вестготтар патшасын жеке жекпе-жекке шақырды. Паулустың Уамбаға жазған хатында көптеген жануарларды салыстырумен саркастикалық әуен бар және былай делінген:

Паулустың ұсынысын Уамбаның Испания патшасы ретінде билігіне қарсы тұруын тоқтату деп түсіндіруге болады, себебі бұл Уамбаны құлатудың орнына патшалықты бөлу туралы ұсыныс ретінде әрекет етеді. Септимания және Тарраконенси провинцияларын бұрын жеке патша басқарған: 569 жылдан 572 жылға дейін патшалар Лиува I (568–572) және Лиувигильд (569–586) билікті бөлісті, Лиува Септимания мен Тарраконенсиді басқарды. Сондай-ақ, шығыста патша ретінде қабылдануға тырысу бүкіл патшалықтың патшасы болудың алғашқы қадамы болған және Паулус әлі де Уамбаны құлатып, бүкіл Испанияны басқаруды көздеген болуы мүмкін. Уамба Паулустың жеке жекпе-жекке шақыруын қабылдамады. Уамбаның әскерлері Керет маңында Раносиндо басқарған әскерді жеңіп, Раносиндо мен Хилдигизионы тұтқынға алды, содан кейін Нарбоннаға шабуыл жасады, онда Паулус екінші әскермен күтіп отырды. Паулус Уамбаның жақындап келе жатқан әскерінің санын естігенде Нарбоннан қашып, Нимге шегінді және Нарбонның қорғанысын мансапты сарбаз Виттимирге тапсырды. Виттимир қабырғалар бұзылғанша үш сағат бойы патша әскеріне қарсы тұрды, содан кейін Уамба әскерінің сан жағынан басымдығына қарамастан, қатал күресті. Қаладағы тағы үш сағаттық ұрыстан кейін Виттимир демалу үшін шіркеуге кетіп, онда оны Уамбаның адамдары тұтқынға алды. Содан кейін Уамба Нимге қарай жүріп кетті. Нимде Паулус вестготтардан, галло-римдіктерден және тіпті франктардан тұратын қорғаныс жасағын басқарды. Екі күн бойы қаланың қорғанысын бұза алмағаннан кейін, қамауға алудың үшінші күні Уамба жеке өзі Нимге шабуыл жасады, әскерінің көп бөлігін алаңға шығарды. Қоршау туралы сақталған тарихи жазбаларда Паулус Уамба мен оның әскерін тек 'готтар' деп атағаны және олар туралы кемсітушілікпен сөйлейтіні, бұл таңба өзінің әскерінің үлкен бөліктеріне де қолданылмайтын сияқты. Оның жетекші жақтастарының көпшілігі гот есімдеріне ие болғанына қарамастан, бұл оның әскерінде күткеннен гөрі көптеген испано-римдіктер мен галло-римдіктер болғандығын көрсетеді. Көтерілістің себептерінің бірі испано-римдіктердің вестготтар билігінен босану тілегі болған болуы мүмкін. Вестготтар патшалығының провинцияларының арасында Септимания және Тарраконенси ең римдіктерге толы болған екі провинция еді. Уамбаның соңғы шабуылы сәтті аяқталды, вестготтар көтерілісшілердің қорғанысын бұзғанда Паулус және оның адамдары жергілікті амфитеатрға сиынып, онда Уамбаның әскері оларды қоршап алды. Уамба шабуыл жасауға тіпті қажеттілік тумай, Паулустың күштері бірін-бірі сатқындық жасап, мақсатын тастап кете бастады, оның франк, гот және римдік әскерлері бір-бірімен ұрысуды бастады. Көтерілісі аяқталғанын түсінген Паулус, архиепископ Аргебад және басқа да көшбасшылар 673 жылдың 3 қыркүйегінде Уамбаға бағынды. Уамбаның әскері амфитеатрға кіріп, бағынған Паулустың жақтастарының тізгін тартты және бағынбағандарды өлтірді.

Кейінгі өмірі

6 қыркүйек 673 жылы Паулюс және оның ең көрнекті ізбасарлары Уамба тарапынан сотталды. Паулюс халықты көтеріліс шығаруға ұйытқылық еткені және патшаға адалдық сертін бұзғаны үшін айыпталды. Бұл қылмыстарға әдетте экскоммуникация және өлім жазасы қарастырылған, бірақ Паулюс пен оның жақтастары өз кінәларын мойындағаннан кейін Уамба олардың өмірін сақтады. Паулюс пен оның ізбасарлары соқырлау сияқты басқа да дәстүрлі жазалардан да құтылды. Кейбір кейінгі деректерде Уамба Паулюсқа бір қолын кесіп тастаған немесе оның басын қағып алған деген мәлімдемелер бар, бірақ бұл күмәнді, себебі замандас есептерінде мұндай жазалар туралы ештеңе айтылмаған. Уамба көтеріліс жасаған барлық шенеуніктерді жаңа адамдармен алмастырды және ірі қалаларда гарнизон орналастыру арқылы Септиманияны өз бақылауына алды. Көтеріліске айтарлықтай қолдау көрсеткен яһудилермен күресу үшін Уамба яһудилерді Нарбоннадан қуды да, яһуди балаларын міндетті түрде крещениеден өткізіп, христиан дінін үйрету арқылы өз патшалығында яһуди дінін тоқтатуды ұсынды. Паулюс ең ауыр жазадан құтылса да, толығымен жазасыз қалған жоқ. Паулюс және оның ең көрнекті жақтастары ритуалдық қорлауға ұшырады, Толедодағы Уамбаның жеңіс шеруіне қатысуға мәжбүр болды, олар көшелермен жүріп өтті. Олардың бас-аяқтары қырылып, сақалдары алынды, лас киімдерге оранып, түйелер жекеп-жеке тартқан арбаларға мінгізіліп, жалаңаяқ жүрді. Паулюс көтерілістің жетекшісі болғандықтан және патша деп жарияланғандықтан, оның басына қара былғарыдан немесе шабақ сүйектерінен жасалған маска тәж кигізілді. Осыдан кейін Паулюс пен оның ізбасарлары түрмеге қамалды. 683 жылы, Паулюс жеңілгеннен кейін он жыл өткен соң, Уамбаның орнына келген Эрвиг (680–687) Уамбаға қарсы көтеріліс жасағандардың барлығын кешірді. Паулюс осыдан пайдаланып босатылған болуы мүмкін, бірақ ол қартайғандықтан, 650 жылдары көрнекті ақсүйек болған сияқты, түрмеде қайтыс болған болуы ықтимал.