Кіріспе
Майкл Вернон Таунли (1942 жылғы 5 желтоқсанда Айова штатының Ватерлоо қаласында туған) – американдық, Чилидің Аугусто Пиночет режимі кезінде құпия полиция қызметін атқарған Dirección de Inteligencia Nacional (DINA) мекемесінің бұрынғы қызметкері. 1978 жылы Таунли 1976 жылы Чилидің АҚШ-тағы бұрынғы елшісі Орландо Летелиерді және Летелиердің Саясатты зерттеу институтындағы әріптесі Ронни Карпен Моффитті өлтіргені үшін өзін кінәлі деп мойындады. Ол он жылға бас бостандығынан айырылды, оның ішінде 62 ай түрмеде отырды. 1993 жылы Таунли Италиялық сотта Бернардо Лейтонды 1975 жылы Римде өлтіруге талпыныс жасағаны үшін қатысқан жоқ деп танылды, бірақ сотталды. Таунли Пиночет режиміне қарсы саяси оппоненттерге және DINA биохимигі Эухенио Берриосқа қарсы қолданылатын химиялық қару жасаумен айналысты. Ол ұзақ уақыт бойы қорғалған куәгер мәртебесін сақтап келеді. 1970 жылы Таунли отбасымен Чилиге қайтып келді. Кейін Таунли АҚШ-тан кетпес бұрын, Чилидегі қызметтері үшін ЦРУ-мен байланысқа түскенін айтты, бірақ ол ЦРУ-да жұмыс істемегенін мәлімдеді. 1983 жылы Таунли қудалаудан қорғауға келісім жасады. Майкл Таунли сондай-ақ Арансибияның 1977 жылдың күзінде АЛФА үшін, яғни Стефано Дель Чиае үшін банк ісімен Калифорнияға барғанын айтты. Энрике Арансибия – бұрынғы DINA агенті, ол 1970 жылғы 25 қазанда Чили армиясының бас штабының бастығы Рене Шнайдердің қазасынан кейін Буэнос-Айресте ресми емес жер аударылуда болды. Арансибия Таунлиді АҚШ-қа экстрадициялаудан кейін Аргентиналық барлау қызметкерлерімен тұтқындалды және тыңшылық жасады деген айып тағылды.
Michael Vernon Townley (born December 5, 1942, in Waterloo, Iowa) is an American born former agent of the Dirección de Inteligencia Nacional (DINA), the secret police of Chile during the regime of Augusto Pinochet. In 1978, Townley pleaded guilty to the 1976 murders of Orlando Letelier, former Chilean ambassador to the United States, and Ronni Karpen Moffitt, Letelier's co worker at the Institute for Policy Studies. He was sentenced to ten years in prison, serving 62 months. In 1993, Townley was also convicted in absentia by an Italian court of carrying out the 1975 Rome murder attempt on Bernardo Leighton. Townley worked in producing chemical weapons for DINA which would be used against Pinochet regime political opponents, and the DINA biochemist Eugenio Berríos. He has long maintained status as a protected witness. In 1970, Townley moved his family back to Chile. Townley later testified that, before leaving the US, he contacted the CIA to offer his services in Chile, however Townley said he never worked for the CIA. In 1983, Townley entered a plea deal which would grant him immunity from prosecution. Michael Townley also stated that Arancibia had traveled to California in the autumn of 1977 on banking business for ALFA, alias Stefano Delle Chiaie. Enrique Arancibia is a former DINA agent who resided in unofficial exile in Buenos Aires after the assassination of Chilean Army Chief of Staff René Schneider on October 25, 1970. Arancibia was arrested by Argentine intelligence officers shortly after the extradition of Townley to the US and charged with espionage.
Орландо Летелиерді өлтіргені үшін сотталған
Таунли 1976 жылы Вашингтон қаласында Орландо Летельерді өлтіргені үшін АҚШ-та сотталды. Сот барысында ол Пиночеттің кісі өлтіруді жоспарлауға жауапты екенін айтты. ДИНА басшысы Мануэль Контрерас та Пиночеттің Пратс пен Летельерді өлтіруді жоспарлағанын мәлімдеді. Таунли бес антикастролық кубалық эмигрантты Летельердің көлігіне бомба орнату үшін жалдағанын мойындады. Жан Гай Аллардтың сөзіне қарағанда, Кастроға қарсы кубалық «Бірлескен революциялық ұйымдар» (CORU) ұйымының басшылығымен, оның ішінде Луис Посада Каррилес пен Орландо Бошпен кеңескеннен кейін, кісі өлтіруді орындау үшін кубалық-американдықтар Хосе Дионисио Суарес, Вирджилио Паз Ромеро, Альвин Росс Диас және ағайынды Гиллермо мен Игнасио Ново Самполь таңдалды. «Майами Геральд» газеті хабарлағандай, Луис Посада Каррилес Летельердің өлімі және Кубаның 455 рейсіндегі жарылыс туралы шешім қабылданған сол отырыста болды. Таунли Росс пен Ново ағайындыларының сотында басты куәгер болды. 1978 жылдың сәуір айында Чили Орландо Летельердің өлімінен туындаған жағдайды жеңілдету үшін Таунлиді АҚШ-қа экстрадициялауға келісті. Бірақ, оның Чилиден кетуі стандартты экстрадиция рәсімінен өтті деп айтуға болмайды, ол жер аудару ретінде қарастырылды. Сонымен қатар, Таунли Мануэль Контрерас пен Педро Эспинозадан қорғау сұрады. 1978 жылдың 8 сәуірінде ол АҚШ-қа келді. 1978 жылдың 17 сәуірінде АҚШ үкіметімен келісім жасап, ол тек АҚШ заңдарын бұзуға немесе АҚШ юрисдикциясында жасалған қылмыстарға қатысты ақпарат беруге міндетті болды. Осы негізде ол 1979 жылдың басында Вашингтонда кубалық үш күдіктінің сотында DINA туралы ешқандай ақпарат бермеді. Содан кейін Таунли Куәгерлерді қорғау бағдарламасы бойынша босатылды. АҚШ әлі де Педро Эспиноза Бравоның экстрадициясын күтуде, ол Чилидің бұрынғы әскери қызметкері және Летельердің кісі өлтіруіне қатысқан DINA оперативтігі болған. DINA басшысы Мануэль Контрерас 2015 жылы Сантьягода экстрадицияланбастан қайтыс болды. 1981 жылдың 20 қазанында билік өкілдерімен сұхбаттасқанда Таунли Кастроға қарсы оппозиционер Вирджилио Паз Ромероның 1976 жылдың көктемінде Чилиге келгенде өзімен бірге 45 калибрлі Colt тапаншасын әкелгенін мәлімдеді. Таунлидің сөзіне қарағанда, Ромеро бұл қарудың жақында Куба Ұлттық қозғалысының «жұмысында» қолданылғанын және Чилиде оны қайта қолдану мақсатында әкелгенін айтқан. Таунли Ромероның қаруды бөлшектеп, Сантьяго қаласының әртүрлі жерлеріне шашыратып жібергенін айтты. 2005 жылы DINA басшысы Мануэль Контрерас Чили судьясына Таунлидің Летельерді өлтіруде ЦРУ агенттерінен, сондай-ақ Куба Ұлттық қозғалысынан және Луис Посада Каррилес жұмыс істеген Венесуэланың Ұлттық барлау және алдын алу қызметінен (DISIP) қолдау алғанын айтты. Контрерасқа сәйкес, 1972-1976 жылдар аралығында ЦРУ директорының орынбасары генерал Вернон Уолтерс Пиночетке Летельердің АҚШ үшін қауіпті екенін және Чили үкіметін эмиграцияда құруға дайындалып жатқанын хабарлаған. Контрерас құжатта «Чили президенті ЦРУ агенті Майкл Таунлидің Орландо Летельерге қарсы әрекетін жеке, эксклюзивті және тікелей басқарды» деп жазған. Контрерас сонымен қатар, Чилидің Ұлттық ақпарат орталығы (CNI) 1978 мен 1990 жылдар аралығында Таунлимен Чилиде жұмыс істеген адамдарға, барлығы Patria y Libertad мүшелеріне – Мариана Каллехасқа (Таунлидің әйелі), Франсиско Оярзунға, Густаво Эчепареге және Эухенио Берриосқа ай сайын төлем жасағанын мәлімдеді. 2016 жылдың желтоқсан айында Чили соты Таунли мен бұрынғы чилилік генерал-майор Армандо Фернандес Лариосты осы кісі өлтіру ісі бойынша Чилиде соттауға болатынын шешті.
Тергеулер
2003 жылы Аргентинаның федералды судьясы Мария Сервини де Кубриа Чилиден Таунлидің әйелі Мариана Каллехасты экстрадициялауды сұрады, ол Карлос Пратстың өлтірілуіне қатысы бар деп айыпталды. Бірақ 2005 жылдың шілдесінде Чилидің апелляциялық сотының судьясы Нибальдо Сегура Каллехас Чилиде сотталып жатқанын айтып, істің жалғасуына мүмкіндік жоқ екенін мәлімдеді. 2005 жылдың наурыз айында судья Алехандро Мадрид бұрынғы Чилидің христиан-демократ президенті Эдуардо Фрей Монтальваның өлімі туралы сұрақ қойғанда Майкл Таунли Пол Шафер және DINA басқарған Colonia Dignidad пен Laboratorio de Guerra Bacteriológica del Ejército (Әскердің бактериологиялық соғыс зертханасы) арасындағы байланысты мойындады. 1982 жылы Санта-Мария клиникасында Фрей Монтальваның өліміне себеп болған деп саналатын у осы жерде жасалған болуы мүмкін. Оның сөзіне қарағанда, Colonia Dignidad-тағы жаңа зертхана DINA-ның Via Naranja de lo Curro-дағы зертханасының жалғасы болған, онда ол DINA биохимигі Эухенио Берриоспен бірге жұмыс істеген; алайда, Таунли бұрын токсиндерді өндірген зертханасы үйінің жертөлесінде орналасқанын мойындаған. 1992 жылы Таунли 1976 жылы қаза тапқан испан дипломаты Кармело Сорияның Виа Нараньядағы Ло Куро аймағындағы үйінде ұсталғанын айтты. Ол онда азапталған, ал сөйлемегендіктен заринге (Берриос жасаған) ұшыратылған. Сория кейін Вилла Гримальдиде тағы да ұсталып, азапталған, ал оның ісі испан судьясы Балтасар Гарсонның Пиночетке қарсы қозғалған ісіне қосылған. 2016 жылдың мамырында Чилидің Жоғарғы соты АҚШ-тан Чили азаматы Армандо Фернандес Лариос, Таунли және кубалық Виргилио Пазды экстрадициялауды сұрады. Олардың үшеуі де 1976 жылдың 21 қыркүйегінде Вашингтонда болған көлік құралындағы жарылысқа қатысы бар деп күдіктелді. 2002 жылдың қарашасында Сорияның жесірі Лора Гонсалес Вера және Сорияның мүлігінің өкілі Таунлиге Сорияның азапталуы мен өлтірілуі үшін өтемақы талап етіп сотқа жүгінді. Таунли сотқа келмегендіктен, аудандық сот оған қарсы 7 миллион долларлық үкім шығарды. Жоғарғы сот бірауыздан Чилидің Сыртқы істер министрлігі Майкл Таунли мен Армандо Фернандес Лариосты АҚШ-қа экстрадициялау туралы өтініш беруі керек деген шешім қабылдады. 2016 жылдың мамырында Чилидің Жоғарғы соты Таунли, Виргилио және Армандо Фернандес Лариосты 1976 жылы Сорияны өлтіруге қатысқандығы үшін экстрадициялауды сұрады. 2015 жылға дейін Таунли АҚШ-тың куәгерлерді қорғау бағдарламасында болып, оның қайда екені белгісіз болды. Алайда, 2023 жылдың тамызында алты бұрынғы DINA агенті мен екі бұрынғы әскери офицерге қатысты сот шешімі Чилидің Жоғарғы соты Сорияның өлтірілуіне байланысты шығарған "соңғы үкім" болады деп хабарланды.
2023 жылдағы мойындаулар жарияланады
2023 жылдың 22 қарашасында Таунлидің DINA қызметіндегі төрт жылдық мансабы туралы жазған мойындауы алғаш рет Ұлттық қауіпсіздік мұрағатында толыққанды жарияланды. Осыған қарамастан, Ұлттық қауіпсіздік мұрағатының сайтында «Таунлидің мойындауына сілтемелер жылдар бойы зерттеушілер мен журналистер Чилидің сот ісі материалдарына қол жеткізгенде кітаптар мен мақалаларда кездесетін» болды деп көрсетілген. 1978 жылдың 14 наурызындағы тағы бір мойындауында Таунли 1974 жылы DINA шенеуніктері тарапынан қалай тартылғанын және DINA-ның басты халықаралық өлтірушісі ретінде қызмет еткенін егжей-тегжейлі баяндады. 1991 жылдың 23 тамызындағы АҚШ Әділет министрлігінің ант беру арқылы жасалған мәлімдемесінде АҚШ Әділет департаментінің адвокаты Эрик Б. Марси АҚШ-тың 1982 жылдан 1990 жылға дейін оның әйелінен бұл құжаттарды қалай алғанын атап өтті, соның ішінде мойындаулар «Таунлидің Чилиден қуылғаннан кейін Мануэль Контрерас пен Педро Эспинозадан өзін қорғау және Чилиден қуылғанын жасыру мақсатымен дайындалған» екенін айтты. 1976 жылдың 14 наурызындағы хатында Таунли Орландо Летелиерді өлтіру жөніндегі бұйрықты Педро Эспинозадан алғанын жазды.
Пабло Неруданың өліміне қатысы бар деп күтілуде
2011 жылы Пабло Неруданың өліміне қатысты тергеу басталды, негізінен оның жүргізушісінің дәрігер Прайс оған уландырған деген мәлімдемесі бойынша. Прайс сипаттамасы Таунлидің сипаттамасына сәйкес келді, полиция бұл байланысты тексерді, ал Неруданың денесі эксгумацияланып, мүмкін болатын уларлы заттарға тексерілді. 2013 жылдың 8 қарашасында тест нәтижелері жарияланды, Чилидің медициналық-құқықтық қызметінің басшысы Патрисио Бустос «Неруда мырзаның өліміне байланысты ешқандай маңызды химиялық заттар табылған жоқ» деді. Дегенмен, Кароза 2015 жылдың мамыр айында жүргізілген соңғы ғылыми тест нәтижелерін күтіп отырғанын айтты, ол Неруданың Staphylococcus aureus бактериясымен зарарланғанын көрсетті, бұл бактерия өте уытты болуы мүмкін және өзгертілген жағдайда өлімге әкелуі мүмкін. 2015 жылы Чили үкіметі Неруданың өліміне «үшінші тұлғаның» жауапты болуы мүмкін екенін мәлімдеді, ал 2017 жылы Неруданың қалдықтарынан алынған сот-медициналық сараптама Неруданың «өлімінің ресми себебі» ретінде көрсетілген простата қатерлі ісігін жоққа шығарды. Алайда, 2013 жылы Неруданың денесін эксгумациялаған ғалымдар оның простата қатерлі ісігінен зардап шеккенін растады. Сондай-ақ, Неруданың жүргізушісі оның уланғанын алғаш айтқан адам екені мойындалды.
Әдебиетте
Роберто Боланоның "Шилиде түнде" (2000) романында, Чилидің құпия полициясы тарапынан режим оппозициясын азаптауға уәкілдік алған американдық Джимми Томпсон кейіпкері Майкл Таунли тұлғасына негізделген.