Кіріспе
Римнің плебей азаматтарының билікті жүзеге асыруы ежелгі Римдегі сецессия. Secessio plebis (қалың жұрттың шығуы немесе плебтердің сецессиясы) – б.з.б. 5-ші ғасыр мен б.з.б. 3-ші ғасыр аралығында Римнің плебей азаматтарының билікті бейресми түрде жүзеге асыруы, жалпы ереуілге ұқсас. Secessio plebis кезінде плебтер наразылық ретінде қаланы жаппай тастап, патрицийлерді өздеріне қалдыратын. Сондықтан, сецессия дегеніңіз – барлық дүкендер мен шеберханалар жабылып, коммерциялық мәмілелер тоқтатылатын. Бұл, сандардың көптігіне байланысты, ордендер арасындағы қақтығыста тиімді стратегия болды. Плебей азаматтары Рим халқының басым көпшілігін құрап, оның азық-түлік пен ресурстарының көп бөлігін өндірсе, патриций азаматтары – азшылық құратын жоғары топтың мүшесі, кейінгі замандағы жер иелеріне теңдес болатын. Авторлар сецессияның саны туралы әртүрлі мәліметтер келтіреді. М. Кэри мен Х.Х. Скалардтың мәліметінше, б.з.б. 494 және б.з.б. 287 жылдар аралығында бес рет болған.
secession in ancient Rome
Secessio plebis (withdrawal of the commoners, or secession of the plebs) was an informal exercise of power by Rome's plebeian citizens between the 5th century BC and 3rd century BC., similar in concept to the general strike. During the secessio plebis, the plebs would abandon the city en masse in a protest emigration and leave the patrician order to themselves. Therefore, a secessio meant that all shops and workshops would shut down and commercial transactions would largely cease. This was an effective strategy in the Conflict of the Orders due to strength in numbers; plebeian citizens made up the vast majority of Rome's populace and produced most of its food and resources, while a patrician citizen was a member of the minority upper class, the equivalent of the landed gentry of later times. Authors report different numbers for how many secessions there were. M. Cary and H. H. Scullard state there were five between 494 BC and 287 BC.
Бірінші бөліну 494 б.з.д.
495 ж.б.д. басталып, 494–493 ж.б.д. аяқталған кезде, Римнің плебейлер тобы патрициандардың саяси үстемдігіне наразылық білдіре бастады. Осы кезеңде Рим қала-мемлекеті екі консул мен сенаттың басқаруында болды, олар Римнің атқарушы және заң шығару функцияларының көп бөлігін жүзеге асырды. Бұл басқарушы органдардың екеуі де Рим халқының бай азшылығын құрайтын патрициандардан ғана тұрды. 495 ж.б.д. Римнің плебей халқы қарыз мәселесіне қатысты маңызды алаңдаушылықтарды білдіре бастады, соның ішінде ақша берушілердің борышкерлерді ұрып-сапалау және түрмеге қамау қажеттігін сұраққа тоқтатты. Рим тарихшысы Ливий бір кездегі әскери шенеунік алаңға шығып, халқына өзінің қиындықтарын айтқан оқиғаны баяндайды. Ол Сабин тайпаларына қарсы соғыста оның мүлкінің жаулармен өртеліп, мүліктері ұрланғанын түсіндірді. Үйіне оралғаннан кейін, оған салынған салықты төлеу үшін қарыз алуға мәжбүр болды, бірақ өсімқорлық салдарынан терең қарызға батты. Бұл оның отбасылық жерлерін, оның ішінде әкесі мен атасының шаруашылықтарын тастауға мәжбүр етті. Бұл жеткіліксіз болғандықтан, кредиторлары оны түрмеге қамап, сауаттандырып, өліммен қорқытты. Алаңдағы халық ашуға толып, оқиға жылдам таралып, үлкен наразылық толқынына ұласты. Халықтың қарыздық алаңдаушылықтарын шешу үшін консул немесе сенаттың әрекетін күткеннен кейін, консул Аппий кредиторлардың борышкерлерді қамауын күшейтетін жағымсыз жарлықтар шығарып, жағдайды нашарлатты. Сенаттың әрекетсіздігімен күшейген бұл ашу-ыза салдарынан плебейлер Луций Сициний Веллюттың кеңесімен қаладан үш шақырымнан астам қашықтықта орналасқан Монс Сакерге (Қасиетті тауға) бөлініп кетті. Плебейлер аймақта қарапайым қорғаныс құрып, сенаттың әрекетін күтті. Бөлінуден кейін сенат мәселені шешу үшін әрекет етті. Плебейлерден келген үш елшімен келіссөздер жүргізіп, шешімге келді. Патрициандар кейбір плебейлерді қарыздарынан босатты және плебей трибуны лауазымын құру арқылы билігінің бір бөлігін мойындады. Бұл лауазым плебейлердің атқаратын алғашқы мемлекеттік лауазымы болды, өйткені сол кезде консул лауазымын тек патрициандар ғана атқарды. Плебей трибундары лауазымда болған кезде жеке өте қасиетті деп есептелді, яғни оларға зиян келтірген кез келген адам өлім жазасына тартылды.
Екінші бөліну 449 б.з.д.
Екінші Secessio Plebis, б.з.д. 449 жылы, десемвирилер (латынша "он адам") комиссиясының зәбірлеушілігінен туындады және плебей трибундарының (плебейлердің өкілдерінің) қалпына келтірілуі мен тоқтатылған шағымдану құқығын талап етті. Б.з.д. 450 жылы Рим заң кодексін (он екі кесте заңына айналған) құрастыру үшін десемвирилерді тағайындауға шешім қабылдады. Комиссияға бір жыл мерзім берілді, осы кезеңде мемлекеттік лауазымдар тоқтатылды. Десемвирилер де шағымданудан босатылды. Б.з.д. 450 жылы олар заңдар жинағын жариялады, бірақ мерзімі біткен соң отставкаға кетпеді, керісінше билігін сақтап қалды. Олар өздерін сынаған бұрынғы плебей трибунын өлтірді. Десемвирилердің бірі, Апий Клавдий Красс, Вирджинияны күштеп үйленуге мәжбүрлеуге тырысты. Осыны болдырмау үшін оның әкесі оны пышақтап, Апий Клавдий Крассқа қарғыс айтты. Бұл оқиғадан кейін бүліктер басталды, олар қала сыртындағы әскерге тарады. Халық Авентин төбесіне жиналды. Сенат десемвирилерді отставкаға кетуге мәжбүрледі, бірақ олар бас тартты. Халық, бірінші сецессия кезінде болғандай, Монс-Сакерге көшуге шешім қабылдады. Сенат жаңа сецессия үшін десемвирилерді кінәлады және олардың толық отставкасына қол жеткізді. Осы орган екі сенаторды, Луций Валериус Потитус пен Маркус Хораций Барбатусты, халықпен келіссөздер жүргізу үшін жіберді. Монс-Сакерде жиналғандар плебей трибундарының және десемвирилердің мерзімінде тоқтатылған шағымдану құқығының қалпына келтірілуін талап етті. Сенаттың екі адамнан тұратын делегациясы осы талаптарға келісті және Авентин төбесіне оралып, трибундарды сайлады. Б.з.д. 449 жылы Луций Валериус Потитус пен Маркус Хораций Барбатус консулдар болды. Олар плебейлердің билігін арттырып, саяси күшін күшейтетін жаңа заңдар енгізді. Валерий-Гораций заңдары Плебей Кеңесі қабылдаған заңдардың барлық римдік азаматтарға (яғни патрицистер мен плебейлерге) міндетті екенін, патрицистердің олардың жалпы заңға бағыну талабына қарсылығына қарамастан, белгіледі. Алайда, бұл заңдар қабылданғаннан кейін сенаттың (auctoritas patrum) мақұлдауы қажет еді. Бұл сенаттың плебейлер қабылдаған заңдарға вето құқығы бар екенін білдірді. Lex Valeria Horatia de senatus consulta сенаттың қаулыларының (senatus consulta) Церера ғибадатханасында плебей эдильдері (плебей трибундарының көмекшілері) сақталуын бұйырды. Бұл плебей трибундары мен эдильдерінің бұл қаулыларды білуін қамтамасыз етті, бұл бұрын құпия сақталған білім еді. Осылайша, қаулылар көпшілікке жария етілді. Бұрын консулдар оларды жоюға немесе өзгертуге тырысқан. Lex Valeria Horatia de provocatio шағымдану құқығына бағынбаған мемлекеттік лауазымдардың құрылуына тыйым салды.
Үшінші бөліну 445 б.з.д.
Рим заңдарының Он Екі Кестесін құру процесінің бір бөлігі ретінде екінші десемвират плебейлерге қатаң шектеулер қойды, оның ішінде патрицистер мен плебейлердің аралас некелесуіне тыйым салды. 445 ж. б.з.д. плебб трибундарының бірі Гай Канулий бұл заңды жою туралы *рогацио* ұсынды. Консулдар, қалаға сырттан қауіп төнген кезде, Канулийге қарсы күшті шықты, трибун Римнің әлеуметтік және рухани негізін құртуды ұсынатынын айтты. Ардеадағы көтеріліске сілтеме жасап, Канулий римдіктердің көптеген еңбегін еске салды және Сенат жеңілген жауларға Рим азаматтығын ерікті түрде бергенін, бірақ патрицистер мен плебейлердің некесі мемлекетке зиян келтіретінін айтқандарын атап өтті. Одан кейін ол *конубиум* құқығын қалпына келтіруден өзге, плебейлерге консулдық лауазымын иеленуге рұқсат беру үшін заңды өзгертуді ұсынды; қалған трибундардың барлығы, біреуі ғана бұл шараны қолдады. Консулдың аралас некелерден туған балалар құдайлардың наразылығына ұшырауы мүмкін деген сөзі плебейлерді әскери наразылыққа итерді, олар шабуылдаған көршілерге қарсы қаланы қорғаудан бас тартты. Бұл консулдардың талаптарына мойынсұнуына әкеп соқты, Канулийдің бастапқы *рогацио*сы бойынша дауыс беруге мүмкіндік берді. Осылайша патрицистер мен плебейлер арасындағы аралас некеге тыйым салынды. Дегенмен, плебейлерге консулдыққа үміткер болуға рұқсат беретін ұсыныс дауысқа қойылмады, бұл плебейлер жиналысы мен патрициан сенаты арасындағы қақтығыстың күрт суыруымен қауіптендірді. Оның орнына, консулдық өкілеттігі бар әскери трибундар екі топтан да сайлануы мүмкін деген келісім ұсынылды. Бұл ұсыныс жақсы қабылданып, келесі жылға алғашқы консулдық трибундар сайланды.
Undeterred, Canuleius reminded the people of the many contributions of Romans of lowly birth, and pointed out that the Senate had willingly given Roman citizenship to defeated enemies, even while maintaining that the marriage of patricians and plebeians would be detrimental to the state. He then proposed that, in addition to restoring the right of conubium, the law should be changed to allow plebeians to hold the consulship; all but one of the other tribunes supported this measure. A remark by a consul, that the children of mixed marriages might incur the displeasure of the gods, inflamed the plebeians into a military strike, refusing to defend the city against attacking neighbours. This caused the consuls to yield to their demands, allowing a vote on Canuleius' original rogatio. The prohibition on intermarriage between patricians and plebeians was thus repealed. However, the proposal that would permit plebeians to stand for the consulship was not brought to a vote, threatening a radical escalation of the conflict between the plebeian assembly and the patrician senate. A compromise was instead suggested that military tribunes with consular power might be elected from either order. This proposal was well received, and the first consular tribunes were elected for the following year.
Төртінші бөліну 342 б.з.д.
Бұл төртінші сецессия Ливийде еске алынған. Оксфорд классикалық сөздігі бұл оқиғаны "нақты себептері белгісіз әскери көтеріліс" деп сипаттайды.
Бесінші бөліну 287 б.з.д.
287 ж.б.д., плебейлер бесінші және соңғы рет бөлініп шықты. 290 ж.б.д., консулдар Маний Курий Дентат пен Публий Корнелий Руфин бастаған рим әскерлері сабиндерден Риети және Амитерн жазықтарындағы кең аумақтарды бағындырды. Соғыстан кейін жерлер тек патрициктерге ғана таратылды. Ал осы кездегі плебей шаруалары, соның ішінде соғысқа қатысқандардың көпшілігі, осы бай патрициктерден алған қарыздарын төлеуде қиындыққа тап болды. Бұл жолы плебейлер наразылық ретінде Авентин төбесіне көшті. Мәселені шешу үшін Квинт Хортенсий диктатор болып тағайындалды, ол халықты бөлініп кетуден бас тартуға көндірді. Содан кейін Хортенсий Lex Hortensia заңын қабылдады, онда плебейлер жиналыстарының (плебисцит) қабылдаған шешімдерінің барлық римдік азаматтарға, патрициктерге де міндетті екені белгіленді. Бұл заң екі топ арасындағы саяси теңсіздікті жойып, шамамен екі жүз жылға созылған таптық күресті аяқтады. Бұл оқиға, патрициктер мен плебейлер арасындағы барлық экономикалық және әлеуметтік айырмашылықтарды толыққанды шешпесе де, рим тарихында маңызды бетбұрыс болды, себебі ол жаңа типтегі патрициандық-плебейлік аристократияның (nobilitas) қалыптасуына әкеп соқты, ол республиканың басқарушылығындағы үзіліссіздікті қамтамасыз етіп, оның экономикалық және әскери кеңеюіндегі маңызды күштердің біріне айналды.