Кіріспе
Аргентиналық заманауи концептуалдық суретші Леон Феррари (3 қыркүйек 1920 жыл - 25 шілде 2013 жыл) – Аргентиналық заманауи концептуалдық суретші. Оның ұзақ өнер жолында (1954-2013) оның туындылары Аргентина үкіметіне, империалистік Батысқа және Шіркеуге қарсы наразылық білдірді. Ферраридің "Батыс және христиандық өркениет" атты наразылық туындысы, американдық истребитель ұшағына айқышталған, тірідей өлшемге жақын Ғайсаны бейнелейді, 1965 жылы жасалған кезде көп дау тудырды және содан бері көп рет көрмеге қойылды. Феррари өмірі бойында өнер туындыларына қарсы наразылықтарды бастан өткерді, соның ішінде Папа Франциск, әлі кардинал Хорхе Бергольо болған кезде де.
León Ferrari (September 3, 1920 – July 25, 2013) was an Argentine contemporary conceptual artist. During his extended art career (1954 2013), his artworks often protested the Argentine government, the imperialist west, and the Church. Ferrari's protest piece "Western and Christian Civilization", which depicted a near life size Christ hanging crucified on an American fighter jet, attracted controversy when he created it in 1965, and it has been exhibited many times since. Ferrari caused protests against his work throughout his career, including from Pope Francis when he was still Cardinal Jorge Bergoglio.
Өмірбаян
Феррари 1920 жылдың 3 қыркүйегінде Буэнос-Айресте Сюзана Селия дель Пардо мен Аугусто Сесар Феррари отбасында дүниеге келді. Оның әкесі Италияның Сан-Поссидонио қаласынан таралған белгілі суретші болған. Жас шағында Феррари Буэнос-Айрес университетінде электротехника мамандығын оқыды. Феррари отыздан асқанға дейін инженер ретінде жұмыс істеді. 1946 жылы Феррари Алисия Баррос Кастроға үйленді, олардың үш баласы болды: Мариали, Пабло және Ариэль. Ол сол жылы кәсіби өнермен айналыса бастады. 1952 жылы Феррари отбасымен Италияға көшті, себебі оның қызы Мариали туберкулезбен күресіп жатқан еді және ол оның сапалы медициналық көмек алуын қалады. Сомалап келгенде, ол 1954 жылы сазбен жұмыс істей бастады және керамика өнеріне көп уақыт арнады. Шет елде жүрген кезінде Феррари жаңа өнер түрлерін зерттеді, оның ішінде пошта арқылы жіберілетін өнер, фотокөшіру, литография және тіпті бірнеше кітап жазды. 2008 жылы ол суретшінің есімін сақтап қалған Аугусто (оның әкесі) және Леон Феррари қорын құрды.
Шолу
Феррари мансабын кішкентай суреттер салудан бастады, бірақ 1962 жылға дейін негізінен мүсіндер жасады. Содан кейін өмір бойы қолданған тіл мен сызықты, каллиграфиялық жазу мотивін пайдалана бастады. Феррари коллаж, фотокөшірме және ағаш, гипс, сым мен керамикадан жасалған мүсіндерді қолдана отырып, наразылық туындыларын жасады. Ол көбінесе мәтін, әсіресе газет кесінділерін немесе поэзияны пайдаланды, әсіресе шіркеу мен Аргентина үкіметіне қарсы наразылық білдірген туындыларында. Оның өнері көбінесе саяси билік пен дін тақырыбына арналған. Оның ең даулы туындыларының кейбіреулерінде тостерде немесе микротолқынды пеште табылған әулиелер, Құдай ана және Иса, жалаңаш бейнелерде немесе тірі құстардың нәжісімен жабылып тұрған түрлері бейнеленген. Ол ең танымал туындысы – «Ла цивилизация occidental y cristiana» (Батыс христиан өркениеті, 1965) жұмысында Америка Құрама Штаттарының Вьетнам соғысына қатысты сыртқы саясаты мәселелерін қарастырады. Бұл туындыда Мәсіх Вьетнам соғысына және Батыс империализміне қарсы символдық наразылық ретінде истребитель ұшағына айқышталған күйде бейнеленген.
Алғашқы еңбектері (1955-1964)
Феррари 1946 жылы сурет салуға көшті, ал 1954 жылы өнермен кәсіби түрде айналыса бастады. Оның ерте туындыларының көп бөлігі мүсіндер, көбінесе керамикадан немесе цементтен жасалған. 1962 жылдың наурыз айында ол сурет салуды бастады, бұл оның мансабының соңына дейін жалғасқан тіл мен сөздерге негізделген өнер кезеңін ашты. 1964 жылы ол коллаж және объектілер жасаумен айналыса бастады.
Тіл және жазу (1962 жылдан бастап)
1962 жылдан бастап Феррари көптеген өнер туындыларында тіл мен әріптерді ортақ тақырып ретінде пайдалана бастады. Ғалымдар Ферраридің сөздерге деген қызығушылығына әсер еткен бірнеше факторды атап көрсетеді. Оның бір себебі – оның кішкентай қызы менингит салдарынан есту қабілетін жоғалтып, ата-анасы оған тілді басқаша үйретуге мәжбүр болды. Феррари әрқашан тілді түсінікті етіп қолданған жоқ. Мысалы, ол кейде тек сызықтар мен әріптерді қолданып мәтін имиджасын жасаған, 1963-64 жылдардағы «Көріністер» (Reflections) туындысындағыдай. Оның түсініксіз жазуының тағы бір белгілі мысалы – Ферраридің «Генералға хат» (Carta a un general) атты танымал туындысы. Бұл туынды өте еркін, каллиграфиялық стильде жазылған, соның салдарынан көрерменге хабарды анық оқу қиын. Бұл туынды Ферраридің саяси билікпен (мысалы, диктаторлық генералмен) тиімді байланыс орнату мүмкін емес деген ойын бейнелейді. Батыс және христиандық өркениетке қатысты туындаған дау-дамайлар Ферраридің Аргентинаның саяси протест өнеріндегі маңызды рөлін көрсетті.
Тукуман Арде
Ферраридің Аргентина өнер әлеміндегі ең белгілі наразылықтарының бірі – Тукуман Ардеге қатысуы болды. Тукуман Арде – аргентиналық суретшілер тобы ұйымдастырған өнер көрмелерінің сериясы. Олардың мақсаты – Аргентина үкіметінің Тукуманда жасаған бұзылықтарын әшкерелеу. Көрмелерде Тукуман халқының ауыр жағдайын және экономикалық қиындықтарын көрсететін фотосуреттер, мақалалар мен қысқа бейнежазбалар ұсынылды. Бұл көрмелер сол кездегі қуатты әрі қауіпті Аргентина диктатурасына қарсы тұрып, сыбайлас жемқор үкіметтің әшкереледі. Сондықтан Тукуман Ардеге көмектескен көптеген суретшілер өздерін аспап етпеу үшін, оқиғаға қатысқандарын жасырып, көлеңкеде қалды. Бұған қоса, Феррари 1960-шы жылдары Аргентинадағы саяси наразылықтарға белсенді қатысқан. Наразылықтардың қызу кезеңінен кейін, Тукуман Ардеге қатысуымен бірге, ол біраз уақыт бойы жасырын күйге түсуге шешім қабылдаған болуы мүмкін. 1976 жылы Феррари елден шығып, Бразилияның Сан-Паулу қаласында эмиграцияда болды.
Сымнан жасалған мүсін (1970-ші жылдардың соңы мен 1980-ші жылдар)
Феррари өзінің алғашқы сымнан жасалған мүсінін 1961 жылы жасады. Өнер зерттеушілері Ферраридің мүсіндері көптеген ұсақ бөліктердің (мысалы, жеке сымдардың) бірігіп, тұтас күшті нәрсені (толық мүсінді) құруын бейнелейтінін айтады. Осы абсурдтық тұжырыммен қатар, ғалымдар Феррари бір үлгіге немесе қозғалысқа мойынсұнудың қауіптілігін көрсетуді көздегенін болжайды. Ол кішкентай тұлғалардың жабық цикл ішінде тұтқындалып, алға жылжып, бірақ одан шыға алмайтын гравюраларды жасады. Біркелкілікті соқыр таңдау идеясы арқылы Феррари көптеген аргентиналықтардың әділетсіздікке бейжай қарап, статус-квоға соқыр адалдықпен келісіп, оның жалғасуына жол бергенін көрсетуге тырысқан.
Манекендер (1994)
1994 жылы Феррари Буэнос-Айресте "Cristos y Maniquíes" немесе "Христос және манекендер" атты көрме ұйымдастырды. Бұл галереяда жалаңаш суреттер мен Брайль әрпімен (жоғарыда айтылғандай) бедерленген картиналар, сондай-ақ дене өнерінің тағы бір түрі қойылған. Феррари манекендерді алып, кейбіреулеріне христиандық бейнелерді жапсырды, ал басқаларына өзінің ерекше, сызықты, каллиграфиялық стилімен жазды. Ол қолданған манекендердің толық қолдары, аяқтары немесе бастары болмады, бірақ олар айқын қисықтармен және жыныстық белгілі бір позамен ерекшеленді. "Devoción" деп аталатын бір манекенге ол көптеген христиандық бейнелерді қолданды, олардың ішінде Исаның ғажайыптары, әулиелердің шейіттігі және Христос тууы болды, ал орталық тұлға – Құдай ана Мария. Бұл манекендердің мақсаты – жалаңаш денені осы христиандық бейнелермен "жабу", сонымен қатар Марияның тазалығын әйел денесінің жыныстық тартымдылығымен және жалаңаштығымен қатар қою. "Дютерономио" деп аталатын тағы бір манекен де ұқсас жыныстық, мүшесіз болды, бұл жолы Ферраридің каллиграфиялық стилімен жазылған, Екінші заң кітабының бөлімдерімен жабылған. Феррари осы жерде Адам мен Хауаны Еден бағында жапқан "ибалық киім" туралы ойды қозғайды, ол олардың кейін сезінетін ұялуын жасырды. Дегенмен, осы "ибалық киімді" бейнелейтін сөздер мен суреттердің орнына Феррари оқырмандарды жалаңаштық туралы христиандық көзқарастың әдеттегі теріс, ұятты түсінігінен гөрі оң пікірмен ойлауға шақырады. Егер жалаңаштық осы жерде жағымды болса, онда жазбалар мен суреттер денедің табиғи жыныстық белгілерін жасырады. Христиан діні денеден шығатын табиғи жыныстық энергияға кедергі келтіреді.
Чиркөженің және Папаның араласуы (2004)
2004 жылы Буэнос-Айрес қаласындағы Реколетадағы Пала де Гласс көрме залында оның туындыларының ретроспективалық көрмесі жабылуға мәжбүр болғанда, оның жұмысы тағы да дау тудырды. Көрмеге 70 000 адам келді, олардың арасында кейбіреулері өнер туындыларына шабуыл жасап, оларды қиратты. Біраз уақыттан кейін католик адвокаттары көрмені жабуды талап етті. Феррари, христиандар Исаның айқышқа асылу арқылы қиналуын 2000 жыл бойы айыптаған, бірақ сонымен бірге әлемдегі миллиондаған кедейлер мен маргиналданғандарды назарсыз қалдырып, ақтағандарына қалай қанағаттандыра алатынын сұраған сыншылардың пікірін жоққа шығарды. Сот, Кардинал Хорхе Бергольо (қазіргі Папа Франциск), ол кезде Буэнос-Айрес архиепископы, өнер туындыларын құдайға қарсы деп жариялағаннан кейін көрмені жапты, және Буэнос-Айрес епархиясының барлық шіркеулерінде хабарландыру жасалды. Қала әкімдігі бұл шешімге шағымданып, галерея қайта ашылды. Феррари кардиналға көрмесіне тегін жарнама жасағаны үшін алғыс айтып, соңғы қадамын жасады, оның келушілер саны артуда. Бұл жұмыс Ферраридің ең алғашқы саяси наразылық туындыларының бірі. Ол қарапайым идеяны білдіреді: түсініксіз тіл мен әріптерді қолдану арқылы Феррари қарым-қатынас жасау мүмкін еместігін көрсетеді. Феррари туындысының атында тек "генерал" деп көрсетілген, ол 1950-ші және 60-шы жылдардағы Аргентинаның репрессивті режимдерінің бірінің басшысы ретінде түсіндірілуі мүмкін. Осылайша Феррари осындай басшылармен байланыс орнатудың мүмкін еместігін көрсетеді. Болат сымдар барлық бағытта кеңейіп, кішірек, түзу сымдардан тұратын шар құрайды. Мүсін соншалықты үлкен болғандықтан, оны алғаш рет көрсеткен кезде галерея есігін бұзуға тура келді, осылайша оны ішке сыйғызуға болды. Жел бұл мүсінді соққанда, тіпті аздап қозғалғанда, болат сымдардың үйкелісінен төменгі, гулді дыбыс пайда болады, оны көптеген адамдар музыкалық деп санайды. Бұл жұмыс Феррари жасаған серияның бір бөлігі болды, оның мақсаты "маятникті кері бұру" болды. Феррари өмірі бойы сыншылармен өткір және тікенді жауаптар, бейнелер және идеялармен күрескенмен, ол ешқашан жақсы юморын жоғалтқан жоқ. Ол айналасындағылардың құрметі мен сүйіспеншілігіне ие болды.