Кіріспе

"Жазғы түннің арманы" пьесасындағы ойдан туған кейіпкер ( "жауынгерлік сүйіспеншілік" деген мағынаны білдіреді) – Уильям Шекспирдің "Жазғы түннің арманы" (1596) шығармасының ішінде, сонымен қатар бірнеше әдеби туындыларда кездесетін ойдан туған кейіпкер. Осы пьесада ол Тесейдің сарайындағы той-думандар шебері, яғни ол әміршісінің ойын-сауықтарын ұйымдастырып, Тесейге кеңес береді, сондай-ақ оның сарайында қойылған пьесалардың мәтінін түзетуге қатысады. Шекспир осы кейіпкерді сол кездегі Лондондағы пьеса цензурасын әжуалау мақсатында пайдаланған болуы мүмкін. Пьесаның алғашқы қойылымдарында осы кейіпкерді сомдаған актер, Гермияның қатал әкесі Эгей рөлін де орындаған болуы мүмкін. V актіде Эгей мен Филострат екеуі де қатысатын бір ғана көрініс бар, және сол көріністе Эгей кейіпкері Филостраттың барлық сөздерін өзінің сөздері ретінде айтқан.

Контекст

Шекспир басқа әңгімелерден сюжеттер мен кейіпкерлерді қарыз алуымен белгілі, бірақ «Жазғы түннің арманының» бастауын анықтау қиын болды. Оның замандас әдебиетінде оның сюжетімен тікелей салыстыруға болатын ештеңе жоқ. Дегенмен, кейіпкерлерінің көптеген есімдері мен қарым-қатынастары Чосердің «Кентерберилік әңгімелерінен» алынған, ал Филострат олардан ерекшеленбейді. Оның есімі – Аркиттың «Рыцарь әңгімесінде» Тесейге қызмет ету үшін Афинаға жасырын оралғанда қабылдаған псевдонимі. («Рыцарь әңгімесі» Шекспир мен Флетчердің «Екі асыл туыс» пьесасы ретінде шамамен жиырма жылдан кейін сахналады.) Чосер өзі Филострат есімін Боккаччоның «Филострато» поэмасынан алған, ол Тройл мен Крисеида туралы әңгіме. Чосердің Аркиті осы атты қабылдап, Тесейдің сарайында қызметші болғандықтан, «Жазғы түннің арманындағы» кейіпкердің осы әңгіменің жалғасында сол адам болуы мүмкін. Алайда, екі кейіпкердің басқа ортақ ештеңесі жоқ. Филострат кейіпкерінің бастауын іздегенде тағы бір үміткер – Комус пьесасының авторы Филострат Ескі, оның пьесасы «Жазғы түннің арманына» ұқсас. Филостраттың Тесей сарайындағы міндеті – Ник Боттом мен басқалардың сахналауға дайындалып жатқан пьесасын қарап, оны жақсарту бойынша ұсыныстар жасау. Сонымен қатар, ойын-сауық мәселелерінде Тесейге кеңес беру оның міндеті. Тесей оны «біздің әдеттегі қуаныш ұйымдастырушымыз» деп атайды. Филостраттың лауазымының ресми атауы – «Көңіл көтеру шебері». Шекспир заманында Англия патшайымы Лондондағы барлық ойын-сауықтарды бақылау үшін өз «Көңіл көтеру шеберіне» ие болған. Пьеса сахнаға шығар алдында, сценарийі оның қарауынан өтуі керек еді, ал патшайым пьесаны көруді қалағанда, ол ұсыныстар жасаған. 1581 жылға қарай («Арман» жазылуына он жылдан астам уақыт қалғанда), барлық пьесалар сахнаға шығар алдында Көңіл көтеру шеберінің мақұлдауынан өтуі керек болды. Шекспир Филострат арқылы осы мамандыққа сықақтап отырған сияқты көрінеді. Бірде Тесей Филостраттан уақытты өткізу үшін пьеса ұсынуын сұрағанда, ол «афиналық евнух арфамен орындаған кентаврлармен шайқас» сияқты абсурд естілетін бірнеше пьесаны атады. Бұл атаулар – «Арман» дәуірінде сахналаған пьесалардың күлкілі мысалдары. Алайда, олар көнеріп бара жатты, және Тесей сияқты монархтар жаңа, сергітетін және мәдениетті нәрсені іздеді.

Өнер көрсетулер

"Жазғы түнгі арман" пьесасының алғашқы қойылымдарында Эгей рөлін ойнаған актер мен Филострат рөлін ойнаған актер, әдетте, бір адам болған. Бұл туралы пьесаның "Бірінші фолиосы" мен одан бұрынғы кварто нұсқалары арасындағы қарама-қайшылықтардан білуге болады. Мысалы, V акт, 1-ші көріністе, 1623 жылғы "Фолиода" бірнеше жерде "Эгейді шақырыңдар" делінгенде, квартоларда "Филостратты шақырыңдар" деп жазылған. Егер бір актер осы көріністе екі рөлді де ойнаса, мұндай қателік жасау оңай болар еді. Бір актердің екі рөлді де сомдауы осы көріністегі дәйірленген диалогты түсіндіреді. Шекспирдің бірнеше басылымдарының редакторы Говард Фурнесс бұл мәселені басқаша қарастырады, Шекспир бастапқыда екі рөлді де бір адамға бермеген болуы мүмкін, бірақ режиссерлер ақшаны үнемдеу үшін рөлдерді біріктірген дейді. Қалай болғанда да, V акт, 1-ші көрініс – екі ер адамның бір уақытта қатысқан жалғыз көрінісі. Егер бір актер екі рөлді де ойнаса, Эгей кейіпкері осы көріністе Филостраттың сөздерін өзіне сіңіріп, екі рөлді де сомдаған болар еді. Алайда, V акт барысында Эгей туралы ешқандай айтылым жоқ, сондай-ақ оның сөйлейтін рөлі де жоқ. Дегенмен, оның қатысуы логикалық, себебі бұл топ Гермияның үйлену тойын тойлау үшін жиналған, ал ол да оның әкесі.