Кіріспе

Адам денесін зерттейтін әлеуметтану саласы. Дене әлеуметтануы – қазіргі қоғамдағы адам денесінің бейнелеуі мен әлеуметтік қолданылуын зерттейтін әлеуметтанудың бір саласы.

Алғашқы теориялар

Томас Лакердің айтуынша, он сегізінші ғасырға дейін дене туралы әлеуметтік түсініктің басым моделі "бір жыныстық модель / бір тән модель" болған. Осыған сәйкес, денелердің бір үлгісі болды, ол жыныстар мен нәсілдер арасында айырмашылықтарға ие болды. Мысалы, кіндік бездер пенистің әлсіз нұсқасы ретінде қарастырылып, тіпті сперма бөлетін қабілеті бар деп есептелді. Бұл Ағарту дәуірінде өзгерді. XVI ғасырда Еуропа құл саудасына қатыса бастады, ал оны ақтау үшін африкалықтардың бұзылған сексуалдық мінез-құлқы мен қатігездігін көрсететін көптеген әдебиеттер жарық көрді (Fanon, 1976). XVIII ғасырда теңдік, жалпыға бірдей және бұзылмас құқықтар идеялары зияли қағидаға айналды. Дегенмен, олар осы теория шеңберінде әйелдердің бағынуын ақтауға мүмкіндік бермеді. Мұны түсіндіру үшін салыстыруға келмейтін биология пайда болды. Бұл, негізінен, әртүрлі жыныстар мен нәсілдер әртүрлі міндеттерге жақсы бейімделгенін және осылайша кемсіту мен бағынудың қажеттілігін көрсетуге болатынын алға тартты. Мысалы, африкалық текті адамдар еуропалық текті адамдарға қарағанда кем дамыған екенін көрсету үшін краньометрия қолданылды (Gould, 1981). Бұл сол кезде болып жатқан технологиялық дамулармен қатар, адамдардың денені машина ретінде қарауына әкелді, демек оны түсінуге, жіктеуге және жөндеуге болады. Мұның алғашқы мысалдарының бірі – Уильям Харвидің XVII ғасырдың басында жасаған жұмысы. Дамудың тағы бір маңызды саласы – картезиандық дихотомия. Бұл сана мен денені бөлек қарастырды және екі арасындағы өзара әрекеттесу принципінің қалыптасуына әкелді, бұл қағида ХХ ғасырда структуралистік тәсілдің дамуына дейін дене туралы қабылданған теория болып саналды.

Дене бейнесінің бұзылуы және онымен байланысты аурулар

Дене социологиясы қоғам мен қоғамдағы адамдардың бір-біріне қатысты көзқарастарының күшті әсеріне тап болды, бұл өз кезегінде адамдардың жеке тұлға ретінде өзіне қатысты қарым-қатынасын анықтайды. Бір жағынан, анорексия нервозасы, булимия нервозасы, шектен тыс тамақтану және дене дисморфиялық бұзылысы сияқты тамақтану бұзылыстары, ал екінші жағынан, әсіресе АҚШ-та семіздіктің кеңінен тараған эпидемиясы байқалады. Соңғы онжылдықтарда екі идеал да бұқаралық ақпарат құралдарындағы өсімге және қоғамдағы нормаларға, сондай-ақ белгілі бір түрде көрінуге және сезінуге үнемі күшейе түсетін қысымға байланысты кеңінен тарады. Анорексия нервозасы – салмақ алудан қатты қорқып, денсаулыққа қауіпсіз салмақты сақтаудан бас тартумен сипатталатын тамақтану бұзылысы. Бұл бұзылыс дененің пішіні мен салмағын дұрыс қабылдамайтын, өте аз салмақты адамдарда көрінеді және өздігінен құсу, лаксативтерді немесе диуретиктерді тиімсіз пайдалану, тіпті клизма жасау сияқты тазарту әрекеттерімен бірге жүреді. Анорексия нервозасымен ауыратын адамдар көбінесе тамақ туралы ойлайды, аштық сезімі болуы мүмкін, бірақ салмақ алу қорқынышы тамаққа деген құштарлықты басып озады, олар аш күйінде қалады. Егер олар тамақтанса, онда төмен калориялы тағамдарды іздейді және шамадан тыс жаттығулар жасайды. Булимия нервозасы шектен тыс тамақтанумен, салмақ алуды болдырмау үшін тиімсіз әдістерді қолданумен және дене пішіні мен салмағына қатысты теріс өзін-өзі бағалаумен сипатталады. Шектен тыс тамақтану – бұл шектеулі уақыт ішінде көптеген адамдар бір отырыста жемейтін мөлшерде тамақ жеу. Бұл көбінесе жекебас өмірде болады және өзін-өзі бағалаудың төмендігі, стресс және депрессиядан туындайды. Мұндай тамақтану эпизодтарынан кейін адамдар тазарту (өздігінен құсу) әрекеттерін жасайды. Бұл бұзылыспен ауыратын адамдар артық салмақты немесе қалыпты салмақты болуы мүмкін. Бұл бұзылулардың барлығы ұят сезіміне және адамның өз денесін бақылауға деген құштарлығына байланысты туындайды (Giddens, Duneier, Appelbaum, and Carr 2009). Адам өзін кемсініп, жетілмейтін сезінеді. Олар басқалардың өзін қалай қабылдайтыны туралы алаңдайды, бұл олардың денелеріне қатысты сезімдеріне назар аударуға әкеледі (Giddens, Duneier, Appelbaum, and Carr 2009). Семіздіктің себептері әртүрлі және көбінесе пікірталас тудырады. Кейбіреулер бұл "халық санының статистикалық қателігі" екеніне сенеді, ал кейбіреулер балалардың семіздігі құрамына байланысты деп санайды, ал басқалары проблемалар "семіздікке ықпал ететін орта" деп аталатын нәрсеге байланысты деп есептейді. Әлеуметтік зерттеушілер, негізінен, артық салмақты және семіз адамдарға қатысты жағымсыз көзқарастардың сақталуына таңғалады. Әлеуметтік тұрғыдан алғанда, қоғам мен семіз адамдар арасындағы өзара әрекеттесулерде семіз адамдар жұмысқа орналасуда кемсітушілікке, денсаулық сақтау қызметтерін алуда кемсітушілікке, сондай-ақ күнделікті келекелеуге, қорлауға және ұятқа ұшырау ықтималдығы жоғары (Giddens, Duneier, Appelbaum, and Carr 2009).