1553 жылғы Тукапель шайқасы: Вальдивияның жеңілісі және Лаутароның көтерілісі
Battle of Tucapel
1553 ж. Чилиде болған Тукапель шайқасы: Испан конкистадоры Вальдивияның Мапучелерден жеңілісі, тұтқынға түсуі және Арауко соғысының бастауы туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
1553 жылғы Чилидегі шайқас
1553 battle in Chile
Тукапель шайқасы (сондай-ақ Тукапель апаты деп те аталады) – 1553 жылдың 25 желтоқсанында Чилидегі Тукапельде Педро де Вальдивия басқарған испан конкистадорлары мен Лаутаро басқарған мапуче (араукан) үнділері арасында болған шайқас. Бұл шайқас Арауко соғысының алғашқы кезеңінде, Чилиді испан жаулап алуына қарсы араукандардың көтерілісі аясындағы "шабуыл соғысы" ретінде өтті. Бұл испандықтар үшін жеңіліс болды, нәтижесінде Вальдивия тұтқындалып, кейіннен қаза тапты.
The Battle of Tucapel (also known as the Disaster of Tucapel) is the name given to a battle fought between Spanish conquistador forces led by Pedro de Valdivia and Mapuche (Araucanian) Indians under Lautaro that took place at Tucapel, Chile on December 25, 1553. This battle happened in the context of the first stage of the Arauco War, named the "offensive war" within a larger uprising by Araucanians against the Spanish conquest of Chile. It was a defeat for the Spaniards, resulting in the capture and eventual death of Valdivia.
Өмірбаян
Арауко соғысы – испан жаулап алушылары мен мапучелер арасында қазіргі Чили аумағында болған ірі соғыс. Педро де Вальдивия – Чили аумағындағы алғашқы қалаларды құрған испан жаулап алушысы. Шамамен 1550 жылы ол өзіне қызмет етуді ұсынған мапуче адамын жеке қызметкер ретінде алды. Жаулап алушы оны Фелипе Лаутаро деп шоқандады. Педро де Вальдивияның қамқорлығында Лаутаро жылдам түрде атқа мінуді және испан әскери тактикасын үйренді, оны кейіннен сол кездегі соғыста пайдаланды. Осы білімді игерген соң, ол өз ауылына оралып, осы тәсілдерді өзінің пайдасына қолдануға шешім қабылдады. Сонымен қатар, Педро де Вальдивия жаңа қалаларды құру және жаулап алынған аумаққа әскерлерін тарату саясатын жүргізіп жатты. Оның әскерлері Тукапель және Пурен сияқты көптеген бекіністерді де салды. Вальдивия Чилидің ішкі аудандарын испандықтар үшін қорғау мақсатында салынған бекіністерді тексеруге аттанды. Ол 1553 жылдың желтоқсан айында Консепсьоннан шығып, оңтүстікке қарай Куилакояға дейін жол жүрді, онда ол Арауконың алаңдатарлық аумағына бару үшін әскер жинады. Мапуче тыңшылары оның жасағын төбелерден бақылады, бірақ олар тек соңынан еріп, шайқасқа түспеді. Ал осы уақытта мапуче басшысы Лаутаро түрлі хитролықтар арқылы Гомес де Алмагроның әскерін жақын орналасқан Пурен бекінісінде ұстап тұрды. Ол тыңшылары арқылы Вальдивияның оңтүстікке қарай жылжуы туралы біліп, олардың, мүмкін, Тукапель бекінісі арқылы өтетінін түсінді. Вальдивия Тукапельден хабар келмеуіне және жолда жаушылық байқалмауына алаңдады. Желтоқсанның 24-і күні ол Альмагро мен оның әскерін табу үмітімен бекініске бет бұрды. Тыныштық пен ара-арада алыстан көрінетін үндістер оның күдігін тудырды, сондықтан ол Луис де Бобадилла басқаратын бес адамнан тұратын алдын ала барлау тобын жолды зерттеуге және жаудың орналасқан жері туралы мәліметтерді әкелуге жіберді.
The Arauco War was a large scale war that took place in what is now Chilean territory between Spanish conquerors and Mapuches. Pedro de Valdivia was the Spanish conqueror, who founded the first cities in Chilean territory. Around 1550, he took a Mapuche man who had offered his services as his servant. The conqueror baptized him as Felipe Lautaro. Under Pedro de Valdivia's wing, Lautaro quickly learned horse riding and Spanish military techniques that he would use later in the war that was taking place at the moment. Once he had learned this knowledge, he eventually went back to his village and decided to use these techniques to his advantage. At the same time, Pedro de Valdivia was using a policy of quickly founding cities, and dispersing his forces in the conquered territory. His forces also built numerous forts, like Tucapel and Purén. Valdivia went on an inspection tour of a group of forts constructed to secure the Chilean interior for the Spanish. He left Concepción in December 1553 and worked his way south to Quilacoya, where he gathered troops for the march into the restive territory of Arauco. Mapuche spies observed his column from the hills, but merely followed and did not present themselves for battle. Meanwhile, the Mapuche leader Lautaro kept the forces of Gómez de Almagro bottled up in the nearby fort of Purén through various trickery. He learned through his spies of the southwards movements of Valdivia, and realized that they would probably pass through the fort of Tucapel. Valdivia became perturbed by the lack of news from Tucapel and by the lack of hostility on the road. On December 24, he decided that he would make for the fort, hoping to find Almagro and his troops there. The tranquility and the occasional sightings of Indians in the distance continued to raise his suspicion, and he sent an advance scouting team of five men under the command of Luis de Bobadilla to explore the road ahead and return information about the location of the enemy.
Шайқас
Тукапель бекінісі жағалаудағы тау тізбегіндегі төбеде орналасқан. 1553 жылдың желтоқсанында мапуче күштері, вице-токи Лаутароның басшылығымен, испандықтардан үйренген әскери тактиканы қолданып, бекініске шабуыл жасап, қиратты. Педро де Вальдивия Консепсьоннан бар болғаны 50 әскермен шығып, Пурен бекінісіне күш жіберу туралы хабар жіберді. Бірақ хабар Лаутароның адамына түсіп, тоқтатылды. Вальдивия алғы шебінен ешқандай жаңалық алмады және Тукапельге жарты күн жолмен түнді өткізді. 1553 жылдың 25 желтоқсанында, Рождество күні, ол таңертең бекінісқа беттеді, айналасы толығымен үнсіздікке бөленген күйде жетті. Ол бекіністі толығымен қираған күйде тапты. Гомес де Алмагро мен Бобадилланың қайда екенін табуға болмады. Вальдивия бекіністің ылғалды қираған орындарында лагерь құруға шешім берді, бірақ әскер дайындық бастағанда, айналасындағы орманнан дауыстар естілді. Ескертусіз, мапуче жауынгерлерінің көпшілігі испандық бекініске шабуыл жасады. Тәжірибелі әскер командирі Вальдивия қорғаныс шебін құрып, қаруландырып, алғашқы шабуылды тойтарды. Атты әскер шегініп келе жатқан мапучелердің артқы қатарына шабуыл жасады, бірақ үндістер бұл шабуылға дайын болды және найзалармен қарсы шабуыл жасады. Дегенмен, испандықтар батылдықпен және нық қадаммен мапучелерді орманға кері ығыстырды. Испандықтар уақытша жеңіске жеткендеріне қуанды. Бірақ одан да көп нәрсе күтіп тұрды. Мапучелердің екінші отряды шабуыл жасады, олар бұл жолы найзалармен қатар, балқылар мен арқандармен қаруланды. Олар бақытсыз испан кавалериясын аттан түсіріп, майданнан сүйреп алып кетті. Испандықтар оларды кері қайтаруға тырысты, бірақ көптеген жауынгерлері қаза тапты. Содан кейін мапучелердің үшінші тобы пайда болды, олардың басында Лаутаро тұрды. Вальдивия испандықтардың шығындары мен шаршағандығына байланысты қиын жағдайды сезіп, қолдағы әскерін жинап, аяусыз шайқасқа кірісті. Испан әскерінің жартысы қаза тапты, ал үнділік көмекші әскерлер азайып бара жатқан еді. Вальдивия шайқастың ұтылғанын түсініп, шегінуге бұйрық берді, бірақ Лаутаро қанатын айналып өтіп, испандықтардың тағдырын шешті. Үндістер испандықтардың барлығын өлтірді, тек Вальдивия мен ең жақсы аттарға мінген дін қызметкері Позо ғана қашып құтыла алды. Бірақ батпақты кесіп өтетін кезде олар батпаққа сіңіп, мапучелер оларды тұтқынға алды.
Tucapel fort was located on a hill in the coastal mountain range. In December 1553, Mapuche forces, under the command of the vice toqui Lautaro attacked and destroyed the fort using the battle tactics learned from the Spanish. Pedro de Valdivia had left Concepción with only 50 soldiers and sent a message to Purén fort to send reinforcements. The message, however, was intercepted by Lautaro's men. Valdivia received no reports from his leading element, and spent the night a half day's journey from Tucapel. On Christmas Day, December 25, 1553, he left early in the morning for the fort, arriving in its vicinity with silence reigning. He found it completely destroyed. Neither Gómez de Almagro nor Bobadilla was anywhere to be found. He decided to make camp amidst the damp ruins of the fort, but the contingent had hardly begun to make preparations when there were shouts from the surrounding forest. Without advance warning, a mass of Mapuche warriors charged out towards the Spanish enclave. A veteran soldier, Valdivia had time to form and arm his defensive line and repulsed the first attack. The cavalry charged upon the rearguard of the retreating Mapuche force, but the Indians were prepared for this action and reversed the charge with lances. However, with much valor and resolution the Spaniards managed to drive back the resulting Mapuche surge into the forest. The Spaniards savored their temporary victory. There was still more to come, however. A second squadron of Mapuches attacked, this time armed with maces and ropes as well as lances, with which they succeeded in dismounting the unfortunate Spanish caballeros, whom they quickly dragged out of the battlefield once they were on the ground. The Spanish managed to drive them back, but not without leaving many fallen. Then a third group of Mapuches appeared, this time with Lautaro behind it. Valdivia, aware of the desperate situation due to the Spanish losses and fatigue, gathered together his available men and threw himself into the bitter fight. Already half of the Spanish forces were casualties and the Indian auxiliaries were steadily being reduced. Valdivia, seeing that the fight was lost, ordered the retreat, but Lautaro himself came around the flank and sealed the Spanish fate. The Indians felled every one of the Spaniards, and only Valdivia and the cleric Pozo, who rode the best horses, were able to escape. However, when crossing the swamps the men became bogged down and the Mapuches eventually captured them.
Вальдивияның өлімі
Жеронимо де Вивардың айтуынша, токи Кауполикан Вальдивияны өлтіруді жеке өзі бұйырған, ол найзамен өлтірілді және оның басын, ең батыл екі испандықпен бірге, көрмеге қойды. Алонсо де Гонгора Мармолехо жазғандай, Вальдивия өмірі үшін құнырау ретінде өз жерлерінен испандық елді мекендерді шығарып, оларға көптеген мал беруге уәде берді, бірақ бұл ұсыныс қабылданбады. Мапучелер оның екі қолын кесіп, оның алдында қуырып жеді, содан кейін оны және дін қызметкерін өлтірді. Педро Марино де Лобера Вальдивияның мапучелердің жерін босатуды ұсынғанын, бірақ көп ұзамай Пилмайкен есімді кекшіл жауынгер үлкен тоқпақпен өлтіргенін, оны босатқаннан кейін уәдесін орындамайтыны айтылды. Лобера сондай-ақ, сол кезде Чилиде кең таралған әңгіме бойынша, Вальдивия испандықтардың қатты қалаған алтынымен өлтірілді; алайда, алтын ерітіліп, Вальдивияның тамағына құйылды. Кейінгі аңыз бойынша, Лаутаро Вальдивияны мапуче лагеріне алып барып, үш күндей азаптағаннан кейін өлтірді, оның соққан жүрегін алып, мапуче басшыларымен бірге жеді. Шайқастан кейін Кауполикан Вальдивия қаласын және Чилидің оңтүстігіндегі қалған испандық елді мекендерін қоршауға алды. Лаутаро Чилидің оңтүстігіндегі испан билігінің орталығы Консепсьон қаласындағы испан әскерлерін қадағалады. Губернаторлық лауазымын алмастыру үшін үш адам арасында дау туғандықтан, испандықтардың арасында шатастық орнады.
According to Jerónimo de Vivar, the toqui Caupolicán personally ordered the execution of Valdivia, who was killed with a lance and his head, along with those of the two other bravest Spaniards, were put on display. Alonso de Góngora Marmolejo writes Valdivia offered as a ransom for his life that he would evacuate the Spanish settlements in their lands and give them large herds of animals, but this was rejected and the Mapuche cut off his forearms, roasted and ate them in front of him before killing him and the priest. Pedro Mariño de Lobera wrote that Valdivia offered to evacuate the lands of the Mapuche but says he was shortly after killed by a vengeful warrior named Pilmaiquen with a large club, saying Valdivia could not be trusted to keep his word once freed. Lobera also mentioned that a common story in Chile at the time was that Valdivia was killed by giving him the gold that the Spaniards so desired; however, the gold was molten and was poured down Valdivia's throat. According to a later legend, Lautaro took Valdivia to the Mapuche camp and put him to death after three days of torture, extracting his beating heart and eating it with the Mapuche leaders. Following the battle Caupolicán went on to blockade the city of Valdivia and the few remaining Spanish settlements in the south of Chile. Lautaro watched the Spanish forces in Concepción, the center of the Spanish power in southern Chile. The Spanish turned into disarray as the succession of the governorship was for a while in dispute between three men.