Кіріспе
9-ғасырғы Құран тәпсірі: әл-Табаридің "Жамиғ әл-байан ʿан тәʾуил ай әл-Құран" (кейде ʿан орнына fī қолданылады), кеңінен танымал "Тафсир әл-Табари" (تفسير الطبري) – парсы ғалымы Мұхаммед ибн Жарир әл-Табаридің (838–923) сүнни тәпсірі. Ол бірден зор құрметке ие болды және қазірге дейін ғалымдар үшін маңыздылығын сақтап келеді. Бұл – Құранға жазылған ең ерте, түпнұсқасы сақталған маңызды тұтас түсіндірме. Кітапты Саманид әмірі Мансур I (961–976) тапсырысымен Трансоксаниялық ғалымдар тобы парсы тіліне аударған. Бұл оның "Пайғамбарлар мен патшалар тарихы" (Тарих әл-Русул уә’л-Мүлүк), сондай-ақ "Тарих әл-Табари" деп белгілі, екінші маңызды еңбегі.
Jāmiʿ al bayān ʿan taʾwīl āy al Qurʾān (, also written with fī in place of ʿan), popularly Tafsīr al Ṭabarī (تفسير الطبري), is a Sunni tafsir by the Persian scholar Muhammad ibn Jarir al Tabari (838–923). It immediately won high regard and has retained its importance for scholars to the present day. It is the earliest major running commentary of the Quran to have survived in its original form. The book was translated into Persian by a group of scholars from Transoxania on commission of the Samanid king, Mansur I (961–976). It is his second great work after "History of the Prophets and Kings" (Tarīkh al Rusul wa'l Muluk), also known as "Tarikh al Tabari".
Мазмұны
Әр аяттың түсіндірілуі "әл қаулу фи та'уили қаулихи та'ала" (ағылшын тілінде: The tawil of this word of God is) сөзімен басталады. Содан кейін хадис және басқа да бұрынғы түсіндірмелер келтіріліп, олардың бір-бірімен үйлесімдігіне қарай жіктеледі. Басқа аяттар мен араб тілін пайдалану арқылы түсіндіруге басымдық беріледі, бұл тафсирді риуая ретінде белгілейді, бірақ сын мен ақыл-ойды қосу кітаптың ерекшелігінің ажырамас бөлігі болып табылады; Табари тек жеке пікірін пайдаланып түсіндіруден аулақ болған және мұндай іс-әрекеттерге қарсы шыққан. Сөздердің лексикалық мағыналары беріліп, олардың араб мәдениетіндегі қолданылуы зерттеледі. Табаридің тіл біліміндегі көзқарастары Басра мектебіне негізделген. Қажет болған жағдайда тіл мамандарының пікірлері келтіріледі. Араб поэзиясынан дәлелдер жиі пайдаланылады, кейде оның бастауымен бірге. Табари сонымен қатар қираат ғалымы, бұл оның кітабындағы қирааттар бойынша пікірлерінде көрінеді. Қирааттарды таңдау көбінесе Куфа мектебінің қағидаларына сәйкес жасалады. Кейде екі қираат та сақталып, таңдау оқырманға қалдырылады. Сирек болғанымен, Табари кітабында исраилиятты да енгізеді. Бұл ақпарат тек хабар ретінде беріледі, оған тереңірек тоқталмайды және көбінесе оқырманның түсінуіне қалдырылады.
Ықпал
Тафсирде қазіргі уақытқа дейін жетпеген ескі түсіндірмелер туралы ақпарат келтірілген. Оның мазмұны – сөздіктер, тарихи жазбалар, заң, тәжвид, дінтану және араб әдебиетін қамтиды. Осы кітап тарих бойында өте беделді болып саналды, нәтижесінде көптеген басылымдары жарық көрді. Бұл – кеңінен танылған ғалымның тафсирындағы логикалық ойлаудың көрнекті үлгісі және оған дирая бағасы беріледі. Оның басқа еңбектері сияқты, бұл да егжей-тегжейлі жазылған. Бұл еңбектің ауқымдылығы мен дербес пікірлердің болуы оның кеңінен таралмауына себеп болған болуы мүмкін, бірақ Бағауи мен Суюти сияқты ғалымдар оны жиі пайдаланды; Ибн Катир өз Тафсир ибн Катирінде одан қолданды. Суюти және басқа да ғалымдар осы тафсирге деген құрметтерін білдіріп, оны ең құнды түсіндірме деп санады. Ибн Мутарриф әл-Тарафи (1062 ж. ө.) оның қысқартылған нұсқасын жасаған. 19 ғасырдың басына дейін Батыс ғалымдары әл-Табаридің тафсирын жоғалған деп есептеді, оны тек шашыраңқы цитаталар арқылы білді. 1860 жылы Теодор Нөлдеке: «Егер бізде осы еңбек болса, кейінгі түсіндірмелердің ешқайсысы қажет болмас еді» деп жазды.
Аударма
961-976 жылдар аралығында Хорасанда билік құрған Саманид патшасы Мансур I, Құранды парсы тіліне аударудың халал екені жөнінде ғалымдардан заңдық пікір (фәтуа) сұрады. Ғалымдар араб тілін білмейтіндер үшін Құранның парсы тіліне аудармасын оқу мен жазудың рұқсат екенін қуаттады. Содан кейін патша Трансоксиана және Хорасаннан ғалымдар тобына "Тәфсир әл-Табариді" парсы тіліне аударуды бұйырды. Осы тәфсирдің парсы тіліне аудармасы бүгінге дейін сақталған және Иранда көптеген рет жарияланды.