Кіріспе

Адамдардың жоғалуы жөніндегі ұлттық комиссия (испанша: Comisión Nacional sobre la Desaparición de Personas, CONADEP) – Аргентина президенті Рауль Альфонсин 1983 жылғы 15 желтоқсанда, оның қызметке кірісуінен кейін көп ұзамай, «desaparecidos» (күштеп жоғалу құрбандары) және басқа да адам құқықтарының бұзылу жағдайларын тергеу үшін құрылған аргентиналық ұйым. Бұл 1976-1983 жылдар аралығында «Ұлттық қайта ұйымдастыру процесі» деп аталған әскери диктатура кезінде жасалған. Тергеу комиссиясының зерттеулері «Nunca Más» («Ешқашан қайталанба») есімді есепте құжатталды, ол испан тілінде ресми есеп ретінде жарияланған толық жинақталған материалдарды қамтиды және 1984 жылғы 20 қыркүйекте Альфонсинге тапсырылды, бұл диктатураның әскери хунталарын соттауға мүмкіндік берді. CONADEP 1976-1983 жылдар аралығында 8 961 адамның күштеп жоғалуын тіркеді, бірақ нақты саны одан да көп болуы мүмкін екенін атап өтті (адам құқықтары жөніндегі ұйымдардың бағалауынша, бұл көрсеткіш әдетте 30 000 адамды құрайды). Есепте сондай-ақ, 600-ге жуық адам «жоғалып», 458-і қаза тапты (Аргентиналық антикоммунистік одақ сияқты өлім отрядтары) деп көрсетілген, бұл оқиғалар 1973-1976 жылдар аралығындағы Перонист үкіметтері кезінде болды.

Жоғалудың тарихы

Аргентинада саяси салаға әскери араласу 1930 жылдардан бері кең таралған. Қиындықтар мен зорлық-зомбылық саяси қақтығыстарды бақылау немесе оппозицияның әрекеттерін тоқтату үшін қолданылатын механизмдер болды. Бірақ, 1976 жылғы Аргентина төңкерілісінен кейін күштеп жоғалулар жиіледі, бұл оппозицияны жасырын әдіспен жоюға деген ниетті көрсетті. Диктаторлар жоғалып кеткендерге қатысы жоқ екенін мәлімдеді және "disappeared" (жоғалып кеткендерді) орналастыру үшін "Centros Clandestinos de Detención" (Жасырын ұстау орталықтарын) пайдаланды. Бұл орталықтар Аргентина түрмелерінің жағдайлары мен құрылысы жағынан ұқсас болды, бірақ ұстау орталықтары тұтқынның онда ұсталғанын жоққа шығара алатын. Бұл тұтқындарға азаптау немесе өлтіру үшін көбірек мүмкіндік берді. Көптеген жоғалып кеткендер ақырында өлтіріліп, олардың денелері белгісіз жерлерге көмілді, өртеліп немесе теңізге тасталды. Осы жасырын әдістер Аргентина үкіметін халықаралық сынға ұшыратудан сақтады және ешкім жауапқа тартылмай, кез келген адамды өлтіруге және азаптауға мүмкіндік берді. "Disappeared" (жоғалып кеткендердің) туыстары ұрланғаннан кейін көп жылдар бойы "disappeared" (жоғалып кеткендердің) тағдыры туралы шындықты талап етті. Аргентинадан Адам құқықтары жөніндегі тұрақты ассамблеяға (APDH) 5000-нан астам хабарлама жіберілді, Америка мемлекеттері ұйымына, Адам құқықтары жөніндегі Америкааралық комиссияға (IACHR), Халықаралық Қызыл Крест комитетіне, БҰҰ Адам құқықтары бөліміне, Amnesty International және түрлі діни ұйымдарға мыңдаған шағымдар түсті. Бұл хабарламалар Amnesty International және IACHR-дің сапарларын ынталандырды, бірақ диктатура 1982 жылғы маусымдағы Фолкленд соғысына және Аргентинаның жеңілісіне дейін айыптауларды жоққа шығаруға қол жеткізді. Бұл жеңілістен кейін Аргентина диктатурасына қарсы айыптаулар баспасөз арқылы кеңінен тарады, нәтижесінде азаматтық қоғам ұйымдары жоғалуларға жауапты тұлғаларды сотқа тартуды талап етті. Бұл ұйымдардың танымал ұраны "juicio y castigo a los culpables" (кінәлілерді соттап, жазалау) болды. 1983 жылдың сәуірінде диктатура "Әскери хунтаның бүлдірушілікке қарсы соғыс туралы соңғы құжатын" жариялады, онда әскерилердің жасаған әрекеттері сол кездегі президент Изабель Перонның бұйрықтарымен жасалғанын, ол "бүлікті жоюға" бұйрық бергенін айтты. 1983 жылдың қыркүйегінде режим "Ұлттық келісім заңын" қабылдады, ол "бүліктікке қарсы соғыстың" нәтижесінде жасалған барлық әрекеттерді "тоқтатуға" және мемлекетке жазасыздық беруге мүмкіндік берді. Бұл заң адам құқықтары ұйымдарын мемлекеттік "террорды" тергеу үшін үкімет тарапынан комиссия құруға итермеледі. Сондай-ақ, комиссияға Конгресс пен Палата мүшелері кіруі және оған адам құқықтары жөніндегі қоғам кеңес беруі талап етілді.

CONADEP-ті құру

CONADEP партиясын Рауль Альфонсин құрды, ол Unión Cívica Radical (Радикалды азаматтық одақ) партиясының кандидаттарының бірі болып, 1983 жылдың 10 желтоқсанында қызметке кірді. Ол жоғалып кеткендерге кінәлі жандарды соттау үшін үш санатты ажырату қажет екенін баса айтты: жоспарлап, бұйрық бергендер, бұйрықтан тыс әрекет еткендер және бұйрықты әріптеуіштей орындағандар. Альфонсин әскери режим тарапынан қабылданған «өздігінен кешірім» заңын жоюды ұсынды және жеті партизан көшбасшысы мен диктатураның алғашқы үш әскери хунтасын соттауға бұйрық берді. Бірақ Альфонсин сот процесін әскери сотта өткізуді, азаматтық сотта шағымдану мүмкіндігімен бірге қалады. Адам құқықтарын қорғайтын ұйымдар бұған келіспеді, олар әскери соттар сотталандарға ешқандай заңдық жаза бермейді деп ойлады және әділдік көрудің жалғыз жолы – «екі палаталы комиссия» құру екеніне сенді. Осылайша, комиссия тергеу жүргізе алады, содан кейін үкім шығарып, куәгерлерді шақыруға құқылы болады. «Nunca Más» есебі Аргентинада бестселлер болып табылады және 1984 жылдан бері үздіксіз басылып келеді. 2016 жылы Киршнерлер билігі аяқталғаннан кейін кіріспе бастапқы түріне қайта келтірілді.

Жетістіктер

1984 жылдың ақпан айында КОНАДЕП Аргентинаның Кордоба қаласындағы Сан-Винсент қорымында жаппай қабір тапты. Ол кезде бұл қабір 1982 жылы Аргентинадағы әскери тәртіпсіздік кезінде құрбандарды жасырын жерлеуге қарсы шыққан адам құқықтары ұйымдарының бастауымен Аргентинада ашылған ең ірі жаппай қабір еді. Комиссия 1976 жылғы әскери төңкерістен кейінгі жылдарда морг арқылы өткен 700-ге жуық адамның тізімін қамтитын қалалық моргтың тізімін алды. Тізімде денелердің күйі туралы сипаттамалар келтірілген. КОНАДЕП президенті Эрнесто Сабатоның: «кітапшада азаптаулар, қиындықтар және оқ жаралары толық сипатталған» деген сөзі цитата келтірілді. КОНАДЕП өзінің ықпалымен де жетістікке жетті. КОНАДЕП-тің жұмысына қолдау білдіретін кейбір адамдар оның «әділет каскады» үрдісін бастағанын айтады, ол адам құқықтарын бұзу фактілері үшін жауапкершілікті арттыратын жаңа нормалар мен тәжірибелерді енгізуді қамтиды.