Адамның денсаулыққа құқығы

Кіріспе

Жеке адамның денсаулығына қатысты адам құқығы

Денсаулыққа құқық – барлық адамның міндетті түрде ие болатын, денсаулықтың жалпыға бірдей ең төменгі стандартына қатысты экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқық. Денсаулыққа құқық тұжырымы Адам құқықтарының жалпыға ортақ декларациясы, Экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтар туралы халықаралық келісім, және Мүгедектердің құқықтары туралы конвенция сияқты халықаралық келісімдерде жазылған. Денсаулықты қалай анықтау, денсаулыққа құқық қандай ең төменгі талаптарды қамтиды және денсаулыққа құқықты қамтамасыз етуге қандай мекемелер жауапты деген мәселелерге байланысты денсаулыққа құқықты түсіндіру мен қолдануда пікір таласы бар. Адам құқықтарын өлшеу бастамасы әлем елдерінің денсаулыққа құқығын олардың табыс деңгейіне сүйене отырып бағалайды.

Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының (1946) Конституциясы

1946 жылғы Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының (ДДҰ) Конституциясының кіріспесінде денсаулық кеңінен "толыққанды физикалық, психикалық және әлеуметтік жақсылық күйі, тек ауру немесе кемістіктің болмауы емес" деп анықталады. Конституция денсаулыққа құқықты "жетілуге болатын денсаулық деңгейінің ең жоғарысынан пайдалану" ретінде анықтайды және осы құқықтың негізгі принциптерін көрсетеді: баланың салауатты дамуы; медициналық білімнің және оның нәтижелерінің тең таралуы; және денсаулықты қамтамасыз ету үшін үкімет тарапынан қабылданатын әлеуметтік шаралар. Фрэнк П. Град ДДҰ Конституциясын "қазіргі заманғы халықаралық қоғамдық денсаулық сақтау саласының барлығын қамтиды" деп санайды, денсаулыққа құқықты "негізгі, бұзылмайтын адам құқығы" деп белгілейді, оны үкіметтер шектеуге құқылы емес, керісінше, қорғауға және сақтауға міндетті. ДДҰ Конституциясы халықаралық құқықта денсаулыққа құқық туралы алғашқы ресми белгілемені жасады.

Адам құқықтары туралы жалпы декларация (1948)

Біріккен Ұлттар Ұйымының 1948 жылғы Адам құқықтары жөніндегі жалпыға ортақ декларациясының 25-бабында "Әркімнің өзінің және отбасының денсаулығы мен әл-ауқатын қамтамасыз ететін, тамақ, киім, баспана, медициналық көмек және қажетті әлеуметтік қызметтерді қоса алғанда, лайықты тұрмыс деңгейіне құқығы бар" делінген. Декларация физикалық нашарлау немесе мүгедектік жағдайындағы қауіпсіздік үшін қосымша шаралар қарастырады және аналық пен балалық шақтағыларға көрсетілетін күтімге ерекше назар аударады. Адам құқықтары жөніндегі жалпыға ортақ декларация – негізгі адам құқықтарының, соның ішінде бостандықтар мен құқықтардың алғашқы халықаралық жариялануы болып табылады. БҰҰ Адам құқықтары жөніндегі жоғарғы комиссары Навантем Пиллэй Адам құқықтары жөніндегі жалпы декларацияда "азаматтық, саяси, экономикалық, әлеуметтік немесе мәдени – барлық адам құқықтары бөлiнбес және ажырамас, бiр-бiрiне тәуелді, тұтас ретiнде қарастырылуын қажет ететін көзқарас бекітілген" деп жазады. Сол сияқты, Gruskin және авторлар тобы декларациядағы құқықтардың өзара байланыстылығы "ауыртпалық денсаулық сақтау қызметтерін ұсынудан асып, білім беру, баспана, тамақ және жағдайлы еңбек жағдайларын қамтамасыз ету сияқты денсаулықты анықтайтын факторларды шешуді қамтитын жауапкершілікті" белгілейді, сондай-ақ бұл шаралардың "өздері адам құқықтары болып табылады және денсаулық үшін қажет" екенін айтады.

Растық кемсітушіліктің барлық түрлерін жою туралы халықаралық конвенция (1965)

Денсаулық сақтау мәселесі Біріккен Ұлттар Ұйымының 1965 жылы қабылданған және 1969 жылы күшіне енген, барлық түрдегі нәсілдік дискриминацияны жою жөніндегі халықаралық конвенциясында қысқаша қарастырылады. Конвенция мемлекеттерді "нәсілдік дискриминацияның барлық түрлерін тыйым салуға және жоюға, сондай-ақ нәсіліне, тері түсіне, ұлттық немесе этникалық шығуына қарамастан, әрбір адамның заң алдындағы теңдік құқығын қамтамасыз етуге" шақырады және осы тармақ бойынша "халық денсаулығы, медициналық көмек, әлеуметтік қамсыздандыру және әлеуметтік қызметтерге құқық" сипатталады.

No 14 жалпы түсініктеме (2000)

2000 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымының Экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтар жөніндегі комитеті №14 Жалпы түсініктеме шығарды, ол Экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтар туралы халықаралық пактінің іске асылуы кезінде туындайтын маңызды мәселелерді, 12-бапқа және «денсаулықтың ең жоғары мүмкін деңгейіне құқыққа» қатысты қарастырады. Жалпы түсініктеме денсаулық құқығына кіретін бостандықтар мен құқықтарды анықтауда нақтырақ, іс жүзінде қолданылатын тілді ұсынады.

Жалпы түсініктемеде «денсаулыққа құқық – денсаулықты сақтау құқығы ретінде түсінілмейді» деген нақты түсіндірме беріледі. Керісінше, денсаулыққа құқық – жеке адамның биологиялық және әлеуметтік жағдайларын, сондай-ақ мемлекеттің қолда бар ресурстарын ескеретін бостандықтар мен құқықтар жиынтығы ретінде қарастырылады. Бұл факторлар мемлекеттің ықпалы мен бақылауынан тыс себептермен денсаулыққа құқықтың іске асырылуына кедергі келтіруі мүмкін. 12-бап мемлекетке әрбір адамның денсаулығының ең жақсы мүмкін деңгейіне құқығын мойындау міндетін жүктейді және осы құқықпен байланысты «бостандықтардан» және «құқықтарға» (кем дегенде ішінара) қатысты мәліметтер келтіреді. Алайда, мемлекеттің барлық адамдардың толыққанды денсаулығын қамтамасыз етуі немесе барлық адамдардың денсаулық құқығында көрсетілген құқықтар мен мүмкіндіктерді толыққанды мойындауын қамтамасыз етуі талап етілмейді.

Денсаулық сақтаудағы теңдік

Жалпы түсініктемеде денсаулықтағы теңдік мәселесі де қосымша қарастырылады, бұл тұжырым алғашқы Халықаралық келісімде қамтылмаған. Құжатта былай делінген: "Келісім денсаулық сақтауға және денсаулықты анықтайтын факторларға қол жеткізуде, сондай-ақ оларды алу құралдары мен құқықтарында кез келген дискриминацияға тыйым салады". Бұдан әрі, денсаулыққа қатысты дискриминацияны және оның салдарларын жою жауапкершілігі Мемлекетке жүктеледі: "Мемлекеттер жеткілікті қаражаты жоқ адамдарға қажетті медициналық сақтандыру және денсаулық сақтау мекемелерін қамтамасыз етуге, сондай-ақ денсаулық сақтау және денсаулық сақтау қызметтерін көрсетуде халықаралық құқықпен тыйым салынған негіздер бойынша кез келген дискриминацияға жол бермеуге арнайы міндетті". Гендер, жас, мүгедектік немесе аборигендік қауымдастықтарға мүшелік бойынша дискриминацияға жол бермеуге қосымша назар аударылады.

Мемлекеттер мен халықаралық ұйымдардың міндеттері

Жалпы түсініктеменің келесі бөлімдері денсаулыққа құқық бойынша мемлекеттер мен халықаралық ұйымдардың міндеттемелерін толық сипаттайды. Мемлекеттердің міндеттемелері үш санатқа бөлінеді: денсаулыққа құқықты құрметтеу, қорғау және оны іске асыру. Бұған (толық емес тізім бойынша) мысалдар: медициналық көмекке қол жеткізуде немесе оны ұсынуда кемсітушілікке жол бермеу; контрацепцияға немесе отбасылық жоспарлауға шектеулер қоймау; денсаулық туралы ақпарат алу құқығын шектеуден қорғау; қоршаған ортаның ластануын азайту; мәжбүрлеушілік және/немесе зиянды, мәдени негіздегі медициналық практикаларды шектеу; денсаулықты анықтайтын әлеуметтік факторларға тең қол жеткізуді қамтамасыз ету; медициналық мекемелердің, қызметкерлердің және жабдықтардың аккредиттеуі үшін тиісті ережелерді әзірлеу. Халықаралық міндеттемелерге басқа елдерде денсаулықты сақтауға мүмкіндік беру; басқа елдерде денсаулыққа зиян келтірудің алдын алу; апаттар мен төтенше жағдайлар кезінде гуманитарлық көмек көрсетуде ынтымақтастық жасау; және медициналық тауарлар мен қызметкерлерге қатысты саяси немесе экономикалық ықпал ету мақсатында эмбарго қолданудан бас тарту кіреді.

Мүгедектер құқықтары туралы конвенция

Мүгедектер құқықтары туралы конвенцияның 25-бабы (2006 ж.) "мүгедектер мүгедектігіне байланысты кемсітусіз ең жоғары мүмкін болатын денсаулық деңгейін пайдалану құқығына ие" екенін нақтылайды. 25-баптың тармақтарында мемлекеттер мүгедектерге басқа адамдарға ұсынатын денсаулық сақтаудың "аясын, сапасын және стандартын", сондай-ақ мүгедектікті алдын алуға, анықтауға және басқаруға қажетті қызметтерді ұсынуға міндетті. Бұдан әрі, денсаулық сақтау мүгедектерге жергілікті деңгейде қолжетімді болуы керек және географиялық тұрғыдан теңдік сақталуы тиіс, мүгедектік негізінде денсаулық қызметтерін көрсетуден бас тартуға немесе теңсіз ұсынуға қарсы қосымша талаптар қойылады (оның ішінде "тамақ пен сусындар" және "өмірге сақтандыру"). Хендрикс конвенцияда "мүгедектік" терминінің нақты анықтамасы берілмегенін сынап, "ашық сипаттаманың болмауы [ ] бірыңғай түсіндіруге кедеріл келтіруі мүмкін немесе кем дегенде Конвенция қамтамасыз етуге тырысатын тұрақты қорғауға қауіп төндіруі мүмкін" деп мәлімдейді. Дегенмен, ол "мүгедектік" терминінің нақты анықтамасының жоқтығы мүгедектерге мемлекеттің конвенцияның шараларын белгілі бір топтарға немесе нақты жағдайлары бар адамдарға ғана тарату мүмкіндігін шектеу арқылы пайдалы болуы мүмкін екенін мойындайды.

Академиялық әдебиеттегі анықтамалар

Адам құқықтарының көпшілігі теориялық тұрғыдан теріс құқықтар ретінде қарастырылса, яғни қоғамның саяси әрекеттерімен араласуға немесе шектеуге болмайтын салалар, Мервин Сассер денсаулыққа құқықтың ерекше және күрделі құқық екенін айтады, себебі ол көбінесе оң құқық ретінде білдіріледі, онда қоғам жалпы халыққа белгілі бір ресурстар мен мүмкіндіктерді ұсынуға міндетті. Сассер денсаулыққа құқыққа кіретін төрт қағиданы бөліп көрсетеді: денсаулық сақтау және медициналық қызметтерге тең қолжетімділік; әртүрлі әлеуметтік топтар арасында денсаулықтың теңдігін ілгерілетуге жасалған «ниетті» әлеуметтік күш-жігер; денсаулық теңдігін өлшеу және бағалау құралдары; және денсаулықты қорғау және ілгерілетуде барлық тараптарға ерекше дауыс беруге мүмкіндік беретін тең әлеуметтік-саяси жүйелер. Ол бұл, денсаулық сақтау ресурстарына қолжетімділіктің ең төменгі деңгейін қамтамасыз етуді білдіргенімен, адамдардың табиғи биологиялық ерекшеліктеріне байланысты әрбір адам үшін тең денсаулық деңгейін кепілдемейтінін немесе қажет етпейтінін атап өтуге асықты. Бұл ерекшелік маңызды, өйткені «денсаулыққа құқық» туралы жиі айтылатын сын – ол қол жеткізуге болмайтын стандартты белгілейді және әр адамның немесе әртүрлі қоғамдардың өзгеруі мүмкін субъективті денсаулық деңгейіне ұмтылады. Сюссер денсаулық сақтауды оң құқық ретінде қарастырса, Пол Хант бұл көзқарасқа қарсы тұрып, денсаулыққа құқық дискриминациядан қорғау және алушының ерікті келісімінсіз медициналық көмек көрсетуден бас тарту сияқты белгілі бір теріс құқықтарды да қамтиды деп мәлімдейді. Алайда, Хант қоғамның нашар қамтылған және осал топтардың денсаулық қажеттіліктеріне ерекше назар аудару міндеті сияқты кейбір оң құқықтар да денсаулыққа құқықтың құрамына кіретінін мойындайды. Пол Фармер «Дүниедегі ең маңызды жұқпалы аурулар: емдеу керек пе, әлде емдемеу керек пе?» атты мақаласында денсаулық сақтауға теңсіз қолжетімділік мәселесін қарастырады. Ол денсаулық сақтау шараларын алатын және алмайтын халық арасындағы «қорытындылар арасындағы айырмашылықтың» өсіп келе жатқанын талқылайды. Кедей адамдар, егер оларға мүлде көмек көрсетілмесе, қаржылық жағдайы жақсы адамдармен салыстырғанда, тиісті ем ала алмайды. Дәрі-дәрмектер мен емдеудің жоғары құны кедей елдерге тең көмек алуды қиын жасайды. Ол: «Теңдіксіздікпен күреспейтін сапалы көмек 21-ші ғасырдағы денсаулық сақтаудағы басты адам құқығы мәселесі болып табылады» деп мәлімдейді.

While most human rights are theoretically framed as negative rights, meaning that they are areas upon which society cannot interfere or restrict by political action, Mervyn Susser contends that the right to health is a particularly unique and challenging right because it is often expressed as a positive right, where society bears an obligation to provide certain resources and opportunities to the general population. Susser further sets out four provisions that he sees as covered under a right to health: equitable access to health and medical services; a "good faith" social effort to promote equal health among different social groups; means to measure and assess health equity; and equal sociopolitical systems to give all parties a unique voice in health advocacy and promotion. He is careful to note here that, while this likely entails some minimum standard of access to health resources, it does not guarantee or necessitate an equitable state of health for each person due to inherent biological differences in health status. This distinction is an important one, as some common critiques of a "right to health" are that it establishes a right to an unreachable standard and that it aspires to a state of health that is too subjectively variable from person to person or from one society to the next. While Susser's discussion centers on healthcare as a positive right, Paul Hunt refutes this view and makes the argument that the right to health also encompasses certain negative rights such as a protection from discrimination and the right to not receive medical treatment without the recipient's voluntary consent. However, Hunt does concede that some positive rights, such as the responsibility of society to pay special attention to the health needs of the underserved and vulnerable, are included in the right to health. Paul Farmer addresses the issue of unequal access to health care in his article, "The Major Infectious Diseases in the World To Treat or Not to Treat." He discusses the growing "outcome gap" between the populations receiving health interventions and the ones that are not. Poor people are not receiving the same treatment, if any at all, as the more financially fortunate. The high costs of medicine and treatment make it problematic for poor countries to receive equal care. He states, "Excellence without equity looms as the chief human rights dilemma of health care in the 21st century."

Денсаулық сақтау саласындағы адам құқығы

Денсаулық сақтау құқығының бір қырын қарастырудың тағы бір жолы – «денсаулық сақтауға адам құқығы». Бұл денсаулық сақтау қызметтерін ұсыну кезінде пациенттердің де, қызметкерлердің де құқықтарын қамтиды, соңғылары да мемлекеттер тарапынан жиі зәбір көруі мүмкін. Денсаулық сақтауды ұсынудағы пациенттердің құқықтарына: жеке өмірге қатысты құқық, ақпарат алу құқығы, өмір сүру құқығы, сапалы күтім алу құқығы, сондай-ақ кемсітушілікке, азаптауға, қатыгездікке, адамдық қадір-қасиетті қорлайтын немесе ар-ұятсыздыққа қарсы құқық жатады. Көшіп-қонушылар мен жер аударылғандар, нәсілдік және этникалық азшылықтар, әйелдер, сексуалдық азшылықтар және ЖИТС-пен өмір сүретіндер сияқты әлеуметтік жағдайы нашар топтар денсаулық сақтау орталарында адам құқықтарын бұзуға ерекше осал. Мысалы, нәсілдік және этникалық азшылықтар нашар сапалы бөлімдерге бөлінуі мүмкін, мүгедектер қамауға алынып, күштеп дәрі-дәрмекпен емделуі мүмкін, есірткіге тәуелді адамдарға нашақорлықтан емдеуден бас тартуға болады, әйелдер күштеп гинекологиялық тексеруден өтуге және өмірді сақтап қалатын аборттан бас тартуға мәжбүрлеуі мүмкін, гомосексуалды болу күдігі бар ер адамдар күштеп ректальдық тексеруден өтуге мәжбүрлеуі мүмкін, ал маргиналды топтардағы әйелдер мен трансгендерлер күштеп стерильденуі мүмкін. Қызметкерлердің құқықтарына: жұмыс жағдайларының сапалық стандарттарына, еркін қауымдасуға және өз моральдық принциптеріне қайшы келетін процедураны орындаудан бас тартуға құқық жатады. Бұндай қысымға мойын бұймаған қызметкерлер көбінесе қуғынға ұшырайды. Пациенттер мен қызметкерлердің құқықтарын бұзумен күресу және оның алдын алу үшін заңдық реформа тиімді механизм болып табылады. Алайда, жаңадан құрылған және реформалар жүргізіліп жатқан елдерде, сондай-ақ заң үстемдігі әлсіз болған басқа да жағдайларда бұл мүмкіндік шектеулі болуы мүмкін. Кейде бұл құқықтар сотқа шағымдануға болады, яғни сот арқылы қорғалуы мүмкін. Әлемдегі конституциялық реформалардың бағыты денсаулыққа құқықты бекіту және оны сот арқылы қорғау болып табылады. Дегенмен, АҚШ-та денсаулық сақтау құқығын конституциялық тануды қолдау мақсатында науқандар жүргізілді. Конституцияда денсаулыққа құқық мойындалған жағдайларда соттардың жауаптары әртүрлі болды. 2022 жылы Орегон штаты денсаулық сақтауға конституциялық құқықты бекіткен алғашқы штат атанды.

An alternative way to conceptualize one facet of the right to health is a "human right to health care." Notably, this encompasses both patient and provider rights in the delivery of healthcare services, the latter being similarly open to frequent abuse by the states. Patient rights in health care delivery include: the right to privacy, information, life, and quality care, as well as freedom from discrimination, torture, and cruel, inhumane, or degrading treatment. Marginalized groups, such as migrants and persons who have been displaced, racial and ethnic minorities, women, sexual minorities, and those living with HIV, are particularly vulnerable to violations of human rights in healthcare settings. For instance, racial and ethnic minorities may be segregated into poorer quality wards, disabled persons may be contained and forcibly medicated, drug users may be denied addiction treatment, women may be forced into vaginal examinations and may be denied life saving abortions, suspected homosexual men may be forced into anal examinations, and women of marginalized groups and transgender persons may be forcibly sterilized. Provider rights include: the right to quality standards of working conditions, the right to associate freely, and the right to refuse to perform a procedure based on their morals. Furthermore, providers who do not oblige these pressures are often persecuted. Legal reform as a mechanism to combat and prevent violations of patient and provider rights presents a promising approach. However, in transitional countries (newly formed countries undergoing reform), and other settings with weak rule of law, may be limited. Sometimes, these rights are justiciable, meaning that they can be pursued by action in court. Indeed, a trend in constitutional reform around the world has been both to entrench the right to health and make it justiciable. Nonetheless, there have been campaigns in the US seeking to support a constitutional recognition of the right to health. Where constitutions do recognize a justiciable right to health, the responses by courts has been mixed. In 2022, Oregon became the first state to enact a constitutional right to health care through Oregon Ballot Measure 111.

Сын

Филип Барлоу денсаулық сақтауды адам құқығы деп қарастыруға болмайды деп жазады, себебі оның мазмұнын анықтау қиын, сондай-ақ осы құқық бойынша "ең төменгі стандартты" қайда белгілеу керектігі белгісіз. Барлоу сондай-ақ, құқықтар басқаларға оларды қорғау немесе кепілдік беру міндеттерін жүктейді, ал денсаулыққа құқық үшін әлеуметтік жауапкершілікті кім толыққанды жүктесетіні түсініксіз екенін айтады. Джон Беркли Барлоупен келісе отырып, денсаулыққа құқық адамның өзінің денсаулығын сақтауға жауапкершілігін жеткілікті деңгейде қарастырмайды деп сынға алады. Ричард Д. Ламм денсаулық сақтауды құқық етуге қарсы күреседі. Ол құқықты – кез келген құнмен қорғалатын, сот жүйесі анықтап, түсіндіретін ұғым деп санайды. Денсаулық сақтауды құқық ету үшін үкіметтер өз азаматтарына оны ұсыну үшін ресурстарының көп бөлігін жұмсауы тиіс. Оның пікірінше, денсаулық сақтау жүйесі шексіз ресурстар бар деген жаңылыс көзқарасқа негізделген. Ресурстардың шектеулі болуы үкіметтердің барлық адамға, әсіресе ұзақ мерзімді перспективада, қажетті медициналық көмек көрсетуіне кедергі келтіреді. Шектелген ресурстарды пайдаланып, барлық адамға "пайдалы" медициналық көмек көрсетуге тырысу экономикалық дағдарысқа алып келуі мүмкін. Ламм денсаулық сақтауға қол жеткізу – салауатты қоғам құрудың бір бөлігі ғана екенін, ал салауатты қоғамды құру үшін әлеуметтік салаға да қаражат жұмсалуы керек деп мәлімдейді. Денсаулыққа құқық туралы тағы бір сын – оның іске асырылуы мүмкін емес. Имре Дж. П. Лофлер, Найроби ауруханасының бұрынғы редакторы және «Британдық медициналық журналына» үнемі материал жазатын автор, барлық адамға денсаулық сақтауды қамтамасыз етудің қаржылық және логистикалық қиындықтарының жеңілуі мүмкін емес екенін, ал ресурстардың шектеулі болуы өмірді шексіз ұзартуға құқықпен ақталуы қиын екенін айтады. Оның орнына, Лофлер халық денсаулығын жақсарту мақсатына денсаулыққа ресми құқықтан гөрі әлеуметтік-экономикалық саясат арқылы қол жеткізуге болады деп санайды.