Кіріспе

АҚШ-тың бұрынғы мемлекеттік агенттігі

Шетелдік мүлік сақтаушысы кеңсесі – Бірінші дүниежүзілік соғыс және Екінші дүниежүзілік соғыс кезеңдерінде АҚШ-тың жауларына тиесілі мүлікті сақтаумен айналысқан АҚШ үкіметінің құрамындағы кеңсе. Бұл кеңсе 1917 жылы «Жаумен сауда» заңына (TWEA) сәйкес, 2729 А атқарушы бұйрығымен құрылды, мақсаты – «АҚШ-та және оның иелігіндегі жауға тиесілі мүлікті басқару және оны иесіз ету».

Тарих

ТВЭА-ның 6-тармағы президентке "шетелдік мүлікті сақтаушы" (APC) деп аталатын лауазымды адамды тағайындауға уәкілеттік берді, ол "жаудың немесе жаудың одақтасының" АҚШ-тағы барлық ақшасы мен мүлкі үшін жауапты. ТВЭА бастапқыда Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде "соғысып жатқан елдер арасында белгілі бір бизнес түрлерін сақтық шаралары мен шектеулермен жүргізуге мүмкіндік беру және соғыс аяқталғанға дейін осы елдегі жаулар мен олардың одақтастарының мүліктері мен мүлік құқықтарын күтіп-бағу және басқару" үшін қабылданды. 1917 жылдың қазанында АҚШ Әділет департаментінің құрамында құрылған Шетелдік мүлікті сақтаушы кеңсесі (OAPC) 1934 жылы таратылды және оның функциялары Әділет департаментінің талаптар бөліміндегі Шетелдік мүлік бюросына (APB) жүктелді. 1941 жылдың 9 желтоқсанында АПБ Әділет департаментінде Шетелдік мүлік бөлімімен (APD) алмастырылды. APD 1942 жылы таратылып, оның функциялары Төтенше жағдайларды басқару кеңсесінің құрамындағы Шетелдік мүлікті сақтау кеңсесіне (APC) берілді. APC 1946 жылы таратылып, оның функциялары Әділет департаментінің Шетелдік мүлік кеңсесіне берілді. Ол 1966 жылы таратылып, шетелдік активтерді бақылауға қатысты функциялардың көп бөлігі АҚШ Қазынашылық департаментіндегі Шетелдік активтерді бақылау кеңсесіне (OFAC) берілді.

Бірінші дүниежүзілік соғыс

Президент Вудро Вильсон 1917 жылғы қазан айында саяси одақтасы және бұрынғы конгрессмен А. Митчелл Палмерді шетелдік мүлікті сақтаушы (Alien Property Custodian) етіп тағайындады. Палмер бұл лауазымды 1917 жылдың 22 қазанынан 1919 жылдың 4 наурызына дейін атқарды. Соғыс кезеңіндегі үкіметтік шенеунік ретінде, сақтаушының міндетіне АҚШ-тағы жау мүлігін тәркілеу, басқару және кейде сату кірді. Палмер соғысқа кедергі келтіруі мүмкін мүлікті де бақылауға алуға құқылы болды, оның ішінде қылмыс жасады немесе жасаған жоққа қарамастан, интернаттағы иммигранттарға тиесілі барлық мүлікті де қамтыды. Палмердің құқық және банк саласындағы тәжірибесі, партиялық адалдығы және саяси қолдауды жақсы білуі оны осы лауазымға лайықты етті. Палмер басшылығымен сақтаушы жүздеген қызметкерді жұмысқа алды.

Қамауға алынған активтер

Қамқоршы бақылаған активтердің көлемі келесі жылға дейін толық анықталмады. 1918 жылдың қаңтар айында «Нью-Йорк таймс» газеті Палмердің ұйымының «әлемдегі ең ірі сенімдік мекемеге, түрлі бизнес кәсіпорындарының директорына, детективтік агенттікке және әділдік сотына» айналғанын жазды. 1918 жылдың соңында Палмер өзінің жарты миллиард долларлық активтері бар шамамен 30 мыңға жуық трасты басқарып отырғанын мәлімдеді. Оның есебінше, тағы 9 мың траст, құны 300 миллион долларға жуық, бағалануын күтіп тұр. Аталған кәсіпорындардың көпшілігі соғысқа қажетті материалдарды өндірді, мысалы, дәрі-дәрмек, жарылғыш заттарға глицерин, газ маскаларына арналған көмір. Басқаларына кен өндіру, сыра қайнату және газет басылымы кірді. Палмер банк ісінде тәжірибелі мамандардан команда құрды, сондай-ақ жасырын активтерді іздеу үшін тергеу бюросын ұйымдастырды. Жоғары лауазымдардан басқа, ол жұмыс орындарын ынтамақ ретінде таратты. Мысалы, ол Демократиялық Ұлттық Комитетінің бір мүшесін тоқыма фабрикасының кеңесшісі, ал екіншісін кеме жүргізу компаниясының вице-президенті етіп тағайындады. Ол «Американың неміс сыра қайнатушылары, АҚШ сыра қайнатушылар қауымдастығымен бірігіп» «ірі газетті сатып алуға» және «мемлекеттік және ұлттық үкіметті бақылауға» тырысқанын, жалпы алғанда «ұлттыққа адал емес» екенін және «немісшілдік көзқарастары» бар екенін айтты. Палмер соғыс кезінде әйелі Еуропада қалып қойған марқұм Адольф Буштың мүлкін тәркілеуді қалап, басқа сыра қайнатушы Джордж Эрреттің мүлкін тәркілеуге қол жеткізді. Оренштейн мен Коппель компаниясының, Бош Магнито компаниясының, Гамбург-Америка кеме жүргізу компаниясының, Неміс-Америкалық ағаш компаниясының, «Нью-Йорк ивнинг мейл» газетінің, сондай-ақ жиырма неміс сақтандыру компаниясының активтері тәркіленді.

Конфискацияланған мүлікті иеліктен шығару

Палмердің айтуынша, шетелдік мүлікті сақтаушы "елдегі ең ірі жалпы дүкенді" ұстаған. Ол 1933 жылдың наурыз айына дейін белсенсіз күйде болды, содан кейін Франклин Д. Рузвельт 1933 жылғы бір апталық банк демалысын енгізу үшін оны қолданды.

Сын-пікірлер мен жауаптар

Палмердің және оның ізбасарларының, әсіресе Томас В. Миллердің, кейінірек сын-таластары олардың тағайындалуларының заңдылығына немесе саяси байланыстарының алған табысына емес, жау активтерін сатуға бағытталды. Сақтандыру шаралары болғанмен, бәсекелестік сауда-саттыққа қатысушылардың барлығынан ақпаратты жасырып, аукционды бұрмалағанда мәні болмады. Палмердің тікелей пайда табуына қатысты мәліметтер көп жылдар бойына ашылды, бірақ оның айыпталуына жеткілікті дәлел табылмады. Дегенмен, Томас В. Миллер пара алған кезде ұсталды және 50 000 доллар көлеміндегі пара үшін түрмеге жабылды. Палмер тәркіленген активтерді сату құқығын өзінің кеңсесінде сақтау үшін сәтті күш-жігер жұмсады. Ол соғыстан кейін Германияның өнеркәсіптік кеңеюіне кедергі келтіретініне уәде берді. Германияның жеңіліске ұшырауы анық болған кезде де Палмер американдық өнеркәсіпті неміс инвестицияларынан тәуелсіз ету мақсатымен күресін жалғастырды, мысалы, 1919 жылдың көктемінде металлургия саласындағы тәркіленген активтерді ірі саудаға шығарды. Ол заңгерлер алдында сөйлеген сөзінде бұл мәселені былай түсіндірді: «Соғыс уақытындағы билік – әрбір тәуелсіз мемлекетке туа біткен қажеттілік. Бұл – өзін-өзі сақтау билігі және бұл биліктің шектері тек төтенше жағдайдың ауқымымен ғана анықталады». Бұл шаралар 1917 жылғы «Дұшпанмен сауда жасау туралы» және 1941 жылғы 18 желтоқсандағы «Бірінші соғыс уақытындағы билік туралы» заңдарға сәйкес Төтенше жағдайларды басқару жөніндегі басқарма шеңберінде жүзеге асырылды. 1942 жылдың 21 сәуірінде жарияланған жарлық бойынша, Әділет министрлігінің шетелдік мүлікті басқару бөлімінің функциялары, қызметкерлері және мүлігі оған берілді. Ол бұрынғы банкир және Федералдық сақтандыру корпорациясының төрағасы Лео Кроулиді ПКК-нің басшысы етіп тағайындады. Соғыс жылдарында ПКК жылжымайтын мүлік, бизнес кәсіпорындары, кемелер және зияткерлік меншік нысандарынан – сауда белгілерінен, авторлық құқықтардан, патенттерден және күтіліп жатқан патенттік өтініштерден тұратын жау мүлігінің кең портфелін жинады. 1943 жылы Нью-Йорк қонақ үйінде Никола Тесла қайтыс болғаннан кейін, Күзетші Тесланың көптеген жұмыстарын оның қонақ үй бөлмесінен тәркіледі, тіпті Тесла американдық азамат болғанына қарамастан. 1947 жылы Бас прокурордың көмекшісі Дэвид Л. Базелон 9788 жарлығына сәйкес жүзеге асырылған қайта ұйымдастыру нәтижесінде Шетелдік мүлік кеңсесінің басшысы болды. Ол 1949 жылдың 21 қазанында президент Гарри С. Трумэннан Колумбия округінің апелляциялық сотының мүшесі қызметіне тағайындалғанға дейін бұл лауазымда қалды. Сотқа отыру алдында Рузвельт әкімшілігінің маңызды тұлғасы Гарольд Л. Айкс Базелонның Шетелдік мүлік кеңсесінің басшысы ретіндегі қызметі Сенатта тергеу жүргізуге негіз болатынын, бірақ мұндай тергеу болмайтынын болжады. Екінші дүниежүзілік соғыста Шетелдік мүлік сақтаушысының иелігінде Адольф Гитлердің «Менің күресім» кітабының авторлық құқығы болды, яғни Гитлер кітаптың АҚШ-тағы сатылымынан түскен авторлық гонорардың ешқайсысын алмады, ол 1945 жылға қарай 20 580 долларды құрады.

1950 жылдар

1953 жылы президент Дуайт Эйзенхауэр Далас Таунсендті АҚШ Бас прокурорының көмекшісі етіп тағайындады, ол 1960 жылға дейін Әділет министрлігінің шетелдік мүлік кеңсесін басқарды. Таунсенд Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде тәркіленген жау мүлкі мен активтерін бақылауды жүзеге асырды. 1957 жылы АҚШ кіші комитеті алдында куәлік берген Таунсенд, тәркіленген жау мүлкінің 10 пайызын қайтарудың жеткілікті екенін айтты. "Неміс және жапон мүлкінің барлығын қайтарудың ең әділетсіз жағы – ол ірі жау корпорацияларына, өнеркәсіпшілеріне және олардың агенттеріне үлкен пайда әкелер еді, олардың көпшілігі Германия мен Жапонияның бұрынғы үкіметтерінің милитаристік және агрессивті саясатын жақтаған", - деді ол сенаторларға.