Кіріспе
Байланыс арқылы теріс қасиеттердің сіңіріліп қабылдануы
The contagion heuristic is a psychological heuristic which follows the law of contagion and the law of similarity, leading people to avoid contact with people or objects viewed as "contaminated" by previous contact with someone or something viewed as bad—or, less often, to seek contact with objects that have been in contact with people or things considered good. For example, people tend to view food that has touched the ground as contaminated by the ground, and therefore unfit to eat, or view a person who has touched a diseased person as likely to carry the disease (regardless of the actual contagiousness of the disease). The contagion heuristic can include "magical thinking", in which well educated adults will think that touching an object transfers their qualities ("essence") to it: for example, a sweater worn by Adolf Hitler is thought to bear his negative essence and to be capable of transmitting it to another wearer. The perception of essence transfer extends to rituals to purify items viewed as spiritually contaminated, such as having Mother Teresa wear Hitler's sweater to counteract his essence. occurs with objects that come into contact with something or someone else seen as positively or negatively contaminated. For example, the unwillingness to allow one's personal objects to come into possession of people who are disliked. Findings from Kramer and Block show that consumers may be less willing to accept a high auction price for a teddy bear they were selling if the person buying was perceived to be of low moral quality (such as a sex offender) as opposed to high moral quality (e. g. a mother of a young child)
Контагион эвристикасы – жұқпалылық және ұқсастық заңдарына сәйкес келетін психологиялық эвристика. Бұл эвристика адамдарды бұрын жаман деп саналған біреумен немесе бір нәрсемен "зақымдалған" деп есептелетін адамдармен немесе заттармен байланыстан қашықтап, керісінше, жақсы деп саналатын адамдармен немесе заттармен байланысқа түсуге итермелейді. Мысалы, адамдар жерге тиген тамақты жердің ластануынан зақымдалған деп санайды, сондықтан оны жеуге жарамсыз деп есептейді, немесе ауру адамға тиген адамның өзі де ауруды таратады деп ойлайды (аурудың нақты жұқпалылығына қарамастан). Контагион эвристикасы "мистикалық ойлауды" да қамти алады, онда білімді ересектер бір затқа қол тигізу арқылы оның қасиеттерін ("эссенциясын") оған беріп алады деп есептейді: мысалы, Адольф Гитлер киген свитер оның теріс эссенциясын сақтап, оны киген адамға жеткізе алады деп саналады. Эссенцияның ауысуы туралы түсінік рухани тұрғыдан зақымдалған деп саналатын заттарды тазарту рәсімдеріне қатысты, мысалы, Ана Терезаның Гитлердің свитерінің теріс әсерін жою үшін оны киюі. Бұл, мысалы, адамның жеке заттарын ұнатпайтын адамдарға беруден бас тарту сияқты жағдайларда да кездеседі. Креймер мен Блоктың зерттеулері көрсеткендей, егер сатып алушының моральдық қасиеттері төмен деп саналса (мысалы, жыныстық қылмыскер), тұтынушылар сататын плюшелық аюдың аукциондық бағасын қабылдауға көбірек қарсылық білдіреді, ал сатып алушының моральдық қасиеттері жоғары болса (мысалы, кішкентай баланың анасы) бұл қарсылық азаяды. Контагионның кері әсері тиімді болуы үшін адамның бұл затқа ие болуы, жай ғана байланыста болуы жеткіліксіз.
3. Физикалық немесе физикалық емес
Заттың немесе адамның ластануының түрлі жолдары бар. Бұл жолдар, объектіні бір әрекет арқылы "тазалауға" болатын деңгейді – яғни, "болжамды тазарту күшінің" сынақ нәтижелерінен кейін топтастырылды: мысалы, жуу.
Физикалық емес көздер
Символдық өзара әрекеттесу моделі – Символдық маңызы бар нәрсемен байланыс (мысалы, кейбір адамдар үшін қадірлі нан – бидай ұны, ашытқы, су және тұздың ғана қосындысы, оған дін қызметкерінің тигені маңызды емес). Рухани мән моделі – Адамның өзінің мәні (эссенциясы) контакті арқылы затқа немесе адамға ауысқан кезде. (Мысалы, Гитлерге тиесілі джемпер оның мәні (эссенциясы) ауысқандықтан теріс ластанған деп есептеледі және ол, әдетте, төмен моральдық қасиеттерімен саналады).
Spiritual Essence Model When the 'essence' of a person is transferred to an object or person by contact. (e. g., a jumper owned by Hitler is seen as negatively contaminated as his 'essence' has transferred and he is generally perceived as of low moral quality)
Бұл физикалық емес жұқпалы көздерді жою жоғарыда аталған үш физикалық көзден гөрі қиын, алайда олардың екеуі де қарама-қарсы валентті байланыс арқылы тиімді түрде азайтылады; яғни, тең және қарама-қарсы күш арқылы. Мысалы, Гитлердің джемперіндегі жағымсыз ластануды азайту үшін, жоғары моральдық қасиеттері бар адамның оның мәнін (эссенциясын) бейтараптандыруы қажет.
Ашылу
Антропологтар дәстүрлі қоғамдардың адамның жеке басын (немесе жанын) тырнақ, шаш сияқты жансыз заттарға көшіру сияқты мәдени амалдар жасағанын байқағанда, жұқпалы эвристика, немесе тіпті нақтырақ айтқанда, сиқырлы ойлау туралы пікір білдірді. Олардың пікірінше, бұл заттар өте "жұқпалы" деп есептелген. Бұған адамның денесімен тікелей байланыста болған заттар да кіретін. Бастапқыда бұл құбылыс тек дәстүрлі қоғамдарға тән деп есептелсе де, Розин мен Немеровтың қосымша зерттеулері оның Батыс қоғамдарында да кездесетінін көрсетті. Олар жұқпалы эвристиканың тек адамдарға қатысты екенін анықтады және үш түрлі ойлау жолын ұсынды. Біріншісі – ықтимал зиянды тағамдарды қабылдаудан бас тарту: адамдар денсаулығын сақтау үшін, зиянды микроорганизмдермен (мысалы, сальмонелла) ластанған деп санайтын тағамдарға тиіспеуге тырысады. Екіншісі – адамдар арасындағы ауру жұқтырудан сақтану: ауру жұқтырудан қорқып, "зарарлы" науқасқа тиіспеу. Үшіншісі – қарым-қатынас құру: жағымды сезімдер тудыратын, жақын адамдармен (жанұя мүшелері, жақындары) тығыз қарым-қатынас жасауға ұмтылу (сүйіспеншілік пен құштарлық болмағанда, жыныстық жақындық көңілділік тудыруы мүмкін).
Support Relationships: Positive contagion encourages highly intimate acts with people perceived as positively contaminated such as family and lovers. (sexual intimacy which would otherwise elicit disgust without love and lust)
Осылайша, жұқпалы эвристика – бұл алдын ала бейімделу, яғни ол денсаулық пен қарым-қатынастарға пайдалы, біздің түрдің тіршілігін қамтамасыз етуге көмектескен, бірақ қазіргі ортада адамға қажеттілік тудырмайды.
Сын-пікірлер
Оң жұқпа салыстырмалы түрде әлсіз және теріс жұқпа принципінің шамадан тыс кеңеюі болуы мүмкін. Бұл, көбінесе, теріс ықпалға байланысты: яғни, екі жағдай берілгенде, бірі теріс, екіншісі оң, және олардың күші тең болғанда, теріс жағдай үлкен әсер етеді. Ескі орыс мақалында айтылғандай: "Бір қасық ізбе балдың бір шелектерін бұзады, ал бір шелек бал ізбенің бір қасығына ештеңе істемейді". Ассоциативтік модель жұқпа заңдарында қажет деп көрсетілгендей, физикалық байланыс талап етпейді, сондықтан оны жұқпаның бір бөлігі емес, оған балама ретінде қарастыруға болады. Мысалы, біз "табиғи" деген сөз қолданылғанда тамақ тұтынуға көбірек бейімбіз, оның нақты құрамына қарамастан; "табиғи" сөзінің оң әсері біздің осы сөзбен байланысты ассоциацияларымызға байланысты шешімдерді өзгертуге жеткілікті. Назарсыздану: Адамдар ластанған деп саналатын объектілердің өзара қарым-қатынас тарихы туралы ойламайды. Дүкенде қалдық алғанда, оны бұрын қанша адам ұстағанын еске алмайды.
The associative model doesn't require any physical contact as stated as necessary in the Laws of Contagion, therefore can be seen as an alternative to contagion rather than part of it. For example, we are more inclined to consume food when the word 'natural' is involved regardless of the actual content; the positive contaminant of the word 'natural' is enough to alter decisions due to our associations with the word. Inattention: People tend not to think about the interpersonal history of entities that are seen as contaminated. When they receive change in a shop, they do not think of the long string of humans, who handled it previously.
Мәдениет және дін
Мәдениеттің әртүрлілігі ұнжырғаның туындауына зор ықпал етеді, себебі ол жағымды немесе жағымсыз деп қаралатын нәрсеге әсер етеді, сондықтан әртүрлі қоғамдар әртүрлі ластағыштарға әртүрлі реакция жасайды. Мысалы, үйге кіргенде аяқ киімдерін шешіп тастау сияқты мәдени дәстүрлер көптеген Азия елдерінде (жағымсыз ластанудан сақтану үшін) кең таралған, бірақ американдық қоғамда мұндай әдет жоқ. Розин мен Немерофф жасаған зерттеулер діни топтардың ластануға қатысты өз ережелері бар екенін көрсетіп тұр. Экспериментте Кашрут заңдарын сақтайтын яһудилердің кошер тағамды, кошер емес заттармен байланысқа түскен жағдайда жейтін-жетпейтіні зерттелді. Есепте көрсетілгендей, тіпті тағам тек сыртқы ұқсастық арқылы ластанған жағдайда да (мысалы, вегетариандық бекон), көпшілігі оны жеуден бас тартады. Дегенмен, мұндай мәселелерді тағамды тазарту ритуалдарын жасау арқылы немесе ластану деңгейін шектеу арқылы реттеуге болады. Яһуди дінінде кошер емес заттардың кошер тағамды ластауына рұқсат етілген шек – ластанған тағамның жалпы көлемінің 1/60 бөлігін құрайды, егер ластану оқиғасы кездейсоқ болса.