Кіріспе
1964 жылғы Гор Видальдің романы «Джулиан» – Гор Видальдің 1964 жылғы романы, көбінесе бірінші тұлғада жазылған тарихи көркем шығарма. Роман 360-363 жылдары таққа отырған Рим императоры Флавий Клавдий Джулианның (христиандар оны «Діннен қайтқан Джулиан» деп біледі) өмірін баяндайды.
Julian is a 1964 novel by Gore Vidal, a work of historical fiction written primarily in the first person dealing with the life of the Roman emperor Flavius Claudius Julianus (known to Christians as Julian the Apostate), who reigned from 360 to 363 A. D.
Роман
Романның оқиғасы 380 жылдың наурыз айында, Юлианның өлімінен кейін шамамен 20 жыл өткен соң басталады. Ол Юлианның екі жақын серігі – Либаний мен Эпирлік Прискис арасындағы хаттар жинағынан құралған мәтін ретінде басталады. Әртүрлі хаттарында олар өз өмірлерін, әсіресе Феодосийдің Никеялық дінге қатысты императорлық жарлығына байланысты соңғы оқиғаларды талқылайды. Либаний Прискке жазған алғашқы хатында Юлианның өмірбаянын жазуды ұсынады. Приск, ақырында, Юлианның өзі жазған қолжазбаны Либанийге жіберуге келіседі, сонымен қатар, ол өзінің қолжазба шеттеріне жазған түсініктемелерін де қоса береді. Романның қалған бөлігі Юлианның түпнұсқа қолжазбасы түрінде ұсынылады, онда болашақ редактор мен баспагерге арналған нұсқаулар да бар. Прискистің шеткі жазбалары Юлианның баянына енгізілген, олар баянның белгілі бір бөлімдеріне түсініктеме беруді немесе кеңейтуді қажет деп ойлаған жерлерде қолданылады. Мұндай түсініктемелерге көбінесе Либанийдің баянға және Прискистің түсініктемелеріне қатысты пікірлері қосылады. Олар оқиғалар мен адамдарды Юлианның қолжазбасындағыдан өзгеше, кейде тіпті қайшы пікірлермен түсіндіреді. Юлианның баяны оның өмір тарихын көрсетеді, бірақ оның кейбір бөлімдері өзін-өзі зерделеуге толы. Ол өзінің кемшіліктерін сынауға және өмірінің әртүрлі кезеңдеріндегі ойларын мен сезімдерін қайта құруға тырысады. Ол адам табиғатынан бастап дін, философия және үкіметке дейінгі әртүрлі нәрселерге қатысты жеке бақылауларын жиі қосады.
Сюжеттің қысқаша мазмұны
Юлиан Константиннің соңғы тікелей туысы болды, оның әкесі Константиннің туған бауыры болғандықтан, қызғылт түсті киімді алды. Император ретінде ол христиан шіркеуінің ықпалын жоюға тырысты. Оның мақсаты, біріншіден, ежелгі римдік пантеонға табынуды қайта жандандыру, екіншіден, иудаизмді қоса, басқа діндерді (ол еврей ғибадатханасын қалпына келтіруге тырысты), және үшіншіден, Римнің шекарасындағы күшейіп келе жатқан дағдарысқа ерекше назар аудару болды. Бұл дағдарыс Митраизмге, римдік сарбаздар арасында танымал болған құпия дінге байланысты еді. Кітап екі эллиндік пұтқа табынушының – Джулианның өмірбаянын жазуды ойлап жүрген Либанийдің және Джулианның жеке естеліктеріне ие болған Прискистің хат алмасу түрінде жазылған. Осы кезде христиандық Рим империясының ресми дініне айналды (император Феодосийдің жарлығымен), дәстүршілдер мен христиандар арасында, тіпті христиан секталары арасында көтерілістер мен тергеулер зор зорлық-зомбылыққа әкелді. Роман оқиғасынан кейін отыз жыл өткен соң Рим қаласын готтар тонады. Естелік Джулианның өмірін, оның туысы, император Констанций II (оның орнын басып алған) отбасының көптеген мүшелерін тазартқан кезден бастап, бала кезінде кітапханаларға «көшірілуі», христиандық екіжүзділік және догмалық қақтығыстармен болған жағымсыз тәжірибелері (Ариандыққа қараңыз) туралы баяндайды. Ол жетіле келе Джулиан мен оның алаңдаулы жарты ағасы Констанций Галл арасында ажырым пайда болады, Констанций II оны Цезарь (мұрагер) етеді; Джулиан өзінің қауіпсіздігі үшін философиядан басқа қызығушылығы жоқ деп мәлімдейді, сондықтан ол Афинаға сапар шегеді, қаладағы ең үздік мұғалімдерден білім алу үшін. Бұл жерде ол алғаш рет кітаптың баяндаушысы Либанийді көреді және философ әйел Макринамен қарым-қатынаста болады. Сондай-ақ ол алғашқы шіркеу әкелерінің кейбіреулерін, соның ішінде Кесариялық Бейбіт Василийді және Назиандық ашулы және адал емес Григорийді таныды. Джулиан христиан шіркеуіндегі кішігірім лауазым – лектор болады, бірақ дәстүрлі діндер туралы білім алуын жалғастырады: ол Адесийдің басшылығымен Кіші Азияда неоплатонизмді зерттейді және Афинадағы Элевсин құпияларына қатысады (кейін ол оларды қалпына келтіруге тырысады). Констанций II Галлдың қатыгездігі, әдепсіздігі үшін және Констанцийдің аңызға айналған қауіпсіздігі мен параноясын қанағаттандыру үшін оны өлтіргеннен кейін Джулиан Галлдың орнына Цезарь болып тағайындалады. Бұл Джулианды Констанций II-нің мұрагері етеді және оған (алғашқыда номиналды) Галияға қолбасшылық беріледі, оған аламандықтар шабуыл жасайды. Кейіннен Джулиан өзінің «кеңесшілерінен» әскери және әкімшілік бақылауды алып қояды және күткеннен гөрі Страсбургте немістерге қарсы үлкен әскери табысқа жетеді. Джулианның әйелі және Констанцийдің әпкесі Еленаның өліміне байланысты, Констанцийдің үнемі өсіп келе жатқан маньякалық параноясына қарсы, Джулиан Констанцийге қарсы қысқа уақытқа созылатын көтеріліске кіріседі, ол қансыз аяқталады, Констанцийдің Джулианды қарсы алу жолында табиғи өлімімен және Джулианның Август атағына көтерілуімен аяқталады. Джулианның алғашқы билігі сәтті аяқталады, сарайдағы евнуктер қызметінен босатылады, олардың шынайы рөлі мемлекеттік қазынаны сүйрету және императорларды нақты әлемнің уайымдарынан оқшаулау деп санайды. Ол сондай-ақ христиан дінінің таралуын болдырмау үшін әрекеттер жасайды; романның барлық жерінде дінге «елдің шеті» және «өлім культі» (және шіркеулерге «сүйек үйлері» деп атау, олардың монументтерді құрметтеуі үшін) деп атау арқылы, Джулиан мұны жасаудың ең жақсы құралын христиандарды классикалық әдебиетті оқытудан бөлуге, осылайша өз дінін зиялы емес аудиторияға қалдыруға және христиандардың дәстүрлі римдік және эллиндік діндердің күрделі риторикасы мен интеллектуалдығын дамытуға деген әрекеттерін болдырмауға мүмкіндік береді. Бұл жерде Джулианның қасарысқан табиғаты өзінің мүмкіндіктерін білу қабілетіне әсер ете бастайды, бұл Троица дінбасыларымен және кеңесшілерімен бірнеше рет қақтығыстарда көрінеді. Дегенмен, Джулиан бұл мүмкіндікті пайдаланып, христиандыққа қарсы дәлелдерін және Рим азаматтық өмірін реформалау мен қалпына келтіру жөніндегі өз көзқарасын айтады. Оның реформалары жүріп жатыр, оның пайғамбарлыққа деген сеніміне қарамастан, Джулиан Месопотамияны Сасанидтер империясынан қайтарып алу үшін жаман науқанға кіріседі. Бұл романның маңызды бұрылыс нүктесі, өйткені бұл Джулианның естеліктерінің соңы. Романның қалған бөлігі Джулианның науқаны туралы жазбалар мен күнделік жазбаларынан, Прискистің пікірлерінен және Либанийдің ойларынан тұрады. Бастапқыда Джулиан өте сәтті болады (аймақтың географиялық ерекшеліктері туралы Ксенофонның ескірген «Анабазисіне» сүйенгеніне қарамастан), Ктесифонға жетеді және парсы императорын бірнеше шешуші шайқаста жеңеді. Алайда, парсылардың жерді өртеу тактикасы Джулиан армиясын азық-түліксіз және сусыз қалдырады, сонда христиан офицерлерінің адалдығы күмәнді екені және Джулианды өлтіруге қастандық жасалып жатқаны белгілі болады. Прискис науқан кезінде басқа христиан емес кеңесшімен болған қысқа әңгімені баяндайды, онда оған қарапайым түрде «біз қауіпсіз емеспіз» делінеді. Шындығында, Джулианның хаттары императордың санасының бұзылуын көрсете бастайды және оның өзінің шектеулеріне қарамастан, ол әскерлерінің дерлік бүлік тудыруына дейін жалғастырады. Одан көп ұзамай, Рим аумағына қайтып келе жатқанда, Джулиан парсы шабуылынан қорғану үшін асығыс шара қолданады, оның көмекшісі Каллист бұзылған белдіктерін жөндемегендіктен қаруын тастап кетеді. Джулиан қарулы күштерге қайтып келгенде, жаралы болып, дәрігері және досы Орибасийдің күш-жігеріне қарамастан, мұрагерді таңдамай қайтыс болады. Бұл жерде Видалдың баяны Джулианның тарихынан сәл өзгеше болады, өйткені романнан Джулианды римдік найзамен жараланғаны белгілі болады. Джулианның денесі алынып кеткеннен кейін Прискис құпия түрде Джулианның мүліктерін қарап шығып, Джулианның естеліктері мен күнделігін өзімен алып, цензурадан сақтайды. Христиан офицерлері Август атағына кімді көтеру керектігі туралы дауды жеңіп алады, қарапайым және мас Жовианды таңдайды. Науқан апатқа ұшырайды және Жовиан Сасанидтер империясына Римнің шығыс аумағының маңызды бөліктерін береді. Романның қалған бөлігі Либаний мен Прискистің хат алмасуынан тұрады; Либаний Прискистен Джулианның өлімі туралы не білетінін сұрайды, өзінің христиан офицерлерінің Джулианды өлтіруге қастандық жасағанына күдіктенеді. Прискис (мұндай ақпараттың көзі ретіндегі рөлінің құпия сақталуын қамтамасыз етумен) жылдар өткен соң Каллистті келіп сұрағанын, Джулианның өлімі күнінде оның қасында шайқасқа барған Каллист императорды кім өлтіргенін көргенін сұрағанын жауап береді. Каллисттің бастапқыда бір өлшемді және тұманды әңгімесі көбірек егжей-тегжейлі болды және Прискис Каллист кісі өлтірушінің кім екенін біледі ме деп қайта сұрағанда, Каллист, әрине, «Мен император Джулианды өлтірдім» деп жауап берді. Каллист Джулианның фатальды қақтығысы алдында оның қаруының белдіктерін бұзғанын және оны өзінің найзасымен жаралағанын баяндады. Прискис Каллисттің өзінің игілігін тигізген Джулианды не үшін жек көретінін сұрады. Христиан Каллист, қызықтырады, ол Джулианды жек көрмегенін, оған құрметтенгенін және «Каллист әр күні [Джулиан] жаны үшін дұға етеді» деді. Прискис Либанийді Джулианның өлімі туралы жарияланған есепте өзінің атын атамауға өтінішпен жабады, армиядан және Феодосийдің жақсы құжатталған қатыгездігінен оның қуатты серіктерін атап көрсетеді, сондай-ақ Либанийдің Джулианның өлімі туралы ең нашар қорқуларын растайды. Роман Либанийдің Джулианның естеліктерін жариялауға рұхсат сұрап, император Феодосийге хат жіберуімен аяқталады; рұхсат берілмейді. Өзінің нашар денсаулығына, дәстүрлі дінге қарсы Феодосийдің саяси қысымына және зиялы мәдениеттің аяқталуына, оның орнына діни зорлық-зомбылық пен төзбеушілікке келуіне қайғырып, Либаний өзінің бұрынғы ең жақсы оқушысы Иоанн Хризостоммен кездеседі...
Негізгі тақырыптар
Видальдің кіріспесінде, Константин мен оның ізбасарларының христиан дініне әкелген өзгерістер жайлы айтылады. Видальдің пікірінше, Константиннің христиан дінін қолдауы мен ортодоксия құруы, сондай-ақ келелі ойлардың қарама-қайшы мектептерінің (көптегені кейіннен ерестік деп жарияланды) Константиннің саяси қажеттіліктерімен шақырылған, терең сеніммен емес, және оның династиялық мұрагерлері осы саясатты жалғастырды. Видальдің басқа тарихи романдары сияқты, бұл роман да заманауи дереккөздерді, оның ішінде Юлианның өзінің еңбектерін кеңінен пайдалануға негізделген. Кітаптың соңғы бөлігінде, әрине, Юлианның өліміне куә болған Аммиан Марцеллин және Юлианның достары болған Либанийтің еңбектері қолданылды. Бұл Эдвард Гиббонның «Рим империясының құлдырауы мен құлдырауы тарихы» еңбегіндегі Юлианға қатысты пікірді де көрсетеді. Юлианның өлімі мен оның себептері Либанийдің пікіріне және Видальдің Аммиан тарихындағы өте қысқа, бірақ маңызды үзілістің уақыттың салдарынан емес, белсенді цензураның нәтижесі деп түсіндіруіне негізделген.
Тарихи ақиқат
Юлианды тарихшы Роберт Браунинг оның тақырыбына дәлелсіз жыныстық тәжірибелерді жатқызғаны үшін сынады. Браунинг сондай-ақ кітапта "Жулианның саяси билікке немесе Құдайға қатысты бейнесі, оның басқа адамдармен қарым-қатынасына немесе өзінің ішкі әлеміне қарағанда, нашар және тұрақсыз сипатталған" деп көрсеткен.