Кіріспе

Тапсак (Θάψακος; Типса) – Евфрат өзенінің батыс жағасындағы ежелгі қала, қазіргі Сирия аумағында орналасқан. Тапсак – бұл қаланың грек және римдік атауы. Қала, өзен арқылы маңызды көлік жолы болып табылғандықтан, өркендеген және гүлденген, бұл шығыс пен батыс арасындағы құрлықтағы қатынасты жеңілдеткен. Оның нақты орналасқан жері белгісіз, және Тапсак орны деп саналатын бірнеше жер бар. Бір болжам бойынша, қала қазіргі Түркияның Сириямен шекарасындағы Қарқемішке жақын жерде болған. Қарқамыш және Джарабулус – Түркия мен Сириядағы ең жақын орналасқан қалалар. Соңғы кезде Тапсак Евфрат өзенінің ағысы бойында орналасқан Зейгмадағы Селеукия деп аталған деген ұсыныс бар.

Орналасқан жері

Фаррелл мен Энгельс Тапсак қаласы Кархемиш маңында орналасқан деген пікірді білдіреді. Бұл пікірді қолдайтын бірнеше классикалық дереккөздер бар. Ең көне дереккөз – Ксенофонттың «Анабасис» еңбегінде келтірілген Кир Кішінің б.з.д. 401 жылғы жорық жоспары. Фарреллдің есептеулеріне сәйкес, жорық қарқыны Кархемистен, одан Балық өзеніне, содан кейін Евфратпен тоғысқан жерге дейін саяхаттауға мүмкіндік береді. Грек географы Эратосфен, б.з.д. III-II ғасырларда өмір сүрген, Тапсактан Вавилонға Евфрат бойымен 4800 стадий қашықтықты көрсетеді. Бұл қашықтық – , ол шамамен Кархемиш пен Вавилон арасындағы нақты қашықтыққа сәйкес келеді. Эратосфен Тапсактан Тигр өзеніне дейінгі ең қысқа жолдың қашықтығын 2400 стадий деп көрсетеді. Бұл қашықтық – , бұл қазіргі заманғы техникалық өлшемдерге сәйкес келеді. Ариан, Ұлы Александрдың б.з.д. 331 жылы Тапсакты кезіп өткеннен кейін Евфрат пен Армения тауларын сол жағында қалдырғанын жазады. Энгельс бұл жайтты Кархемиш маңындағы орналасқан жерді қосымша растайтын дәлел ретінде қарастырады. Қаланың Кархемишпен теңдестірілуі оның ұқсас рөлімен түсіндіріледі. Жаңа Ассирия дәуірінде Кархемиш қаласы Евфрат өзеніндегі маңызды өткел болып саналды. Ол көптеген ғасырлар бойы Солтүстік-Батыс Сириядағы маңызды нео-Хетт мемлекетінің астанасы болды. Сауда жолдары осы қала арқылы өтіп, оның салмақ және өлшемдер жүйесі ассириялықтар қабылдаған стандартқа айналды. Бұл стандарт Сириямен саудада (клинопись мәтіндерінде «Эбир нари», яғни «өзен арғы жағы») нео-Вавилон және Парсы дәуірлерінде де қолданылды. Кураш/Кирдің билік еткен 9-шы жылындағы хатта бұл стандарт «Тапсуху өлшемі» деп аталды. Қаланың маңыздылығы сақталғандықтан, Эратосфен Тапсакты ендік және бойлық жүйесіндегі анықтамалық нүктелердің бірі ретінде таңдады. Тапсактың Еуропоспен (Кархемиштің грекше атауы) теңдестірілуі Плинийдің «Naturalis Historia» еңбегіндегі бұрмаланған мәтіннен де қолдау табады. Евфрат өзенінің бастауынан сағасына дейінгі жерлерді сипаттай келе, ол былай деп жазады: «Сирияда [өзен] келесі қалалар арқылы ағады: Евпус, бұрын Тапсак, қазір Амфиполис, шатырлы арабтар. Осылай ол Сура деп аталатын жерге дейін жалғасады». Мәтіннен қалалардың тізімі болуы керек екені көрінеді және классикалық дереккөздерден осы аймақта басқа да қалалар болғаны белгілі. Сонымен қатар, Амфиполис Еуропостан ерекшеленетіні мәлім, өйткені Византиялық Стефан оны жергілікті тұрғындар Турмеда деп атаған. Бір шешім – қалалар тізімін «Европ, бұрын Тапсак, , [Турмеда], қазір Амфиполис» деп оқу (қалған қалалар мәтіннен жоғалған). Гауликоуси Тапсактың Евфрат өзенінің жоғары ағысындағы Зеугмадағы Селеукиямен теңдестірілуін қолдайды. Қала Дибси Фаражбен де байланыстырылған. Сонымен қатар, ол Сирияның Халаб облысындағы Балис қаласымен де байланыстырылған.

Классикалық сілтемелер

Ксенофонттың "Анабазис" еңбегінде Тапсак "ірі және гүлденген қала" ретінде еске алынады. Кіші Кирдің әскерлері бес күн бойы осы қалада тұрды, және Кир Бабылға жорық ететінін әскербасыларына осы жерде хабарлады. Арианның "Александрдың Анабазисі" кітабында Дарий Кодоманн "Тапсак қаласына және Евфрат өзеніне асығыс жорық жасады", ал кейін Александр келгенде өзен арқылы екі қайықтан тұратын көпір салынғанын көрді. Александр III.6.6 кітабында Александр "Тапсак пен Евфрат өзеніне қарай ішкі жаққа қарай бастаған" делінеді. Страбонның "Географиясы" Евфрат өзені үстінен Тапсакта көпір болғанын және Месопотамияның ені осы нүктеден Тигр өзеніндегі көпірге дейін өлшенген болуы мүмкін екенін айтады. Плиний Ескінің "Naturalis Historia" еңбегінде Тапсак кейін Амфиполис деп аталғаны жазылған. Джон Босток пен Генри Томас Райли 1855 жылғы аудармаларында Амфиполистің қиратындарының "қазіргі Ракканың жанындағы Эль-Хамман өткелінде көрінеді" деп көрсеткен.

Бабыл тіліндегі сілтемелер

Тапсуу деген қала Набонид пен Ұлы Кирдің билік кезінде жасалған екі вавилондық саз тақташада есімдері тіркелген. Жақында бұл қаланың Тхапсакпен бір текті болуы мүмкін деген пікір айтылды.

Қазіргі заманғы сілтемелер

Хогг атап өткендей, "әртүрлі анықтау әрекеттерінен кейін, оны Д. П. Петерс ("Nation", 23 мамыр, 1889 ж.) және Б. Мориц ("Sitz. Ber. d. Berl. Akad.", 25 шілде, 1889 ж.) дұрыс анықтаған болып көрінеді. Бұл атау "Кал'ат Дибсе" деген кішкентай қираған жерде сақталған болуы мүмкін, ол Мескенеден 8 шақырым, ал ежелгі Барбалисстен 6 шақырым төменде орналасқан."