Кіріспе
Британдықтардың египеттік Александрия қаласын басып алуға жасаған сәтсіз тырабы 1807 жылғы Александрия экспедициясы, сондай-ақ Фрейзер экспедициясы (حملة فريزر) деп белгілі, Англия-Түрік соғысы кезінде британдықтардың египеттік Александрия қаласын басып алуға жасаған сәтсіз әрекеті болды. Мақсаты – Жерорта теңізінде Осман және Француз империяларына қарсы операциялар жүргізу үшін базаны қамтамасыз ету еді. Бұл Осман сұлтаны Селім III-нің Осман-Француз одағына қарсы жасалған үлкен стратегияның бір бөлігі болды. Александрия қысқа мерзімге басылып алынса да, ішкі аймақтарға ілгерілеуге жасалған тыраштар сәтсіз аяқталды. Британдық әскерлер Нилге кіретін қақпаны күзеткен Рашид (Розетта) порты түбінде екі рет жеңіліске ұшырады, нәтижесінде 900-ден астам офицер мен сарбаз қаза тапты. Көптеген сарбаздар Розеттаның екінші қоршауында ғана тұтқынға алынды. Тұтқынға алынған британдық сарбаздар Каирге қарай ұзақ жолмен жеткізіліп, олардың жүздеген өлген әріптестерінің кесілген басдары қатар тізілген қазықтар арасында қойылды. Британдық тұтқындар ауыр еңбекке немесе құлдыққа сатылуға үкім етілді. Египетте қалған британдық күштер Александрияға қайта шегінуге мәжбүр болды, онда олар қоршауда қалды және жабдықтау мүмкіндігіне ие болмады. Бұл тұтқын әскер мен көптеген тұтқындарды келіссөз құралы ретінде пайдаланған вице-король Мұхаммед Әли британдық қолбасшыларды Египеттегі одан әрі операцияларды тоқтатуға мәжбүр етті. Британдықтар өз кемелеріне қайта мініп, Александриядан кетуге мәжбүр болды, Египетте маңызды ықпал орнын иеленбеді немесе Осман империясының Франциямен жақсарып келе жатқан қарым-қатынасына әсер ету бойынша ешқандай нақты мақсатқа қол жеткізбеді. Египетте экспедиция Мұхаммед Әлидің басшылығымен халықты біріктірді, ол Египет билігін өз қолына алды. Бұл оқиға британдық үкіметті Египеттің Осман империясының құрамында қалуын қолдауға көндірді.
The Alexandria expedition of 1807, also known as the Fraser expedition, (حملة فريزر), was an unsuccessful attempt by the British to capture the Egyptian city of Alexandria during the Anglo Turkish War. The aim was to secure a base of operations against the Ottoman Empire and the French Empire in the Mediterranean Sea. It was part of a larger strategy against the Ottoman French alliance of the Ottoman Sultan Selim III. Although Alexandria was briefly captured and occupied, attempts to proceed inland were rebuffed, with British forces being twice defeated in battles at Rosetta (Rashid, the port that guarded the entrance to the Nile), at a cost of over 900 officers and men killed. Many were captured at the second siege of Rosetta alone. Captured British soldiers were marched to Cairo, where many hundreds of the severed heads of their slain comrades were displayed between rows of stakes. British captives were then condemned to hard labour or were sold into slavery. The remaining British forces in Egypt were forced to retreat to Alexandria, where they remained besieged and unable to gather supplies. Using this trapped army and the numerous prisoners as a bargaining tool, Viceroy Muhammad Ali compelled the British commanders to cease further operations in Egypt. The British were then forced to embark on their transports again and leave Alexandria, not having gained any significant position of influence in Egypt or reached any specific goals towards influencing the Ottoman Empire's improving relations with France. In Egypt, the expedition had the effect of uniting the populace behind Muhammad Ali, who seized power in Egypt. It also convinced the British government to support Egypt remaining as part of the Ottoman Empire.
Өмірбаян
Экспедиция 1807 жылдың ақпан айының ортасында Калабрия мен Сицилияда дислокацияланған британ әскерлерінің күшіне Мессинадағы генерал Фокс көлікке түсуге бұйрық берді. Миссияның Константинопольге бағытталғаны туралы әңгіме тарады. Осы уақытта Жерорта теңізі флотының екінші қолбасшысы болып тағайындалған Джон Томас Дакворт Константинопольге жол тартты. Алайда, ол Дарданелл операциясы кезінде Дмитрий Сенявиннің Ресей империясының әскери-теңіз күштеріне тиімді қолдау көрсетпеді. Константинопольден кеткен соң, Дакворт Ақ эскадрильяның адмиралы ретінде Абукир шығанағында көліктермен кездесуге тиіс болды. 17 наурызға дейін, 6000-ға жуық британдық әскері бар көліктер флоты генерал Александр Маккензи Фрейзердің басшылығымен Александрияға жақындады.
Александрияны басып алу
Британдық транспорттық кемелер Александрия жағасында күтпеген жерден пайда болды. 20 наурызда екі Осман фрегатын – «Ури Бахар» (40 зеңбірек) және «Ури Насард» (34 зеңбірек) – сондай-ақ корвет «Фара Нуманы» (16 зеңбірек) жаулап алды. Олар 7 наурызда негізгі күштен бөлініп, 19 басқа транспорттық кемемен бірге алғашқы қонуға қатыспады. Осы кезде қала гарнизоны албандық әскерлерден тұрды, ал француз бас консулы Бернардино Дроветти оларды қаланың батысындағы британдық десантты тойтаруға мәжбүрлеуге тырысты. Бұл әскерлер 18 наурызда сағат сегізде бекіністі қоршауларды бұзып өтті. Британдықтар үшін өте жақсысы, олар күшті қарсылыққа тап болмады, себебі Форт-де-Бэйннен Мареотис көліне дейінгі бекініс жолында үш батареяда сегіз, ал оң жақ фланқтағы фортта 13 зеңбірек орналасқан еді. Ол өз эскадрильясының бір бөлігімен,
Мұхаммед Алиге қарсы маневрлеу
Мұхаммед Әли сол кезде Жоғарғы Египетте бейлерге қарсы жорық жүргізіп жатқанда (кейіннен оларды Ассиют маңында жеңді), британдықтардың келгенін естіді. Бейлер олармен бірігіп кетпесін деп қатты алаңдады, әсіресе олар оның орналасқан жерінен солтүстікке қарай болғандықтан, дереу өзінің қарсыластарына елшілер жіберді. Әли, егер олар британдықтарға қарсы жорығына қосылса, бейлердің барлық талаптарын орындауға уәде берді; бұл ұсынысқа келісім білдірілген соң, екі әскер де өзеннің екі жағынан Қаһиреге қарай батылды.
Розетта шайқасы
1807 жылғы 21 наурызда Рашид қаласындағы жергілікті Осман күштері, оның губернаторы Әли Бей Әл Селаники бастаған, Мұхаммед Әлидің Мысырда билікті алғаннан кейін екі жыл өткен соң, генерал Фрейзер бастаған британ әскерлерімен кездесті. Британдықтар Мысырға Мұхаммед Әли мен мамлюктер арасындағы күрес кезінде келген. Британдықтар мамлюктердің басшысы Мұхаммед Бей Әл Әлфимен келісімге келді. Осы келісімге сәйкес, егер британдықтар сәтті болса, мамлюктер Мысырды басқаруына британдықтар кепілдік беретініне ол келісті, бұл үшін ол британдық жорықты қолдайтын болады. Алайда, Әл Әлфи бұл экспедиция Мысырға жетпей тұрып қайтыс болды. Мамлюктердің Каирге басып кіруі жоспарланған. Сонымен қатар, британдықтар бірнеше стратегиялық маңызды египеттік порттарды басып алады, содан кейін Дельтаға қарай жылжып, Каирді басып алады, егер мамлюктер Мысырдағы олардың күштеріне, әсіресе Мыңжылдық майданында көмектессе. Генерал Фрейзер Александрияда болды, Рашидтегі британдық консулдан Мысырдың және оның күштерінің жағдайы туралы есеп алды, бұл оны Рашидке құрлықпен басып алуға және өз күштері үшін әскери база құруға итерді, сондай-ақ осы әскери миссияны басқаруға командирді тағайындады. 31-ші пехоталық полкі мен британдық жеңіл әскерінің 500 сарбазы, генерал-майор Патрик Ваукоп пен бригада генералы Роберт Мидтің басшылығымен Корольдік артиллерия бөлімімен бірге бөлінді. Ваукоп Александриядан Рашидке 2500 сарбазды жіберді. Рашид губернаторы Әли Бей Әл Селаники және оның 700 сарбазы британдықтардың ілгерілеуіне қарсы тұру үшін жиналды. Шейх Хасан Крере египеттік күштерді қолдау үшін халықты жұмылдырды, сондықтан ол египеттік қайықтарды Нилдің жағасынан, Рашидтен, Жасыл аралдың қарсы жағындағы шығыс жағалауға және Мотубис округіндегі шпиль мұнарасына көшіруді бұйырды, халықтың қашуына және гарнизонның шегінуіне, тапсыруына немесе үзіліске жол бермеу үшін. Гарнизон Рашид қаласының ішіндегі үйлерге тығылып, олардың алдында тек шайқас болатынын білді, және келісілген сигнал берілгенге дейін қозғалмауға немесе оқ атпауға бұйрық берді. Сондықтан британдықтар алға жылжыды және египеттік әскерлерді таппады. Олар қала Александрия гарнизоны сияқты беріліп қояды деп ойлады, сондықтан қала көшелеріне қауіпсіз кірді. Александриядан Рашидке дейін құмды жолдан шаршап келгеннен кейін, олар қала көшелері мен базарларында тынығып, жатуға орын іздеді. Олар Саланика орденінің Сиди Загхлул мешітінің минаретінен азан шақырылысы естілгенге дейін тыныға алмады: «Аллаһу Акбар! (Алла Ұлы!) Жіһадқа!» Тұрғындар мен Рашид гарнизоны терезелер мен шатырлардан оқ жаудырып, бірнеше британдық офицерлер мен сарбаздарды өлтірді; өлмегендер шегінуге кірісті. Британдықтардың жоғалғандары Рашид гарнизонында 185 өлген, 282 жараланған және 120 тұтқынға алынған. Мұхаммед Әли британдықтар Александрияға кеткеннен кейін күштерімен келді. Мұхаммед Әли Паша мен генерал Фрейзер Мысырдан кету туралы келіссөздер жүргізді, ол қалған британдық күштерімен бірге кетті. 19 қыркүйек, шайқас болған күн, Бегейра провинциясында ұлттық мереке болып саналады.
Әл-Хаммад шайқасы
Фрейзер жорығының шайқастарының бірі Аль-Хаммад шайқасы 1807 жылдың 21 сәуірінде генерал Фрейзер басқарған британдық күштер мен Мұхаммед Әли паша басқарған Осман күштері арасында Аль-Хаммад ауылының жанында болды. Британдықтар Осман атты әскерінің жанынан өтіп кетуіне жол бермеді. Рашид шайқасы британдық экспедиция үшін ауыр жеңіліс болды. Британдықтардың қаза тапқандарының саны 185 адам, 282 адам жараланды және 120 адам Рашид гарнизонында тұтқынға алынды. Жорықтың басшысы генерал Фрейзер сол шайқастағы жеңілісінің салдарынан құтылуға тырысты. Ол Рашидке қайтадан жорыққа шыққан жаңа әскерді жарақтандыруды жоспарлады және оны генерал Стюартқа жеткізуге уәде берді. Сонымен қатар, Мұхаммед Әли паша Жоғарғы Египеттен қайтып, Каирге келді және 1807 жылдың 12 сәуір түнінде (1222 жылдың 3 сафары) жетті. Ол Рашидте британдықтардың жеңілгені туралы хабар алды, сондықтан ол біршама сенімді болды, бірақ сол шайқаста болған оқиғаға толық сенбеді және британдықтардың Рашидке қайтадан жорыққа шығуы мүмкін екенін түсінді, өйткені ол жақсы қорғалмаған еді, сондықтан ол олармен күресу үшін әскер жинады және олардың алға жылжуына кедергі келтірді. Оның әскері оның қатысуымен басталған бекініс жұмыстарын аяқтады. Ол әскерге қажетті ақшаны жинады, Омар Макрам мен ғалымдар оған ақша жинауға көмектесті, сондықтан олар астана тұрғындарынан тоғыз жүз қап алтын жинады, оны алдын ала шығындарға жұмсады. Жорық дайындалды, оған 4 мың жаяу әскер және 1500 атты әскер кірді. Ал генерал Стюарт армиясы шамамен төрт мың сарбаздан тұрды, олар артиллериямен, түрлі қару-жарақпен және оқ-дәрімен жабдықталған. Бұл әскер 3 сәуірде Александриядан Рашидке қарай жорыққа шықты. Ол оған жақындаған кезде, бір бөлім Нил мен Идку көлі арасында, Рашидтің оңтүстігінде орналасқан Аль-Хаммадты басып алды. Оның мақсаты Рашидті қоршау, қала гарнизонының оңтүстіктен жабдықталуын болдырмау және британдықтар үшін жергілікті су көздерін қамтамасыз ету болды. Британдықтар сондай-ақ Акам Әби Мандурды басып алды және Рашидті бомбалау үшін ауылға жақын жерде артиллерия орнатты. Әскердің көп бөлігі Рашидтің батысы мен оңтүстігінде орналасты, оны қоршады (7 сәуір) және артиллериямен бомбалады. Британдық қолбасшылар бомбалауды жалғастыру қала гарнизонының рухын түсіріп, оларды қарсылық көрсетуден айнытырады деп ойлады. Британдықтар қалаға хабаршы жіберіп, егер олар берілмесе, теңіз және құрлықтан бомбалау басталғанын ескертіп айтты. Мысырлықтардың Рашид шайқасындағы жеңісі оларды британдықтардың мүмкін бомбалауының нәтижесіздігіне сендірді, ол хабаршының британдық күштерге оралғаннан кейін көп ұзамай басталды. Гарнизон бомбалау кезінде қаладан кейде шығып, құрлықта орналасқан британдық әскерлермен шайқасқа түсті. Бомбалау он екі күнге созылды, бірақ ешқандай нәтиже бермеді, қала мысырлықтардың қолында қалды. Британдықтар мамлюктердің көмегін күтті. Осы уақытта ауыл тұрғындары Аль-Хаммадтағы британдықтардың позицияларына жақындады. Генерал Стюарт бірнеше сарбазды жіберді, ал мысырлықтар шығыс жағалауға артиллерия орналастырып, батыс жағалаудағы британдық әскердің позицияларын бомбалауды бастады. Екі жүз елу британдық сарбаз мысырлықтардың позицияларын және артиллериясын басып алды. Содан кейін египеттіктер біраз уақытқа тоқтады, Макдональдқа құрлыққа оралуға мүмкіндік берді. Мұхаммед Әли пашаның Табузоғлу басқарған күштері келгенге дейін шайқас және қоршау жалғасты, бұл соғыс жағдайын айтарлықтай өзгертті. Табузоғлудың күштері екі бөлімнен тұрды: біріншісі Нилдің шығыс жағасында Табузоғлудың өзі басқарған жаяу әскер, екіншісі батыс жағасында Хасан паша басқарған атты әскер. Екі дивизия екі жағалаудың жолымен қозғалып, Рашидке жақындады. Хасан пашаның батыс жағалаудағы күштері Аль-Хаммадқа қарсы тұрды, ал екінші дивизия шығыс жағалаудағы Барнбалда орналасты. Екі дивизияның сарбаздары бір-бірін көре алды. 20 сәуір күні таңертең Мысыр армиясының атты әскерінен (Хасан паша дивизиясы) шыққан алғы шеп Аль-Хаммадтағы британдық позицияға қарай жылды. Олар фермалардың арасында бір батальонға тап болды. Батальон ауылға кері шегінуге тырысты, бірақ олардың шегінуі бақыланбады, оларды Мысыр атты әскері қоршап алды. Кейбіреулері өлтірілді, ал басқалары тұтқынға алынды. Осы алғашқы соқтығысу туралы білген соң генерал Стюарт полковник Патрик Маклеодты бірнеше сарбаз бен артиллериямен Аль-Хаммадқа күштерді нығайтуға жіберді. Ол ондағы күштерді басқаруға міндеттелді. Бұл ауылдың орналасқан жері өте маңызды болды, өйткені ол Нил мен Идку көлі арасындағы тар жолақта орналасқан. Солтүстікке қарай, Нилден көлге дейін созылған құрғақ канал бар еді. Егер британдықтар олардың позициясын нығайтса, олар Мысыр армиясының алға жылжуын тоқтатып, олардың сол тар жолақтан өтуіне және Рашидке көмек көрсетуіне кедергі келтіре алатын еді. Полковниктер өз сарбаздарының орналасқан жерін осы тар жолақты қорғау үшін жайғастырды. Олардың саны сегіз жүз сарбазды құрады, Нил бойындағы күштері майор Вигсландтың басқаруында болды. Идку көліне жақын бағытты капитан Тарлтон басқарды, ал Аль-Хаммад ауылындағы күштерді майор Мур басқарды. Британ армиясының көп бөлігі Рашидті қоршау үшін оның төңірегінде орналасты. 20 сәуір күні өтті, ал Мысыр күштері Аль-Хаммадтағы британдық позицияға шабуыл жасамады. Полковник Маклеод өзінің позициясына сенімді болды. Алайда, генерал Стюарт Аль-Хаммадтағы қорғаныс шебінің әсерін сезді (21 сәуір түні), егер Мысыр күштерінің саны артатын болса, оның кейбір мақсаттарына қысым көрсету мүмкін емес екенін түсінді. Сондықтан ол полковник Маклеодқа өз позициясын мүмкіндігінше қорғауды тапсырды. Егер Мысыр атты әскерінің күштері көбейсе, ол Рашидті қоршаған британдық позицияға қайтуы керек еді. Генерал Стюарт Мысыр күштері жеткеннен кейін британдық армиядан көп болғанын түсінді. Ол ертеңге дейін (21 сәуір) күтіп, егер мамлюктердің көмегі келмесе, Аль-Хаммадтан шегініп, Рашидті қоршаудан босатып, Александрияға қайтаруға шешім қабылдады. Ал Мысыр армиясының командирі Табузоғлу шығыс жағалаудағы Барнбалда қалды, қай жолға түсу керектігін ойластырды. Ол Рашидке көмекке барып, қоршауды бұзуға тырыса ма, әлде Аль-Хаммадтағы британдық позицияға шабуыл жасауға тырыса ма? Батыс жағалауда Хасан пашаның атты әскері алғашқы соқтығысуда жеткен жеңіс оны соңғы жоспарға итермеледі. Ол түнде әскерімен Нилді кешіп, қарсы жаққа өтті, онда Хасан паша жасағымен бірігіп, 21 сәуір таңында Аль-Хаммадқа шабуыл жасауға дайындалды. Таңертең полковник Маклеод Мысыр армиясының санын көбейгенін байқады, ал жазық адамдарға толы болды. Ол...
Александрияның қоршауы
Розеттадағы жеңіліс Маккензи Фрейзерді өзінің позициясын қайта қарауға мәжбүр етті. Британ әскерлеріне Александрияны қайта басып алу бұйырылды, оны Каирден келген египеттік және мамлюк әскерлері дереу қоршады. Мұхаммед Әли өзінің көрінеу ізгі ниетін сылтау ретінде пайдаланып, британдықтарға Осман империясынан тәуелсіздігін мойындау шартымен, Дакуорттың кемелерінен жабдықтау алуға рұқсат берді, сондай-ақ Үндістанға баратын сауда жолдарының қауіпсіздігіне қосымша кепілдіктермен астық сауда келісімін ұсынды. Астық келісімі қабылданды және жабдықтаулар Александриядағы британ әскерлеріне үздіксіз жеткізіліп тұрды. Дегенмен, британ үкіметі тәуелсіздікті ресми түрде мойындамады, себебі ол Осман империясының экспансиялық Ресейдің қарсылығында тарап кеткенін қалаған жоқ.