Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Кіріспе
Ганалық этникалық топ
Ghanaian ethnic group
Гонджа (сондай-ақ Ghanjawiyyu, эндоним Ngbanya) – 1675 жылы Сумайла Ндевура Жакпа құрған Солтүстік Ганадағы патшалық. Бұл сөз осы патшалықтың халқына да қатысты қолданылуы мүмкін.
Gonja (also Ghanjawiyyu, endonym Ngbanya) was a kingdom in northern Ghana founded in 1675 by Sumaila Ndewura Jakpa. The word can also refer to the people of this kingdom.
Шығу тегі
Гонджа – Дагбон, Акан, Манде және Хауса халықтарының ықпалына түскен гуан халқы. Сонгхай империясының құлауымен (шамамен 1600 жылы) Манде Нгбанья тайпасы оңтүстікке қарай жылжып, Қара Вольта өзенін кесіп, Ягбум қаласын құрды. Гонджа патшалығы бастапқыда Сумайла Ндевура Джакпаның еркек туыстары, олардың балалары мен немерелері басқарған бөліктерге бөлінген. Нгбанья тайпасы жылдам кеңейіп, Ақ Вольта аңғарындағы бірнеше көршілерін жаулап алды және жақын орналасқан Бегхо арқылы Акан мемлекеттерімен тиімді алтын саудасын бастады. 1675 жылға қарай Гонджа патшалықты басқару үшін Ягбонгвура деп аталатын бас басшыны орнатып, бекітті. Нгбанья әулеті осы лауазымды құрылғаннан бері қазіргі күнге дейін бақылап келеді, тек екі рет қысқа ғана үзіліс болды. Қазіргі Ягбонгвура Бикунуто Джеву Соале I 2023 жылдан бері осы лауазымда қызмет етеді. Колониялық кезеңге дейінгі Гонджа қоғамы касталарға бөлінген: билеуші класс, мұсылман саудагерлер класы, анимистік қарапайым халық класы және құлдар класы. Оның экономикасы көбінесе Орталық Африкадан әкелінген құлдар мен кола жаңғақтары саудасына, әсіресе Салага базар қаласы арқылы жүргізілді, оны кейде «Оңтүстік Тимбуктуы» деп атады. Гонджа тілі, дұрысырақ айтқанда Нгбанья немесе Нгбаньито, Ква тілдері отбасының Таньо тіліне жатады және Акан тілдерімен тығыз байланысты.
The Gonja are a Guan people who have been influenced by Dagbon, Akan, Mande and Hausa people. With the fall of the Songhai Empire (c. 1600), the Mande Ngbanya clan moved south, crossing the Black Volta and founding a city at Yagbum. The Gonja kingdom was originally divided into sections overseen by male siblings of Sumaila Ndewura Jakpa including their children and grandchildren. The Ngbanya expanded rapidly, conquering several neighbors in the White Volta valley and beginning a profitable gold trade with the Akan states through nearby Begho. By 1675, the Gonja established a paramount chief, called the Yagbongwura, to control the kingdom. The Ngbanya dynasty has controlled this position from its founding to the present day, with only two brief interregnums. The current Yagbongwura, Bikunuto Jewu Soale I, has held his position since 2023. Precolonial Gonja society was stratified into castes, with a ruling class, a Muslim trader class, an animist commoner class, and a slave class. Its economy depended largely on trade in slaves from Central Africa and kola nuts, particularly through the market town of Salaga, sometimes called the "Timbuktu of the South." The Gonja language, properly called Ngbanya or Ngbanyito, is a Tano language within the Kwa languages family, closely related to Akan languages.