Пилип Орлик: Запорожский гетман в изгнании

Кіріспе

Запорожский казак старшинасы және дипломат; эмиграциядағы гетман (1672–1742)

Пилип Степанович Орлик (Пилип Степанович Орлик; Филип Орлик; 21 қазан 1672 [е.с. 11 қазан 1672] – 26 мамыр 1742) – Запорожский казак старшинасы, эмиграциядағы гетман, дипломат, хатшы және гетман Иван Мазепаның жақын серіктесі. Ол Пилип Орлыктың Конституциясының авторы.

Өмірбаян

Пилип Орлык 1673 жылғы 1 қарашада Литва Ұлы Герцогтігінің Ашмяны округіндегі Косута ауылында (қазіргі Беларусьтің Вилейка ауданы) дүниеге келген. Пилип Орлик Новина елтаңбасының ежелгі ақсүйек отбасынан шыққан. Отбасының аты Орлик немесе Орлицки түрінде кездесетін. Отбасы 15 ғасырда Богемиядан Польша Корольдігіне келген, содан кейін Батыс Беларуське қоныстанған. Пилиптің әкесі Стефан Орлик 1673 жылғы 11 қарашада, ұлы туғаннан кейін бір жыл өткен соң, түріктерге қарсы Хотин шайқасында, поляк-литва әскерінің қатарында шайқасып қаза тапты. Пилиптің анасы Ирена Малаховский Хримал елтаңбасынан шыққан. Әкесі католик болғанымен, анасы православие дінін ұстанған және ұлын сол дінмен дүркіретіп суға батырған. Пилип алғаш Вильнюс иезуит колледжінде, ал 1694 жылға дейін Киев Могила академиясында оқыды. 1698 жылы Киев митрополиясының консисториясының хатшысы болып тағайындалды. 1699 жылы ол Гетман Иван Мазепаның Бас әскери канцеляриясының аға мүшесі болды, ал 1706 жылы бас канцлер болып тағайындалды. Осы лауазымда ол Мазепаның ең жақын көмекшісі болды, Мазепаның поляктармен және шведтермен құпия хат алмасуына көмектесті және Мазепаға Ресейге қарсы коалиция құруға қолғабыс етті.

Гетман елден қуылған

1709 жылы Полтава шайқасынан кейін ол гетман Иван Мазепа және Швеция королі Карл XII-мен бірге Молдавия княздығының Бендер қаласына қашып кетті, онда Мазепа көп ұзамай қайтыс болды. Содан кейін қазақтар мен швед королі Карл XII Пилип Орлықты гетман етіп сайлады. Бендерде Орлық Еуропадағы алғашқы мемлекеттік конституциялардың бірін жазды. Бұл Пилип Орлықтың Конституциясы Карл XII-мен бекітілді және ол Украинаның қорғаушысы деп жарияланды. 1711 және 1714 жылдар аралығында Орлық қырым татарлары мен шағын казак топтарымен бірге Оң жақ Украинаға сәтсіз шабуылдар жасады. Кейін Пилип Орлық тағы бірнеше казакпен бірге Швеция королі Карл XII-ге Вена және Штральзунд арқылы Швецияға еріп кетті. 1715 жылдың қараша айының соңында Орлық отбасымен және шамамен 40 казакпен Швецияның Истад қаласына келді. Бірнеше ай Истадта тұрғаннан кейін олар бірнеше жыл бойы Кристианстад қаласында өмір сүрді. Орлық отбасы 1720 жылы Стокгольмнен кетіп қалды, бірақ 1747 жылға дейін оның жесірі мен балалары Швеция Парламентінен қаржылық көмек алды. Швециядан Орлық алдымен Гамбург, Ганновер, Прага, Вроцлав және Краков қалаларына барды, онда ол отбасын монастырда қалдырып кетті. Ол 1722 жылдың наурызына дейін Польшада болды, содан кейін Осман Молдавиясындағы Хотынға сапарлады. Одан Салоникаға жол тартты. 1734 жылы ол Молдавияның Каушени қаласындағы сұлтан резиденциясына көшті. Содан кейін Яссыда, ал 1739 жылдың соңында Бухарестте болды. Ол 1742 жылы Молдавия княздығының Яссы қаласында (қазіргі Яссы, Румыния) қайтыс болды. Орлық Украина туралы көптеген жарияланымдар мен эсселер жазды, соның ішінде 1710 жылғы Пилип Орлықтың Конституциясы. Орлық 1720-1732 жылдарды қамтитын 3000 беттік «Dziennik Podróżny» атты толық күнделіктің авторы. Күнделік 18 ғасырдың поляк тілінде жазылған, көптеген латын немесе поляк тіліне аударылған латын сөздері кездеседі. Сондай-ақ, кейбір сөздері шіркеу славян, түрік, татар және бірнеше украинизмдерге жатады. Күнделікте француз және латын тілдерінде жазылған үзінділер де бар.

After the Battle of Poltava in 1709, he escaped together with Hetman Ivan Mazepa and king Charles XII of Sweden to Bender in the Principality of Moldavia, where Mazepa soon died. Pylyp Orlyk was then chosen as a Hetman by the Cossacks and the Swedish king Charles XII. While in Bender Orlyk wrote one of the first state constitutions in Europe. This Constitution of Pylyp Orlyk was confirmed by Charles XII and it also names him as the protector of Ukraine. Between 1711 and 1714, together with Crimean Tatars and small groups of Cossacks, Orlyk carried out unsuccessful raids into Right bank Ukraine. Afterwards, Pylyp Orlyk now together with several other Cossacks followed the Swedish king Charles XII to Sweden via Vienna and Stralsund. Orlyk with his family and about 40 other Cossacks arrived in Ystad, Sweden in late November 1715. After some months in Ystad they lived in the city of Kristianstad for some years. Orlyk and his family left Stockholm in 1720 but as late as 1747 his widow and children received financial support from the Parliament of Sweden. From Sweden Orlyk first went to Hamburg, Hannover, Prague, Wrocław and Kraków, where he left his family to stay in a monastery. Orlyk stayed in Poland until March 1722, when he went to Khotyn in Ottoman Moldavia. From there he went on to Thessaloniki. In 1734 he moved to the Sultan's residence in Căușeni, Moldavia. He then stayed in Iași, and from late 1739 in Bucharest. He died 1742 in Jassy, Principality of Moldavia (today Iași, Romania). Orlyk wrote numerous proclamations and essays about Ukraine including the 1710 Constitution of Pylyp Orlyk. Orlik is also the author of a comprehensive Dziennik Podróżny, 3000 pages long diary, covering the years 1720 1732. The diary is written in Polish typical of the 18th century, with many interjections from Latin or polonized Latin words. Some words from Church Slavonic, Turkic, Tatar and a few Ukrainianisms also appear. The diary also contains passages written in French and Latin.

Жады

2011 жылы Швецияның Кристианстад қаласында, 1716-1719 жылдары украиндық гетманның тұрған ғимаратында, Пилип Орлықтың конституциясының үш жүз жылдығын мерекелеу үшін оған арналған ескерткіш орнатылды. Ескерткіш авторлары – Борис Крылов пен Олесь Сидорук. Украинаның елді мекендеріндегі 104 көше және 22 аллея Пилип Орлықтың есімімен аталады. Вилейк (Беларусь) және Кристианстад (Швеция) көшелері де гетманның есімімен аталған. Украина Ұлттық банкі Пилип Орлыққа арналған екі күміс монета (2002) және Пилип Орлықтың бірінші украин Конституциясына (2010) арналған монеталар шығарды. «Укрпошта» Украина мемлекеттік почта операторы Пилип Орлыққа (1997) және оның Конституциясына (2010) арналған маркалар шығарды. Украина парламентінің депутаттары мен АҚШ-тағы украин диаспорасының өкілдері 2007 жылы Киевте жыл сайын көрнекті украин және шетелдік заңгерлерге табыс етілетін Pylyp Orlyk International Prize халықаралық сыйлығын құрды. Қазіргі таңда бұл сыйлықты Халық қаһарманы Марк Паславский атындағы Халықаралық қайырымдылық қоры табыс етеді. Гетман Пилип Орлықтың есімі Николаев халықаралық классикалық университетіне, Украинадағы мемлекеттік емес саяси зерттеу орталығы – Киевтегі Демократия институтына және Львовтағы 43-ші су қоймасына берілді. Гетман Пилип Орлыққа арналған ескерткіштер мен естелік тақталар орнатылды. Гетманның ескерткіштері мен алғашқы украин Конституциясының естелік тақталары Косутада (Беларусь) (2006), Батуринде (Украина) (2009), Бендерде (Молдова) (2010), Киевте (Украина) (2011), Полтава облысындағы Орлықта (Украина) (2011), Кристианстадта (Швеция) (2011) және Ивано-Франковскте (Украина) (2012) орнатылды. Батуринде, Гетман даңқы алаңында «Гетмандар. Украина үшін дұға» монументі тұрғызылды, ол Демиан Игнатович, Иван Самойлович, Иван Мазепа, Кирилл Розумовский және Пилип Орлық – бес украин гетманының мүсіндік тобынан тұрады. Көшпенділікте болған гетман Пилип Орлық өзінің ұстазы Иван Мазепаның қасында тұр. Бұл мүсіндік композиция олардың ойларының бірлігін бейнелейді. Мүсіндердің авторлары – Николай және Богдан Мазура. «Гетмандар. Украина үшін дұға» монументі Украинаның кафедральді күні, 2009 жылдың 22 қаңтарында Украина Президенті Виктор Ющенконың қатысуымен салтанатты түрде ашылды.

In 2011 a monument dedicated to Pylyp Orlyk was erected in Kristianstad, Sweden on a building Ukrainian hetman lived in 1716–1719 years to celebrate tercentenary of Pylyp Orlyk's constitution. The authors of the monument are Borys Krylov and Oles Sydoruk. 104 streets and 22 alleys of Ukrainian settlements are named after Pylyp Orlyk. The streets of Vileik (Belarus) and Kristianstad (Sweden) are also named after the Hetman. The National Bank of Ukraine issued two silver coins dedicated to Pylyp Orlyk (2002) and the first Ukrainian Constitution to Pylyp Orlyk (2010). Ukrainian State Enterprise of Postal Service "Ukrposta" issued stamps in honor of Pylyp Orlyk (1997) and his Constitution (2010). Ukrainian MPs and representatives of the Ukrainian diaspora in the U. S. established the Pylyp Orlyk International Prize in 2007, which is annually presented in Kiev to prominent Ukrainian and foreign lawyers. The award is currently presented by the International International Charitable Foundation for the People's Hero Mark Paslawsky. The name of Hetman Pylyp Orlyk was given: Nikolaev International Classical University, Non state think tank in Ukraine – Institute of Democracy in Kyiv and 43rd reservoir hut in Lviv. Monuments and memorial signs to Hetman Pylyp Orlyk. The monuments of the Hetman and memorial signs of the first Ukrainian Constitution were installed in Kosuta (Belarus) (2006), Baturyn (Ukraine) (2009), Bendery (Moldova) (2010), Kyiv (Ukraine) (2011), Orlyk in the Poltava region (Ukraine) (2011), Kristianstad (Sweden) (2011) and Ivano Frankivsk (Ukraine) (2012). In Baturyn, on the Maidan of Hetman glory, towering monument «Hetmans. Prayer for Ukraine», in the form of a sculptural group of five Ukrainian hetmans: Demian Ihnatovych, Ivan Samoylovych, Ivan Mazepa, Kyrylo Rozumovsky and Pylyp Orlyk. Hetman in emigration Pylyp Orlyk stands beside his mentor Ivan Mazepa. The sculptural composition symbolizes the unity of their thoughts. Sculptures: Nikolai and Bogdan Mazura. Monument «Hetmans. Prayer for Ukraine» is solemnly opened on the Day of Cathedral of Ukraine, January 22, 2009. with the participation of the President of Ukraine Viktor Yushchenko.

Отбасы

1698 жылы 13 қарашада Пилип Орлык Ханна Герцикке үйленді. Ол еврей тегінен шыққан, Полтава полкінің полковнигі Павло Семенович Герцык (Мазепаның жақын одақтасы) қызы еді. Пилип пен Ханнаның сегіз баласы болды:
Анастасия Орлык (1699–1728) – Полтавада туған. 1723 жылы швед дворяны және офицері Йохан Стенфлихтке (1681–1758) үйленді. Олардың екі ұлы болды:
Карл Густав (1724–1758) – француздық «Корольдік Польша» полкінің полковнигі. Филип (1726–1739) – Гамбургте қайтыс болды. Грегоар Орлык (5 қараша 1702 – 14 қараша 1759) – Украинаның Батурин қаласында туған. Оның тәрбиешісі – гетман Иван Мазепа. 1717–1718 жылдары Лунд университетінде оқыды. 1720 жылы Швециядан кеткеннен кейін алғаш рет Польшаның Краков қаласында анасымен бірге тұрды. Кейін Францияда генерал-лейтенант болып, өзін граф д’Орлик деп атады. Швециямен байланысын сақтап, 1742 жылы Стокгольмге де барды. 1747 жылы француз дворянына үйленді, бірақ олардың балалары болмады. 1759 жылы Германиядағы Minden шайқасында қаза тапты және сол жерге жерленді. Михайло Орлык (1704–?) – Украинаның Батурин қаласында туған. Оның тәрбиешісі – гетман Иван Мазепа. Варвара Орлык – Украинаның Батурин қаласында туған. Оның тәрбиешісі – гетман Иван Мазепа. Яков Орлык (1711–?) – Осман империясының Бендер қаласында туған. Оның тәрбиешісі – Швеция королі Карл XII болды. Марта Орлык (1713–?) – Осман империясының Бендер қаласында туған. Оның тәрбиешісі – Польша королі Станислав Лесчинский болды. Марина Орлык (1715–?) – Швеция Помераниясының Altefähr, Rügen қаласында туған. Оның тәрбиешілері – Швеция королі Карл XII, оның қарындасы Ульрика Элеонора және Польша королі Станислав Лесчинский болды. Катерина Орлык (5 қараша 1718–?) – Швецияның Сканне провинциясындағы Кристианстад қаласында туған, және шамасы 1719 жылы қайтыс болған.