Босния соғысы мен Републіка Сербська тарихы

Кіріспе

Бұрынғы мемлекеттік құрылым

Република Српска (РС; , , ) деп тарихта белгілі болған мемлекеттік бірлік

Република Српска (РС) Босния соғысы кезінде Республика Српска армиясының бақылауында болған Оңтүстік-Шығыс Еуропадағы өзін-өзі жариялаған мемлекет болды. Ол егемен мемлекет деп мәлімдеді, бірақ бұл талапты Босния үкіметі (аумағы РС номиналды түрде бөлігі ретінде танылған), Женева келісімі, Біріккен Ұлттар Ұйымы және Югославия Федеративтік Республикасы ішінара ғана мойындады. Өмірге келген алғашқы алты айда Босния және Герцеговинаның Серб Республикасы деп аталды. 1995 жылдан кейін Республика Српска Босния және Герцеговина құрамындағы екі саяси бірліктердің бірі ретінде мойындалды. 1995 жылдан кейінгі РС шекаралары, келіссөздер арқылы жасалған шағын өзгерістермен, Дейтон келісімі кезіндегі фронт сызығы мен жағдайға сәйкес анықталды. Осылайша, бұл бірлік Босния соғысының тікелей нәтижесі болып табылады және оның тарихи алдынан келген прецеденті жоқ. Оның аумағы Босния және Герцеговинаның көптеген тарихи-географиялық аймақтарын қамтиды, бірақ (аталған бірліктер арасындағы шекараның ерекшелігіне байланысты) олардың көпшілігі толығымен кірмейді. Сондай-ақ, бұрын Республика Српска аумағында әртүрлі саяси бірліктер болған, бірақ олардың азағы өңірге толығымен кіргендері өте сирек.

Жасау

1990 жылғы 13 қазанда Баня-Лука қаласында Босния және Герцеговинадағы серб халқының негізгі саяси және ұлттық ұйымдары мен институттарының өкілдері бас қосып, «Босния және Герцеговинаның серб ұлттық кеңесі» атты үйлестіру және өкілдік саяси орган құрды. 1991 жылғы 15 қазанда Сараевода Босния және Герцеговина Социалистік Республикасының Парламенті босниялық сербтер қарсылық білдірген «суверенитет туралы меморандумды» қабылдағаннан кейін Босния және Герцеговинаның басқарушы коалициясы ыдырады. Босниялық сербтердің өкілдері отырыстан шыққаннан кейін меморандум қабылданды. Ол республиканы егеменді және тәуелсіз мемлекет деп жариялады және «Хорватия мен Сербияны қамтымайтын болашақ Югославия қауымдастығының конституциялық шешімдерін» қабылдамады. Жауап ретінде 1991 жылғы 24 қазанда Серб демократиялық партиясы (СДП) Босния және Герцеговинадағы серб халқының өкілдігі ретінде Серб халқының Ассамблеясын құрды және серб халқының Югославия құрамында қалуды қалайтынын мәлімдеді. Босниялық сербтер бұл қажетті қадам екенін айтты, себебі Босния және Герцеговина Конституциясы сол кезде үш тараптың бірауыздан келісімі болмаса, ешқандай маңызды өзгеріс жасалмайтынын белгіледі. Алия Изетбегович басқаратын Демократиялық әрекет партиясы (СДП) тәуелсіздікке қол жеткізуге бейілді болды және оған Еуропа мен АҚШ қолдау көрсетті. СДП тәуелсіздік жарияланса, сербтердің өз ұлттық құқығын жүзеге асыру құқығы бар екенін, сондықтан бөлініп шығатынын нақты айтты. 1991 жылдың күзінде СДП Боснияда сербтер көпшілік құраған «Серб автономиялық аймақтарын» (САО) құруды ұйымдастырды, олар Шығыс және Ескі Герцеговина, Босния Крайнасы, Романия және Солтүстік-Шығыс Босниядан тұрды. Олар Боснияның муниципалитеттерінің үштен бірін және этникалық серб халқының шамамен 45% құрады. Босния хорваттары да ұқсас қадамдар жасады. 1991 жылғы 9 және 10 қарашада өткен Босния сербтерінің референдумында азаматтарға Югославия құрамында қалуды қалайтындары туралы сұрақ қойылды, нәтиже Югославияда қалуға қолдау көрсетті. 1992 жылғы 9 қаңтарда Босния сербтерінің Ассамблеясы Босния және Герцеговинаның серб халқы Республикасының жариялануы туралы декларацияны қабылдады. 1992 жылғы 28 ақпанда Босния және Герцеговина Серб Республикасының (Серб. Српска Република Босна и Херцеговина / Српска Република Босна и Херцеговина) Конституциясы қабылданды, онда мемлекеттің аумағына серб автономиялық аймақтары, муниципалитеттері және Босния мен Герцеговинадағы басқа серб этникалық бірлестіктері кіретіні (соның ішінде «Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде оларға қарсы геноцид жасалғандықтан серб халқы азшылықта қалған аймақтар» деп сипатталған аймақтар) және ол федералды Югослав мемлекетінің құрамына кіретіні жарияланды. 1992 жылғы 29 ақпаннан 2 наурызға дейін Босния және Герцеговина тәуелсіздік туралы референдум өткізді, оны босниялық сербтер бойкоттап, дауыс беруге қатысқандардың 99,7% тәуелсіздікті қолдады. 1992 жылғы 6 сәуірде Еуропалық Одақ Босния және Герцеговинаның тәуелсіздігін ресми мойындады. Серб Босния және Герцеговина Республикасы 1992 жылғы 7 сәуірде тәуелсіздігін жариялады. 1992 жылғы 12 тамызда атаудан «Босния және Герцеговина» деген сөздер алынып, ол жай ғана Республика Сербска деп аталды. Югославияның ыдырауы кезінде Серб президенті Радован Караджич Сербсканың Югославияда Сербиямен бірге федерация құрамын қаламағанын, бірақ Сербияға тікелей қосылуын қалағанын мәлімдеді.

Representatives of main political and national organizations and institutions of Serb people in Bosnia and Herzegovina met on 13 October 1990 in Banja Luka and created "Serbian National Council of Bosnia and Herzegovina" as a coordinative and representative political body. The governing coalition of Bosnia and Herzegovina collapsed after the parliament of the Socialist Republic of Bosnia and Herzegovina in Sarajevo passed a 'memorandum on sovereignty' on 15 October 1991 that was opposed by Bosnian Serb members. After the walkout of Bosnian Serb representatives, the memorandum was adopted. It declared the republic a sovereign and independent state and rejected "any constitutional solutions for a future Yugoslav community which would not include both Croatia and Serbia". In response, on 24 October 1991 the Serb Democratic Party (SDS) formed the Assembly of the Serb People of Bosnia and Herzegovina as the representative body of Serbs in Bosnia and Herzegovina and declared that the Serb people wished to remain in Yugoslavia. Bosnian Serbs claimed that this was a necessary step since the Constitution of Bosnia and Herzegovina, at that time, defined that no major changes were to be granted short of a unanimous agreement on all three sides. The Party of Democratic Action (SDA), led by Alija Izetbegović, was determined to pursue independence and was supported by Europe and the U. S. The SDS made it clear that if independence was declared, Serbs would secede as it was their right to exercise self determination. In the fall of 1991, the SDS organised the creation of "Serb Autonomous Regions" (SAOs) in Bosnia where Serbs formed the majority consisting of the SAO East and Old Herzegovina, SAO Bosnian Krajina, SAO Romanija and SAO North Eastern Bosnia. They comprised nearly one third of Bosnia's municipality and about 45% of its ethnic Serb population. Similar steps were taken by the Bosnian Croats. A Bosnian Serb referendum that asked citizens whether they wanted to remain within Yugoslavia was held on 9 and 10 November 1991, passing in favor of staying within Yugoslavia. On 9 January 1992, the Bosnian Serb assembly adopted a declaration on the Proclamation of the Republic of the Serb people of Bosnia and Herzegovina. On 28 February 1992, the constitution of the Serbian Republic of Bosnia and Herzegovina (Serbian: Srpska Republika Bosna i Hercegovina / Српска Република Босна и Херцеговина) was adopted and declared that the state's territory included Serb autonomous regions, municipalities, and other Serbian ethnic entities in Bosnia and Herzegovina (including regions described as "places in which the Serbian people remained in the minority due to the genocide conducted against them during World War II"), and it was declared to be a part of the federal Yugoslav state. From 29 February to 2 March 1992, Bosnia and Herzegovina held a referendum on independence that was boycotted by Bosnian Serbs, in which 99.7% voted in favor. On 6 April 1992, the European Union formally recognized the independence of Bosnia and Herzegovina. The Serbian Republic of Bosnia and Herzegovina declared its independence on 7 April 1992. On 12 August 1992, the reference to Bosnia and Herzegovina was dropped from the name, and it became simply Republika Srpska. During the breakup of Yugoslavia, Srpska's President Radovan Karadžić declared that he did not want Srpska to be in a federation alongside Serbia in Yugoslavia, but that Srpska should be directly incorporated into Serbia.

Босния соғысы

1992 жылы 12 мамырда босниялық сербтер ассамблеясының отырысында Радован Караджич Босния және Герцеговинадағы серб халқының алты "стратегиялық мақсатын", Босния соғысы кезінде Республика Сербскаяның мақсаттарын жариялады. 1993 жылға қарай Республика Сербская Босния және Герцеговина аумағының шамамен 70% -ын бақылап отырды, ал 1995 жылғы соңғы келісім (Дейтон келісімі) Республика Сербскаяға аумақтың 49% -ын бақылауға берді. 1993 және 1994 жылдары Республика Сербская билігі Біріккен Серб Республикасын құруға тырысты.

Соғыс қылмыстары

Соғыс басталғаннан бері ВРС (Республика Серб армиясы) және Республика Сербтің саяси басшылығы соғыс қылмыстары, адамзатқа қарсы қылмыстар, геноцид, серб емес халықты этникалық тазалау, тұтқындау лагерьдерін құру және басқару (кейде концлагерьлер және тұтқын лагерьдері деп те аталады) және Босния және Герцеговинаның мәдени және тарихи мұрасын жоюда айыпталып келеді. Олардың арасындағы ең ауыр қылмыстардың бірі – 1995 жылы Сребреницада жасалған геноцид, онда ВРС тарапынан шамамен 8000 босниялық ер және ұл жүйелі түрде өлтiрiлдi, сондай-ақ Сараевоның ұзақ мерзімді әскери қоршауы нәтижесінде 12000 азамат қаза тапты. Баспасөзде жарияланған ЦРУ-дың құпия есебінде босниялық сербтердің алғашқылардың бірі болып қиындықтар жасағаны, соғыс қылмыстарының 90 пайызын олар жасағаны және өз аумағынан басқа этникалық топтардың барлық іздерін жоюға жүйелі түрде тырысқан жалғыз тарап екені айтылды. Этностық тазалау Республика Серб және Босния мен Герцеговинаның демографиялық бейнесін күрт өзгертті. Республика Сербтің көптеген шенеуніктері, әсіресе мыңдаған тұтқындар ұсталған Омарска, Маньяка, Кератерм, Узамница және Трнополье түрмелерін құру және басқару бойынша айыпталып отыр. Душко Тадич, Козарацтағы бұрынғы SDS басшысы және Приедор ауданына шабуылға қолдау көрсеткен жартылай әскери күштердің бұрынғы мүшесі, ICTY-да Омарска, Трнополье және Кератерм қамау орындарында адамзатқа қарсы қылмыстар, Женева конвенцияларын ауыр бұзу және соғыс салтының бұзылуы үшін кінәлі деп танылды. Омарска аймағында осы түрмелермен байланысты 500-ге жуық өлім жағдайы расталған. Босния және Герцеговина аумағындағы соғыс қылмыстарын құжаттау жөніндегі мемлекеттік комиссияның қорытындыларына сәйкес, Босния соғысы кезінде ВРС және Республика Сербтен анықталмаған басқа да тұлғалар 68,67% немесе 789 қауымдық мешіттерді жойды немесе зақымдады. Қиратылған мешіттердің көпшілігі Босния және Герцеговинаның ұлттық ескерткіштері ретінде тіркелген; ал кейбіреулері, көбінесе 15-17 ғасырларда салынған, ЮНЕСКО-ның әлемдік мұра тізіміне енгізілген. Сол аумақтағы көптеген католик шіркеулері де, әсіресе 1995 жылы қиратылды немесе зақымдалды. Киелі ескерткіштерден басқа, ВРС күштерімен көптеген зайырлы ескерткіштер де қатты зақымдалды немесе жойылды, мысалы Сараеводағы Ұлттық кітапхана. Кітапхана 1992 жылы Сараево қоршауы кезінде ВРС позицияларынан оқ жаудырудан өртенді. Ұлттық мұраны жойғандар әлі табылған жоқ немесе айыпталған жоқ, бірақ халықаралық құқық қорғау ұйымдары "Босния серб билігі босниялық және хорват мәдени және діни мекемелерін жоюға бұйрық берген немесе ұйымдастырған немесе қолдаған" деген хабарлама таратты. Ферхадия мешіті ісі (Босния және Герцеговинадағы ислам қауымдастығы Республика Сербке қарсы) сияқты басқа да істерде: "Баня-Лука билігі мұсылмандарға діни және этникалық тегіне байланысты кемсітушілікке белсенді түрде қатысқан немесе кем дегенде оған жол берген". Сондай-ақ "[Республика Серб] серб үкіметі Адам құқықтары туралы келісімде діни бостандық құқығын кемсітусіз құрметтеу және қамтамасыз ету міндеттемесін орындамады". Жергілікті судья 1992-1995 жылдардағы Босния соғысы кезінде қираған 16 мешіт үшін Босния сербтері бақылайтын Баня-Лука қаласының ислам қауымына 42 миллион доллар төлеуі керек деп шешті. 1993 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесі 1991 жылдан бері бұрынғы Югославия аумағындағы халықаралық гуманитарлық құқықтың қатысты бұзушылықтары үшін жауапты деп саналатын адамдарды сотқа тарту мақсатында Гаагада бұрынғы Югославия үшін Халықаралық қылмыстық трибуналды (МХТЮ) құрды. 1995 жылдың 24 шілдесінде Гаага трибуналы Радован Караджич пен Ратко Младичке геноцид және адамзатқа қарсы қылмыстар жасады деген айып тақты; 1995 жылдың 14 қарашасында екеуіне де Сребреницадағы қырғынға қатысты айып тағылды. 2001 жылдың 2 тамызында Гаага трибуналы ВРС Дрина корпусының сол кездегі командирі генерал-майор Радислав Крстичті Сребреницадағы қырғынға жауапты деп тапты. Барлық соғыс қылмыстарына күдіктілерді тұтқындау және соттау жалғасуда және олардың соттары жаңадан құрылған Босния және Герцеговина соғыс қылмыстары жөніндегі трибуналында өткізіледі деп жоспарлануда. Барлық күдікті соғыс қылмыскерлерінің сот процестері алдағы жылдарға созылуы күтілуде. Гаагадағы халықаралық судьялар 1995 жылы Сребреницада 8000-ге жуық мұсылманды өлтіруде босниялық серб күштері геноцид жасағанын мәлімдегеннен екі күн өткен соң "Республика Сербтің үкіметі серб емес адамдарға жасалған қылмыстарға өте өкініш білдірді және осы соғыс кезінде осы қылмыстарға қатысқан барлық адамдарды айыптады" делінген мәлімдемеде.

Since the beginning of the war, the VRS (Army of Republika Srpska) and the political leadership of Republika Srpska have been accused of war crimes, crimes against humanity, genocide, ethnic cleansing of the non Serb population, creation and running of detention camps (variably also referred to as concentration camps and prisoner camps), and the destruction of the Bosnian Herzegovinian cultural and historical heritage. The gravest of those offenses were the Srebrenica Genocide in 1995, where nearly 8,000 Bosniak men and boys were systematically executed by the VRS, and the long military siege of Sarajevo that resulted in 12,000 civilian casualties. A highly classified report by the CIA which was leaked by the press claimed that Bosnian Serbs were the first to commit atrocities, carried out 90 percent of war crimes, and were the only party who systematically attempted to "eliminate all traces of other ethnic groups from their territory". Ethnic cleansing dramatically changed the demographic picture of Republika Srpska and Bosnia and Herzegovina. Many Republika Srpska officials were also indicted for creation and running of detention camps, in particular Omarska, Manjaca, Keraterm, Uzamnica and Trnopolje where thousands of detainees were held. Duško Tadić, former SDS leader in Kozarac and a former member of the paramilitary forces supporting the attack on the district of Prijedor, was found guilty by the ICTY of crimes against humanity, grave breaches of the Geneva Conventions, and violations of the customs of war at Omarska, Trnopolje and Keraterm detention camps. In Omarska region around 500 deaths have been confirmed associated with these detention facilities. According to the findings of the State Commission for the Documentation of War Crimes on the Territory of Bosnia and Herzegovina, 68.67% or 789 congregational mosques were either destroyed or damaged during the Bosnian War by the VRS and other unidentified individuals from the Republika Srpska. The majority of destroyed mosques had been classified as Bosnian Herzegovinian national monuments; some, mostly built between the 15th and 17th centuries, were listed with UNESCO as world heritage monuments. Many Catholic churches in the same territory were also destroyed or damaged especially during 1995. In addition to sacred monuments many secular monuments were also heavily damaged or destroyed by VRS forces such as the National Library in Sarajevo. The Library was set ablaze by shelling from VRS positions around Sarajevo during the siege in 1992. While the individuals responsible for destruction of national heritage have not yet been found, or indicted, it has been widely reported by international human rights agencies that the "Bosnian Serb authorities issued orders or organized or condoned efforts to destroy Bosniak and Croatian cultural and religious institutions". In other cases such as the Ferhadija Mosque case (Islamic Community in Bosnia and Herzegovina v. Republika Srpska) it was found that: "Banja Luka authorities had actively engaged in, or had at least passively tolerated, discrimination against Muslims on the basis of their religious and ethnic origin." and that "[ ] the Serb government [Republika Srpska], had failed to meet its obligation under the Human Rights Agreement to respect and secure the right to freedom of religion without discrimination." A local magistrate ruled that the authorities of the Bosnian Serb controlled town Banja Luka must pay $42 million to its Islamic community for 16 local mosques destroyed during the 1992–1995 Bosnian war. In 1993, the United Nations Security Council created the International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia (ICTY) at The Hague for the purpose of bringing to justice persons allegedly responsible for serious violations of international humanitarian law in the territory of the former Yugoslavia since 1991. On 24 July 1995, the Hague Tribunal indicted Radovan Karadžić and Ratko Mladić on charges of genocide and crimes against humanity; on 14 November 1995, both men were indicted again on charges specific to the Srebrenica massacre. On 2 August 2001, the Hague Tribunal found General Major Radislav Krstić, the commander of the VRS Drina Corps at the time responsible for the Srebrenica massacre, guilty of genocide. The arrests and trials of all war crime suspects are ongoing and their trials are planned to be held at the newly established Bosnian Herzegovinian Tribunal for the War Crimes. The trials of all suspected war criminals are expected to last for years to come. Two days after international judges in The Hague ruled that Bosnian Serb forces had committed genocide in the killing of nearly 8,000 Muslims in Srebrenica in 1995. "The government of the Republika Srpska expressed its deepest regret for the crimes committed against non Serbs and condemned all persons who took part in these crimes during the civil war in Bosnia" the statement said.

Дау

1992 жылдың мамыр айынан 1993 жылдың қаңтарына дейін Насер Оричтің басшылығымен босниялық күштер Сребреница маңындағы көптеген серб ауылдарына шабуыл жасап, жойды. Дәлелдер көрсеткендей, сербтер азапталған, мүшелері кесілген, ал басқалары үйлері өртеліп жатқанда тірідей өртеліп өлтірілген. Сербтердің көптеген шығынға ұшырағаны белгілі болғанымен, олардың нақты сипаты мен саны әлі де даулы мәселе болып қалуда. Сербияның ультраұлтшыл радикалдық партиясы осы қаза тапқандарды саяси мақсаттар үшін пайдаланды және 1995 жылғы шілдеде босниялықтарға қарсы жасалған қылмыстың ауырлығын азайтуға тырысты. 2005 жылы Халықаралық трибуналдың (ICTY) Прокурорының кеңсесі (OTP) Сербия билігі мәлімдеген 1992 жылдың мамыр айынан 1995 жылдың наурызына дейінгі аймақтағы сербтердің қазасы 1400-ден 3500-ға дейін өскенін атап өтті, бұл көрсеткіш, OTP-нің мәлімдемесінше, "шындықты көрсете бермейді", әсіресе барлық қаза тапқандарды "жәбірленушілер" деп атау. Зерттеулер көрсеткендей, әскерилердің қазасы азаматтық адамдардың қазасынан көп. Сараеводағы бейтарап ғылыми-зерттеу және құжаттамалық орталық Братинак муниципалитетінде сербтердің 119 азаматтық және 424 әскери адамнан қаза тапқанын анықтады. Серб деректерінің кейбіреулері, қауіпсіз аймақ құрылғанға дейінгі кезеңдегі шығындар мен қазалар Сребреницадағы босниялықтарға қарсы кек алу туралы сербтердің талаптарын тудырғанын мәлімдейді. АРБиХ-тың шабуылдары 1995 жылғы шілдедегі геноцидтің басты себебі ретінде көрсетілуде.

Әскер

Серб Республикасы армиясы (СРА) 1992 жылдың 12 мамырында Босния және Герцеговина 1992 жылы бөлініп шыққан бұрынғы Югославия Социалистік Федеративтік Республикасының Югославия Халық Армиясының (ЮНА) қалдықтарынан құрылды. Босния соғысы басталғанда, ЮНА ресми түрде 80 000 босниялық серб әскерін демобилизациялады. Оларға ауыр қаруларын сақтауға рұқсат етілген бұл әскерлер жаңадан құрылған Серб Республикасы армиясының негізін құрады. Православие дінін ұстанатын елдерден де еріктілер келді. Гаага трибуналының (ICTY) мәліметтері бойынша, Серб Республикасы армиясы (VRS) үшін соғысқан Ресей, Грекия және Румыниядан келген еріктілердің саны кем дегенде 500-ден 1500-ға дейін болды. Басқа бағалаулар дереккөздерге байланысты әртүрлі, кейбір бағалаулар 529 және 614 аралығында, ал басқалары православиелік елдерден келген 1000-нан астам еріктілерді атап көрсетеді. ВРС-тің жоғарғы қолбасшысы генерал Ратко Младич болды. ВРС географиялық принцип бойынша алты корпусқа бөлінді.

Экономика

Соғыстың алғашқы екі жылында Серб Республикасы өзінің ерекше валютасын – Серб Республикасы динарын шығарды. Бұл валюта Югославия динарына бекітілген болатын. Серб, хорват және босниялық билік органдары өзі басқаратын аумақтарда өз динар валюталарын шығарды, өздерінің әрекеттерін қаржыландыру үшін көптеген ақша басып, нәтижесінде жоғары инфляция туды. Серб Республикасының электрондық төлем жүйесі Югославия Республикасының жүйесімен біріктірілді, ал Серб Республикасының Ұлттық Банкі өзін Белградтағы Югославия Орталық Банкінің бөлімшесі деп санады. Осылайша, Югославиядағы инфляция Серб Республикасына таралып, 1994 жылы жоғары инфляция мен валютаның құлдырауына әкелді. Содан кейін Серб Республикасы өз валютасын шығармады және Югославия валютасын пайдалануын жалғастырды. 1999 жылы ол айырбасталатын марканы қабылдады.

Білім

1992-1993 жылдары Републіка Српсканың оқу бағдарламасы Сербияға жақындату мақсатында өзгерістерге ұшырады. Тарих, әлеуметтік ғылымдар, география және тарих пәндері бейімделді, ал дін оқу бағдарламасына міндетті түрде енгізілді. 1996 жылы білім беру Републіка Српска бюджетінің 6,1% құрады. 90 орта мектеп және 54 кәсіптік-техникалық мектеп болды. 1993 жылғы 23 шілдеде қабылданған Университет туралы заң Републіка Српскада жоғары білім берудің құқықтық негізін қалады, бұл Баня-Лука университеті мен Шығыс Сараево университетінің құрылуын қамтамасыз етті. ЮНЕСКО-ның бағалауынша, 1996 жылы университеттерде 10 000-нан астам студент оқыды.

Салдары

1995 жылдың қарашасында Хорватия, Босния және Герцеговина, және Сербия президенттері Босния соғысын аяқтаған Дейтон келісіміне қол қойды. Босния және Герцеговина Федерациясы (ФБиХ) Босния және Герцеговинаның екі құрамының бірі ретінде белгіленді және оның аумағының 51% құрады. Серб Республикасы (RS) қалған 49% құрады, ал Баня-Лука оның астанасы болды.

Босқындар

Операция "Буря" нәтижесінде шамамен 200 мың серб Хорватиядан қашып кетті, олардың көп бөлігі Боснияда, әсіресе Серб Республикасында пана тапты. Дейтон келісіміне қол қойылғаннан кейін 60 мыңнан астам серб Сараеводан және Босния мен Герцеговина Федерациясының басқа аймақтарынан, өз еркімен немесе күшпен, әсіресе келісімнің аумақтық шарттары орындалғаннан кейін кетіп қалды.

Реформалар

Соғыстан кейін Серб Республикасы билігі халықаралық қауымдастықтың қолдауымен Жоғары өкілдіктің кеңсесі (OHR) арқылы көптеген заңдар қабылдады. Көптеген заңдар соғысқа қатысты мәселелерді және оның салдарларын реттеуге бағытталды, сондай-ақ туындаған кейбір проблемаларды шешуге көмектесті, мысалы, серб еместерден мүлкін "ерікті түрде" Серб Республикасына беруді талап ететін бұрышқан келісімшарттарды жою, соның ішінде соғыс кезінде тартылып алынған жылжымайтын мүлік пен бизнестерді. Серб Республикасының моноэтникалық сипатын көпұлтты құрылымға өзгерту үшін көптеген конституциялық түзетулер жасалды, осылайша босниялықтар мен хорваттар Серб Республикасының құрамына кіретін халықтар ретінде мойындалды. Соғыс жылдары Серб Республикасы билігі өзгертіп жіберген кейбір қалалардың бұрынғы атаулары қайта орнатылды. Бұл өзгерістердің көпшілігі этникалық тазалаудың салдарынан туындаған зиянды жою және босқындардың оралуына жағдай жасау мақсатында жасалды, сонымен қатар аймақтағы адам құқықтарының бұзылуы туралы көптеген хабарларға жауап ретінде де жүзеге асырылды. Дегенмен, жасалған өзгерістердің көпшілігі миллионнан астам босқындардың оралуына тиісті әсер етпеді. Оралғандарды қорқыту жиі кездесетін құбылыс болды және кейде, 2001 жылы Баня-Лукадағы Ферхадия мешіті төңірегінде болған тәртіпсіздіктер сияқты, зорлық-зомбылыққа ұласты. Осының салдарынан, Босния және Герцеговинадағы түрлі этникалық топтардың Серб Республикасына қатысты пікірлері әртүрлі. Сербтер үшін Серб Республикасы – олардың осы аумақтағы өмір сүруі мен халық ретінде сақталуының кепілі. Ал, этникалық тазалаудан зардап шеккен кейбір босниялықтар үшін бұл құрылымның құрылуы, болуы, атауы және рәміздері әлі де даулы мәселе болып қалуда.

Сребреница туралы баяндама

2002 жылдың қыркүйегінде Серб Республикасының ЯМТҰ-мен байланыс кеңсесі «Сребреница ісі жөніндегі есеп» жариялады. Дарко Трифунович авторы болған құжатты көптеген босниялық серб саясаткерлері мақұлдады. Есепте 1800 босниялық мұсылман әскері қақтығыстарда қаза тапқандығы, ал тағы 100-і шаршаудан көз жұмғандығы айтылды. «Босниялық сербтердің жеке кек қайтару немесе халықаралық құқық туралы білімі болмауы салдарынан өлтірілген мұсылман әскерлерінің саны шамамен 100-ге жуық болуы мүмкін. Бұл оқшаланған жағдайлар ма, жоқ па, оны анық және нақты анықтау үшін кінәлілердің есімдерін анықтау маңызды». Халықаралық дағдарыс тобы мен Біріккен Ұлттар Ұйымы осы есептегі өз мәлімдемелерінің бұрмалануын айыптады. 2004 жылы халықаралық қауымдастықтың Жоғары өкілі Пэдди Эшдаун Серб Республикасы үкіметіне оқиғаны тергеу үшін комиссия құруды тапсырды. Комиссия 2004 жылдың қазан айында Сребреницадан жоғалған және қаза тапқан 8731 адамның расталған тізімін жариялады: 1995 жылдың 10-19 шілдесі аралығында 7793 адам, ал содан кейін 938 адам. Комиссияның қорытындылары серб ұлтшылдары тарапынан күмәндануға ұшырады. Олар бұрынғы Серб Республикасы үкіметінің есебі, сербтерді кінәсіз деп таныған есебі қабылданбағандықтан, Жоғары өкіл тарапынан қысым көрсетілгенін мәлімдеді. Дегенмен, Серб Республикасының президенті Драган Чавич телеарнада сөйлеген сөзінде серб күштерінің халықаралық құқықты бұза отырып, мыңдаған бейбіт тұрғындарды өлтіргенін мойындады және Сребреница серб тарихындағы қаралы бет екенін айтты. 2004 жылдың 10 қарашасында Серб Республикасы үкіметі ресми түрде кешірім сұрады. Бұл мәлімдеме үкіметтің Сребреница комиссиясының есебін қарағаннан кейін жасалды. «Есепте 1995 жылдың шілдесінде Сребреница ауданында қорқынышты қылмыстар жасалғаны нақты көрсетілген. Босниялық серб үкіметі Сребреница құрбандарының отбасыларының қайғысын бөліседі, шын жүректен өкінеді және осы трагедия үшін кешірім сұрайды», деді босниялық серб үкіметі. 2010 жылдың сәуірінде Серб Республикасы партияларының өкілдері Сребреницада жасалған қылмыстарды айыптау туралы резолюцияны қабылдаудан бас тартты. 2010 жылдың сәуірінде Серб Республикасының премьер-министрі Милорад Додик 2004 жылғы есепті қайта қарауды бастады, қаза тапқандардың саны көбейтілгенін және есепті бұрынғы бейбітшілік елшісі бұрмалағанын мәлімдеді. Жоғары өкілдің кеңсесі жауап беріп, былай деді: «Серб Республикасы үкіметі өз қорытындыларын қайта қарастырып, фактілер мен құқықтық талаптарға сәйкес әрекет етуі керек және аман қалғандарға эмоционалдық ауыртпалық туғызу, тарихты бұрмалау және елдің беделін түсірудің орнына солай істеуі керек».

In September 2002, the Republika Srpska Office of Relations with the ICTY issued the "Report about Case Srebrenica". The document, authored by Darko Trifunović, was endorsed by many leading Bosnian Serb politicians. It concluded that 1,800 Bosnian Muslim soldiers died during fighting and a further 100 more died as a result of exhaustion. "The number of Muslim soldiers killed by Bosnian Serbs out of personal revenge or lack of knowledge of international law is probably about 100 It is important to uncover the names of the perpetrators in order to accurately and unequivocally establish whether or not these were isolated instances." The International Crisis Group and the United Nations condemned the manipulation of their statements in this report. In 2004, the international community's High Representative Paddy Ashdown had the Government of Republika Srpska form a committee to investigate the events. The committee released a report in October 2004 with 8,731 confirmed names of missing and dead persons from Srebrenica: 7,793 between 10 and 19 July 1995 and further 938 people afterwards. The findings of the committee remain generally disputed by Serb nationalists, who claim it was heavily pressured by the High Representative, given that an earlier RS government report which exonerated the Serbs was dismissed. Nevertheless, Dragan Čavić, the president of Republika Srpska, acknowledged in a televised address that Serb forces killed several thousand civilians in violation of the international law, and asserted that Srebrenica was a dark chapter in Serb history. On 10 November 2004, the government of Republika Srpska issued an official apology. The statement came after a government review of the Srebrenica committee's report. "The report makes it clear that enormous crimes were committed in the area of Srebrenica in July 1995. The Bosnian Serb Government shares the pain of the families of the Srebrenica victims, is truly sorry and apologises for the tragedy." the Bosnian Serb government said. In April 2010, a resolution condemning the crimes committed in Srebrenica was rejected by representatives of parties from Republika Srpska. In April 2010, Milorad Dodik, the prime minister of Republika Srpska, initiated a revision of the 2004 report saying that the numbers of killed were exaggerated and the report was manipulated by a former peace envoy. The Office of the High Representative responded and stated that: "The Republika Srpska government should reconsider its conclusions and align itself with the facts and legal requirements and act accordingly, rather than inflicting emotional distress on the survivors, torture history and denigrate the public image of the country".