Кіріспе
Оңтүстік Африка және Ұлттар Достастығының мемлекеттік қайраткері және әскери жетекшісі Ян Кристиан Сматс, ОМ (24 мамыр 1870 – 11 қыркүйек 1950) – Оңтүстік Африка және Ұлттар Достастығының көрнекті мемлекеттік қайраткері және әскери жетекшісі. Ол Бур соғысында бур генералы, Бірінші дүниежүзілік соғыста британдық генералы қызметін атқарды және Екінші дүниежүзілік соғыста фельдмаршал атағына ие болды. Әртүрлі министрлік лауазымдармен қатар, ол 1919 жылдан 1924 жылға дейін және 1939 жылдан 1948 жылға дейін Оңтүстік Африка Одағының премьер-министрі болып қызмет етті. Ол екі дүниежүзілік соғыстың аяқталуымен өткен бейбіт келісімдерде маңызды рөл атқарды, Ұлттар Лигасы мен Біріккен Ұлттар Ұйымының құрылуына зор үлес қосты. Бұл мақала 1902 жылы Екінші Бур соғысының нәтижесінде Трансваальдің жеңілісінен бастап, 1910 жылы Оңтүстік Африка Одағы құрылғанға дейінгі кезеңде Оңтүстік Африка үкіметіндегі Ян Сматстың рөліне арналған. Сматс Бур соғысынан африканерлердің ең белгілі көшбасшыларының бірі ретінде шықты. Луи Ботамен тығыз байланыс құрған Сматс автономияны қайта орнатуға қол жеткізді. Қайта құрылған Трансвааль Парламентіне сайлауда жеңіске жеткен Сматс пен Бота бірігудің тиімді шарттары бойынша келіссөздер жүргізді.
Jan Christiaan Smuts, OM (24 May 1870 – 11 September 1950) was a prominent South African and Commonwealth statesman and military leader. He served as a Boer General duning the Boer War, a British General during the First World War and was appointed Field Marshal during the Second World War. In addition to various Cabinet appointments, he served as Prime Minister of the Union of South Africa from 1919 to 1924 and from 1939 to 1948. He played a leading part in the post war settlements at the end of both world wars, making significant contributions towards the creation of both the League of Nations and the United Nations. This article is about Jan Smuts in the government of South Africa when part of the British Empire, from the Transvaal's defeat at the end of the Second Boer War in 1902 until the creation of the Union of South Africa in 1910. Smuts emerged from the Boer War as one of the foremost Afrikaner leaders. Working closely with Louis Botha, Smuts engineered the restoration of autonomy. Having won the elections to the restored Transvaal Parliament, Smuts and Botha proceeded to negotiate beneficial terms of unification.
Бастапқы жұмысым
Екінші Бур соғысы Оңтүстік Африканың бет-бейнесін өзгертіп жіберді, бірақ Сматс үшін бұл әдеттегі жұмысқа оралу болды. Кристиан де Вет, Кус де ла Рей және Луи Бота Еуропаны аралап, жеңімпаз батырлар ретінде құрметке ие болғанда, Сматс бұрынғы жұмысына – орташа деңгейдегі заңгерлікке қайта оралды. Бұл қызметте де Сматс бұрынғыдай мазасыздықтан айнымады және қайта саясатқа қатысуға құштарлық танытты. Алайда, Сматс үшін Верингингтен бері Оңтүстік Африкадағы британдық үстемдік, африканерлердің ағылшын тілін немесе британдық ойлау жүйесін қаншалықты жақсы білгеніне қарамастан, олардың жолын ашуды өте қиын етіп берді. Сматс үшін одан да алаңдатарлығы, көптеген бурлар оның және басқалардың соғыс кезіндегі басшылығына наразылық білдірді: кейбіреулері өлімге дейін күресуді қаласа, ал енді біреулері соғыстың Претория түскеннен кейін аяқталуын тіледі. Лондондағы британдық қазынаның жанкешірлігін көрген Ботха, Оңтүстік Африканың біртұтас мемлекет болып, Британ империясының құрамында қалуы британдықтар мен африканерлердің екеуіне де пайдалы болады деген қорытындыға келді. Дегенмен, Барон Милнер африканерлердің жауы болды, себебі ол үкіметтік лауазымдарға британдық монополия құруға басты жауапкер болды (бұл «Милнердің балабақшасы» деп аталды). Ол Оңтүстік Африка үкіметінде голланд тілінде сөйлейтін адамдарға орын қарастырмады. Милнерге қарсы тұру және африканерлерді біріктіру мақсатымен, Трансвааль армиясының бұрынғы генералдары, Сматс та олардың қатарында болды, 1905 жылғы қаңтарда Het Volk партиясын құрды. Партияның мақсаты түсінікті болды: өздік басқару және, соңында, біртұтас Оңтүстік Африка мемлекетін құру.
Күзетшінің ауысуы
1905 жылы Милнердің жоғарғы комиссарлық өкілеттігі аяқталды, ал Сматс үшін бұл тіпті бір минутқа дейін кешіккені жарамас еді. Милнердің орнына Сматсты зор құрметпен қарайтын, келісімшіл Лорд Селборн келді. Селборн конституциялық мәселелердің кез келген түрін талқылауға құштар болды, бірақ Лондондағы консервативті үкіметтің қолдауы болмағанда, Селборн бұл процесті Сматсқа қарағанда әрі қарай жылжыта алмады. Әрине, консервативті үкімет британдықтардың қолдауына тәуелді болды, бірақ ол қолдау көп ұзамай құлдырап кетті. Сол жылы консервативті үкімет отставкаға кетіп, оның орнына сэр Генри Кэмпбелл Баннермен басқаратын либералдық үкімет келді, ол кейін 1906 жылғы ақпан айында өткен жалпы сайлауда бекітілді. Жаңа үкіметті парламенттегі империализмге қарсы белсенді күрескендердің бірі, Оңтүстік Африка соғысында Бур республикаларына көңіл білдірген бірнеше саясаткерлер басқарды. Сматс осы мүмкіндікті сезіп, жаңалықты естігеннен кейін дереу Лондонға аттанды. Ол келген кезде Оңтүстік Африкадағы консерваторлардың саясатына қарсы күшті оппозицияны көріп, таң қалды. Сматс Трансваальдің Британдық Оңтүстік Африка құрамында толық тәуелсіздікке ие болуынан бастап келіссөздер жүргізді. Консерваторлар мұны шындыққа келмейтін және тиімсіз деп есептесе де, көптеген либерал саясаткерлер Сматстың көзқарасын қолдады. Кэмпбелл Баннермен африкандардың Милнермен жұмыс істеуден бас тартуын түсінбеді. Дегенмен, ол келісуге мәжбүр болды. Либералдық үкімет алтын кендерін құтқарып қалған қытайлық мөлдірлемелі еңбекке қарсылықтың нәтижесінде сайланды. Кэмпбелл Баннермен қытай жұмысшыларын алып тастау мүмкін емес екенін түсінді, өйткені бұл экономиканы қиратады, сондай-ақ африкандар Оңтүстік Африкада британдықтардан ешқашан көп бола алмайтынын білді. Сондықтан ол кеншілердің жауапкершілігін африкандарға жүктеуді жөн көрді, олардың өзін-өзі басқару құқығында бұл мәселе шешіледі. Ол кабинетті Сматстың талаптарын қабылдауға көндірді.
Сайлау
1906 жылдың желтоқсан айында Трансвал үшін жаңа конституция жасалды, оған сәйкес дереу сайлау өтіп, үкімет құрылатын болды. Бұл "Хет Волк" партиясына екі үлкен артықшылық берді. Біріншіден, олар өздері жазған конституция бойынша сайлауға қатысты. Екіншіден, Трансвал саясатындағы басты күш олар болған кезде сайлау өтті. Дегенмен, Ботха мен Сматс, екі жетекші, сайлауды жеңілдеп қабылдаған жоқ. Олар Трансвалды аралап, өздерінің мақсатына және үміткерлеріне халықтың қолдауын жинады. Ботха тумысынан саяхаткер еді, халық оны өте жақсы көретін. Ал Сматс, керісінше, тартыншақ және алыс тұратындықтан көпшілікке осыншалықты ұнамады. Оның тыныш мінезіне және Бур соғысының қозғаған дауларына қарамастан, Сматс Преторияның жанындағы Уондербум сайлау округінен оңай сайланды. Нәтижесінде, "Хет Волк" партиясы үлкен жеңіске жетті. Ботха премьер-министр болды және үкіметін тек "Хет Волк" партиясынан құрды. Оның ең маңызды министрлерінің бірі Сматс болды, ол Отарлау және Білім министрі қызметтерін бірге атқарды – ең жоғары екі лауазым.
Трансвалды басқару
Бірден Ботха өзінің танымалдығын пайдаланып, Еуропаға дипломатиялық сапарға шықты және Трансвальдты Сматсқа тапсырды. Сматс бюрократияға, пікірсайыстарға және үкіметтік келісімдерге қарсы болды. Ол дағдарысқа ең тиімді жауап – іс-қимыл деп есептеді. Көп ұзамай дағдарыс Голланд реформаторлық шіркеуінің көтерілуімен келді. Кальвинистер Сматсты өзін-өзі басқару мүмкіндігін пайдаланып, африкаанс тілі мен кальвинизмді мектеп оқушылары үшін міндетті етуге шақырды. Өзінің кальвинистік нанымына қарамастан, Сматс бұрынғы ынтасынан айнылып, олардың мақсаттарымен келісе алмайтынын түсінді. Ол діни бейтарап мемлекет құруды және келесі буынның африкаанс емес, ағылшын тілін жақсы меңгеруін қалады. Сматсты дінсіз, тіпті құдайға қарсы деп айыптады, ал Голланд реформаторлық шіркеуінің пасторлары оған қарсы белсенді науқан жүргізді. Бірақ, ақырында, шіркеу Кейптаундағы Селборн әкімшілігінің қолдауымен үкіметке қарсы көп нәрсе жасай алмады. Сматс африкандардың ең жақсы білетін нәрсесі – ашкөздік екенін білді. Мүшелерінің үштен екісі африкандар құрайтын реформаторлық шіркеу, әрине, үлкен саяси күшке ие бола алады.
Ганди
Оңтүстік Африкаға империяның басқа бөліктерінен көптеген иммигранттар келді. Ең ірі екі топ – малайлар мен Оңтүстік Азиялықтар болды. Африканерлер үшін бұл мәселе туғызды. Олар еуропалықтардың жалақысын төмендетіп, кен байлықтарынан үлесті алуы мүмкін деп қорқытты. Сматс иммигранттар ағынын кез келген жолмен тоқтатуға тырысты. Ол оларды елге заңсыз әкелген топтарға шабуыл жасады, үндістердің жұмысқа орналасу құқығын шектеді және әрбір шетелдік жұмысшыны тіркеуге міндеттеді. Сматсқа қарсы Мохандас Ганди атты үнді заңгері шықты. Ганди Трансваальдің қатаң әрекеттеріне зорлықсыз қарсылық көрсетті, кейіннен Үндістанда да осылай істеді. Сматс Азия халқының ең белсенді наразыларын, соның ішінде Гандиді де түрмеге қамады. Баспасөз наразылық білдіріп, Сматсты тағы бір Пол Крюгердей бейнеледі: қарапайым, қатыгез және мойынсыздау. Сматс Гандидің бейбіт қарсылығына көнді, үндістерді босатты, бірақ Гандиге нақты жеңілдіктер ұсынбады. Мұндай оқиғалар сирек болды. Сматстың Голландия реформаторлық шіркеуімен күресі оның билікте болған кезеңін жақсы көрсетеді. Ол отпен отқа қарсы тұруды білді, бірақ Ганди Сматстың жанына тікелей араласпай-ақ жетті. Үнді мәселелерін ескермегенде, 1909 жылға қарай Сматс дамыған экономикамен қолдау көрсетілген күшті үкімет құрды. Дегенмен, бірігу мәселесі бұрынғыдай маңызды болып қала берді.
Сматс көрінісі
Әрқашан болғандай, Оңтүстік Африканың құрамдас бөліктері арасында шиеленіс пайда болып, күшейді. Верингингтен кейін теміржолдарды үйлестіру және кедендік одақ туралы келісімге қол жеткізілді, бірақ оның авторы лорд Милнердің қатыспауына байланысты жаңа келісімге келу қажет болды. Трансваал мен үш колония саяси тұрғыдан бір бүтіннің бөлігі ретінде қарастырылғанымен, олардың арасында ешқандай ұқсастық болмады. Оңтүстік Африканың барлық байлығы Трансваалдан түсті, ал үш колония Трансваалдың қолдау көрсетуге мұқтаж болмағанда, мүсіркеуге ұшырар еді. Ботха мен Сматс барлық мүмкіндіктерді өздерінің қолында ұстады. Сматс толыққанды саяси одақ болмаса, Оңтүстік Африканың болуы мүмкін емес деп сарқырамады. Соғыс кезінде Сматс британдықтар мен бурлардың араздасуына қарсы көңілі толып, Оңтүстік Африкадағы туысқандық соғыстың бекер екенін түсінді. Сматс Трансваал Парламентіне құмарлықпен үндеді: "Құтқарылудың жалғыз жолы – Одаққа және Оңтүстік Африка Ұлтына апарар жол". Сматс үшін одақ – біртұтас болуді білдірді. Ол американдық федералды жүйенің кемшіліктерін зерттеді және оның жайкындығына және үлкен теңсіздіктеріне көңілі толмады. Барлық тараптар келіспеді. Сматс өзінің зиялы қабілеті мен шешендігіне сеніп, Дурбанда конвент өткізуді ұсынды, онда британдықтар мен африкандар оның мақсатына көндірілуі мүмкін еді.
Конвенция мен Одақ
1908 жылдың жазы Дарбанда тым ыстық болды. Дегенмен, 1908 жылдың қазан айында Оңтүстік Африканың түкпір-түкпірінен келген делегаттар Сматстың конвенциясына қатысу үшін ыстық пен ылғалға қарамастан келді. Сматс әр делегаттың қажеттіліктері мен талаптарына қарай шабуыл жолын мұқият жоспарлаған еді және сәттілікке жететініне сенімді болды. Ол барлық мәселелер бойынша келісімге келу мүмкін емес екенін білгендіктен, техникалық және маңызды емес мәселелерді болашақ Оңтүстік Африка Парламентіне қалдырып, жалпы принциптерге назар аударды. Бірақ делегаттар өз мүдделерін қорғауға тырысты, сондықтан көптеген даулар туды: провинциялық кеңестердің өкілеттіктері, сайлау құқығының кеңейтілуі, астананың орналасуы, Одақтың ресми тілі және тіпті стандартты рельс ені. Сматс осы мәселелерді мұқият таңдалған сөздермен, нақты емес уәделермен және келісімдермен шешті. Ең қаһарлы күрес Сматс пен Оранж делегаттары арасында болды. Штейн мен Герцог өте бекем еді және Трансвааль африкандардың жалпы пікірін анықтамауына жол бермеуге тырысты. Сматс келісімге қол жеткізу үшін ұстамдылық танытты. Ол Кейптаун, Претория және Блумфонтейнде үш жеке астана құруға келісті. Конституцияда голланд тіліне ағылшын тілімен тең мәртебе беруге келісті. Дегенмен, Сматс өзінің Одаққа қатысты негізгі ұстанымдарынан ешқайсысын ұступ ете алмады. Штейн мен Герцог провинциялық парламенттердің өкілеттерін кемітетін кез келген Одаққа қарсы болды. Штейн мен Герцог мұндай шешімді қабылдай алмаса да, қалған делегаттар оны қабылдады. Уақыт өте келе Оранж делегаттарының құлшыны басылды. Жаз аяқталып, келісімге келуге қолайлы жағдай туды. Сматс өзінің ұсыныстарын бір соңғы сөзінде баяндады, онда оннан астам елдің конституцияларын пайдаланды және өзінің идеалдары үшін ынтамен сөйледі. Ақырында Оранж делегаттары келісуге мәжбүр болды. Олар Оранж колониясының Оңтүстік Африка тарихындағы маңызсыз жазбаға айналуына жол бере алмады, Сматстың ұлы жоспарларынан оқшауланған. Сонымен қатар, Штейн мен Герцог егемендіктің жоғалуын өтеу үшін көптеген жеңілдіктер алды. Сматс барлық делегаттар келіскен соңғы нұсқаны жасады. Конституция Кейп колониясы, Оранж ерікті колониясы және Трансвааль парламенттерімен бекітілді. Наталь тіпті референдум өткізді, оны ақ тілді сайлаушылардың көп бөлігі қолдады. Сматс пен Бота конституцияны британдық парламенттің бекітуі үшін Лондонға алып кетті. Сматстың құмарлықпен айтқан сөздерінің арқасында Одақ Актісі қабылданды. 1909 жылдың желтоқсан айында король Эдуард VII оған Корольдік келісім берді. Оңтүстік Африка Одағы дүниеге келді.