Кіріспе

Ян Кристиан Сматс, ОМ (24 мамыр 1870 – 11 қыркүйек 1950) 1919 жылдан 1924 жылға дейін және 1939 жылдан 1948 жылға дейін Оңтүстік Африка Одағының премьер-министрі қызметін атқарды. Ол екі дүниежүзілік соғыстың аяқталуымен өткен бейбіт келісімдерде маңызды рөл атқарды және Ұлттар Лигасы мен Біріккен Ұлттар Ұйымының құрылуына зор үлес қосты. Сматс 1910 жылы Оңтүстік Африка Одағы құрылғаннан бастап 1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанға дейін Луи Бота үкіметінде министр болды. Жаңа жалқы африкалық партияның құрылуы ынтымақтастықтың жаңа дәуірін бастар сияқты болды, бірақ партия көп ұзамай наразылықтарға, өзін-өзі анықтаудағы дағдарысқа және бөлініске ұшырады. Үкіметтік бақылаудың жоғалтуы және азамат соғысына қарай бет бұруы Бірінші дүниежүзілік соғыстың басталуымен ғана тоқтатылды. Осы кезеңде Сматс Луи Ботамен саяси одақтастығын және жеке достығын одан әрі нығайтты.

Құрылыс басталады

Жаңа мемлекетке жаңа премьер-министр қажет болды. Сматс өзінің жасы және шаршаңқы мінезінің салдарынан жарысқа түспейтінін білді. Ал Бота көшбасшы болып табылып, уақытын саясаткерлерге лобби жасауға жұмсады. Бұл Сматсқа біршама демеу болды. Одақ туралы актіге қол қойылғанмен, Трансвааль әлі де алты ай тәуелсіздікке ие болды. Бота лауазым үшін күреске ден қойып жатқанда, Сматс осы мүмкіндікті толыққанды пайдаланды. Трансваальдің мол байлығының арқасында қазына толып жатты. Сматстың Преторияны Оңтүстік Африканың жалғыз астанасы ету арманы орындалмады, бірақ ол қаланың мұндай мүмкіндікті жіберіп алмауына көз жеткізді. Ол Преторияның үстінде Юнион ғимаратын салуға бұйрық берді. Ол Оңтүстік Африка әкімшілігінің бас штабы болар еді. Жалпы бюджет 1,5 миллион фунт стерлингті құрады, бұл 2005 жылы 700 миллион фунт стерлингке тең болатын мол қаржы еді. Осы уақытта Оңтүстік Африканың жаңа генерал-губернаторы лорд Гладстон өзінің үкіметін құрып жатты. Сол кездегі пікірлер бойынша, Гладстонның премьер-министрлікке екі үміткері болды: Луи Бота және Кейп колониясының премьер-министрі Джон Х. Мерриман. Сматс өзінің ескі одақтасы Ботаның ақылға қонымды үкімет құратынына сенді, бірақ бәрі солай ойлаған жоқ. Блумфонтейннен келген ескі қарсыластары Штейн, Герцог және де Вет Мерриманды қолдады, себебі олардың ойынша, жақтырылмаған африканерлер жақтырылмаған британдықтардан гөрі нашаррақ болар еді. Ақырында, Сматстың қолдауы жеңіске жетті және Гладстон Ботаны премьер-министр етіп тағайындады. Бұл Ботаға өз кабинетін құруда толық еркіндік берді. Сматс жоғары лауазымдардың бірін алуға басымдық танытты, бірақ Ботаның басқаша ойлары болды. Тоғыз кабинеттік қызметтен Бота Сматсқа үш маңызды лауазым ұсынды: Ішкі істер министрі, Кен ісі министрі және Қорғаныс министрі. Бұл Сматсқа үкіметтің барлық саласын бақылауға мүмкіндік берді. Бота мен Сматс енді бүкіл Оңтүстік Африканы бірлесіп басқарды.

Жаңа партия

Бұл үкімет әлі британдық элитаның құрылысы ғана еді, халықты көрсете алмады. Сматс кабинет мүшелері жұмысына лайықты болғанымен, ескі партиялық құрылым жаңа дәуірде сақталмайтынын білді. Het Volk жетекшілігі басқа африкаанс партияларының өкілдерімен кездесу ұйымдастырып, оларды бірыңғай саяси күшке біріктіруге тырысты. Кейптен Африканер Одағы, ал Оранж колониясынан Орангия Униде келді. Сматс оларды жаңа Парламентте ортақ мақсаттарға жету үшін Het Volk-пен бірлесіп, біртұтас партиялық басшылық құруға көндірді. Штейн мен Бота, Герцог пен Сматс алғаш рет келісімге келді. Бірінші сайлауға қатысты, Оңтүстік Африка партиясы (ОАП) құрылды. 1910 жылдың қыркүйек айындағы сайлауда жаңа партия Оңтүстік Африка Парламентінде 130 орынның 67-сін жеңіп, абсолютті көпшілікке ие болды. Көбірек үміт беретіні, оппозициядағы Юнионист партиясы ОАП-тың көптеген мақсаттарымен келісімде болды. Партия Ботаны жетекші етіп, Сматсты оның орынбасары етіп тағайындады және үкіметін бекітті.

Шапкашының шай ішуі

Ескі ашулар, әдеттегідей, үкіметке ауыр соққы берді. Бота премьер-министр, Генри Чарльз Халл қаржы министрі, ал Сматс мүмкіндігінше көп министрліктерді басқарғанда, Трансвааль элитасы үкіметке басымдық танытып, кейбіреулерін ренжітіп, ұлттық бірліктің нығаюына кедергі келтірді. Халл Жоханнесбургте тәжірибелі болғанымен, британдық болғандықтан, әкімшіліктің қарсыластарының ең өткір сынына ұшырады. Сонымен қатар, басқа тектен шыққандықтан, Халл маңызды экономикалық мәселелерде өзгеше пікір білдірді. Темір жолдар мәселесіндегі кабинеттік дау Ботаға Халлдан құтылуға тиімді себеп болды. Министрлер кабинетінің бір мүшесінің кеткені үлкен қайта құруға әкелді. Сматс Қорғаныс министрі қызметін сақтап, Тау-кен және Ішкі істер министрлігінен бас тартып, Халлдың бұрынғы лауазымын иеленді. Оңтүстік Африкадағы бизнес қауымдастықтары лауазымдардың тең бөлінуіне қуанса да, Сматстың Қаржы министрлігін басқаруынан қорқып қалды. Оның бизнес немесе сауда саласында тәжірибесі болмады, ал заңгерлік тәжірибесі аса табысты болған жоқ. Көбірек маңыздысы, олар Қаржы және Қорғаныс министрліктерінің бірігуіне наразы болды: бұл екі министрлік әдетте қаржыландыру және қажеттілік мәселелерінде бір-бірімен таласатын. Олар Сматс қажет деп санаған қаражатты өзіне иеленетінінен қорқады, ал бұрынғы әскер қызметкері ретінде бұл қаражаттың көлемі зор болады деп есептелді, көптеген депутаттар Трансвааль қазынасының соңғы күндерін Сматстың ысырапшылдығының мысалы ретінде келтірді. Сматстың ықпалын шектеу үшін, Парламент оның қаржы саясатының көп бөлігін қабылдаудан бас тартты, бірақ оның бюджетін толығымен мақұлдамады. Сматстың тағайындалуына қарамастан, ол өзінің саясатын қатал түрде жалғастырды, әдеттегідей сынды елемеді. Сматстың жалтақ тілділігі күлкіге айналды, кейбіреулер Оңтүстік Африканы "демократия, Ян Сматсқа кешірім тілейміз" деп сипаттады.

Скизма

Оңтүстік Африка одағы құрылғаннан бері Джеймс Герцог Бота кабинетінде шыдамсыздық пен мазасыздықпен жұмыс істеген министр болды. Блумфонтейннің ықпалды тобының ең күшті мүшесі болғанына қарамастан, ол Әділет министрі лауазымын ғана атқарды. Герцог кабинетте ағылшыншыл ықпалға жол беруден бас тартты, ал Сматсты осы санатқа жатқызды. Герцогқа талап қойылды: не мойынсұну, не болмаса үнсіз болу. Ол бас тартқаннан кейін Бота кабинетті таратып, қарсылық білдірген министрді қызметтен босатті. Бұл Герцогтың күткені болды, себебі ол өзін африканерлердің қорғаушысы ретінде көрсеткісі келді. Фри-Стейтке оралғаннан кейін Штейн Герцогтың «голландиялықтар үшін жасағандары үшін шейіт болғанын» айтты. 1913 жылы Кейптаунда өткен Оңтүстік Африка партиясының конференциясына дейін Герцог Кристиан Де Ветті Луи Бота мен Сматсқа қарсы науқанына қолдау көрсетуге көндірді. Конференцияны ашқан Де Вет екі жетекшінің отставкаға кетуін талап ететін ұсыныс жасады, олардың орнына Стейнді тағайындауды ұсынды. Конференция дау-дамаға ұшырады. Де Вет, Штейн және Герцог бастаған ескі бурлар «шеттен келген» ықпалдарды жою туралы құмарлықпен сөйледі. Алайда, дауыс беру кезінде Бота мен Сматс жеңіске жетіп, қиындықпен сақтап қалды. Ескі бурлар ашуланып, конференцияны тастап кетті. 1914 жылы бұл ескі бурлар тобы, Даниель Франсуа Малан және Тильман Йоханнес Рус сияқты тәжірибесіз саясаткерлермен бірге, Сматс пен Ботаның барлық идеяларына қарсы өз партиясын құрды. Олар Ұлттық партияға айналды.

Шахташылар ереуілі

Партиялық күрестерден өзге, Сматс өзінің және үкімет билігіне қарсы қоғамның наразылығымен де күресуге мәжбүр болды. Еуропадан социалистік қозғалыс тарады, ал африкалықтардың басшылығындағы жарылыс және арзан азиялық еңбек күшіне қатысты дау-жанжалдар африкалық шахтерлер арасында үлкен әлеуметтік толқу тудырды. 1913 жылы шахта басшысының жалақыны шектеу туралы шешімі ереуілге әкелді. Сматс бейтараптық саясатын ұстануға тырысты, бірақ дау екі тараптан да өшпенділікпен тез бақылаудан шықты. Бас губернатор Гладстон Сматстың араласпауын тоқтатуды талап етіп, оған делдалдық жасауға бұйрық берді. Сматс бұған қарсы болғанмен, араласу жағдайды нашарлатады деп қорқып, бұйрықты мәжбүрлі түрде қабылдады. Ол Гладстонның сұрауымен кәсіби одақтардың басшыларын қамауға бұйрық берді, бірақ проблемалар одан әрі ушықты.

Йоханнесбург өртеніп жатыр

4 шілдеде Йоханнесбургте жаппай митинг жоспарланған еді, бірақ соңғы сәтте Сматс оған рұқсат бермеді. Ол полицияның қатаң бақылауында өтті, ал ереуіл тез арада тәртіпсіздікке ұласты. Сматс мұндай күшті қарсылық күтпеген еді, тіпті Гладстонның рұқсатысыз әскерді кіргізіп жауап берді. Сол түні тәртіпсіздік полиция мен әскермен қақтығысқа дейін жетеді. Жағдай Рэнд клубының алдында шиеленістің шегіне жетті, өйткені ашулы халық тарамай, солдаттар оқ ашты. 21 наразы қаза тауып, 51 адам жарақат алды. Рэнд клубындағы оқиға туралы хабарлар телеграф арқылы Преторияға жеткенде, Сматс жеке әрекет етуге бел буды. Ол Ботамен бірге көлікке отырып, күзетшілер мен көмекшілерсіз Йоханнесбургке бет алды. Олар қала орталығына баяу да, тыныш түрде, көрінбеуге тырысып жүрді. Ереуіл комитетімен кездесу ұйымдастырылды, бірақ Сматс пен Ботаның кәсіби кездесу деп ойлаған нәрсесі кепілге алу жағдайына айналды, өйткені екеуі де профсоюздердің талаптарын қарудың нұсқауымен орындауға мәжбүр болды. Йоханнесбург көшелерінде билік өкілдері ұрып-сапырылып, Оңтүстік Африка бойынша екінші деңгейдегі ереуілдер басталып, тапаншалар тікелей бастарына бағытталғанда, Сматс пен Бота ереуілшілердің талаптарын қабылдауға мәжбүр болды. Сматс пен Бота талаптарды Йоханнесбургтің екінші жағында орналасқан кен байлықтарына жеткізді, бірақ профсоюз жетекшілеріне қайтып келе жатқанда, олар қарулы тәртіпсіздік жасаушылардың тобымен кездесті. Халық екеуінің делдалдық рөлінен бейхабар болғандықтан, қан төгуді талап етті. Барлығы аяқталуға жақын болғанда, Бота орнынан тұрып, ашуын баса отырып, өзінің ниетін анық және түсінікті түрде жариялады. Қанға сусағандық басылып, оларға жолын жалғастыруға рұқсат берілді. Осы уақыт аралығында Сматс үнсіздік сақтады. Оның ішкі сезімі – күресу еді, және ол өзінің инстинкттерін бақылауда ұстауы керек болды.

Жалпы ереуіл

Блумфонтейндегі тәртіпсіздіктердің тоқтауы Оңтүстік Африкадағы азаматтық келіспеушіліктердің аяқталуын білдірмеді. 1914 жылдың басында Оңтүстік Африка теміржолдарын мемлекеттік меншікке көшіру салдарынан жұмыс орындары қысқартылғанда, Теміржолшылар мен Порт жұмысшыларының Біріккен қоғамы наразылық білдіріп, ереуілге шықты. Ереуілге от кешіретін африканер Гессел Пуцма жетекшілік етті. Қаржы министрі ретінде Сматс теміржол министрінен жауапкершілікті қабылдады және, әдеттегідей, мойын бұрмады. Жауап ретінде Пуцма Трансваальдің кәсіподақтар федерациясының араласуын сұрады. 13 қаңтарда олар жалпы ереуіл жариялады. GTUC әскери құрылыммен жабдықталған тиімді ұйымды құрды, қару-жарақ таратып, Оңтүстік Африка үкіметін құлатуға шақыратын насихат жүргізді. Кеншілерден жеңіліс тапқан Сматс мойынсұнбады. Қорғаныс министрі ретінде Сматс 10 000 резервті шақырып, әскери жағдай режимін енгізіп, ең маңызды экономикалық активтерді – теміржолдар мен кендерді басып алды. Сонымен қатар, Сматс Йоханнесбургте бекінген ереуілшілердің басшыларын қоршауға артиллериямен қаруланған және Кус де ла Рей басқаратын жаяу әскер бөлімін жіберді. Де ла Рей 18 қаңтарда өз орнына жетті, ал одақ басшылары қорғануға мүмкіндік болмағандықтан, капитуляциялады. 27 қаңтарда Сматс тоғыз басшыны түрмеден алып, сот санкциясысыз депортациялауға бұйрық берді. "Умгени" пароходы 30-ы таңертең Дурбаннан Лондонға аттанатын болды, және Сматс оның тоғыз жолаушыны алып кетуін қалады. "Умгени" кемесінің капитаны бұл әрекеттің заңсыз екенін және оған жауапкершілік тартатынын айтып, бас тартты. Сматс капитан мен оның компаниясын кез келген жазадан босатты және жауапкершілікті өзі мойнына алып, одақ басшыларын, соның ішінде Пуцманы да, кешіктірмей депортациялауға рұқсат берді. Сматсқа барлық жақтан айып тағылды. Соттар, кәсіподақтар, Лейбористтік партия және ескі буарлар наразылық білдірді, бірақ Сматс өзінің партиясының қолдауына сене алды. Басым көпшілікпен Сматс парламентке Өтемақы және қарама-қарсы элементтерді арнайы импорттау туралы заң жобасын ұсынды, ол оның әрекеттерін кері күшпен заңды ететін және Сматс пен үкіметті кез келген құқық бұзушылықтан ақтайтын болды. Екі негізгі оппозициялық партияның қарсылығына қарамастан, заң жобасы қабылданды. Сматстың өзінің сөзімен айтқанда: "Оңтүстік Африкадағы синдикализмге күшті соққы беру қажет болды. Мен соққы бердім". Осы кәсіподақтарға қарсы күшті шабуыл ескі буарларды, кәсіподақтарды және Лейбористтік партияны олардың сатқындық және тирандық деп санайтын нәрсеге қарсы біртұтас майдан ретінде біріктірді.

Бірінші дүниежүзілік соғыс және Мариц көтерілісі

Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда Оңтүстік Африка, басқа британдық доминиондармен бірге, Британ империясының жағында соғысты. Оңтүстік Африка үкіметі британдық әскер бөлімдерінің Еуропа соғысына қосылуы үшін қайтарылып алынуына келісті және Оңтүстік-Батыс Африка неміс колониясына шабуыл жасау жоспарларын жасады. Оңтүстік Африка армиясының бір бөлігі немістерге қарсы күресуден бас тартты және үкіметке қарсылармен бірге ашық көтеріліс ұйымдастырды. Үкімет 1914 жылдың 14 қазанында әскери жағдай жариялады, ал генерал Луи Бота мен Ян Смуц басқаратын үкіметке адал күштер Мариц көтерілісін басып тастады. Көтерілісші боерлердің жетекшілері алты және жеті жылға сотталып, ірі айыппұл төледі. Екі жылдан кейін олар түрмеден босатылды, себебі Луи Бота келісімнің маңыздылығын түсінді. Содан кейін көтеріліске қатысқан және оның мақсаттарын ілгерілетуді көздегендер конституциялық жүйеде жұмыс істеуге баса назар аударып, Ұлттық партияны құруға көмектесті. Мариц көтерілісінің маңыздылығы соншалық, африкаанс тілінде ол жай ғана "көтеріліс" деп аталады.