Кіріспе

Аберттің қауырсынды құлақты үйрегі (Sciurus aberti) – АҚШ-тан Мексиканың солтүстік Роки тауларына, Аризона, Нью-Мексико және оңтүстік-батыс Колорадоға дейін таралған ағаш үйрегі. Ол негізінен есейген ponderosa қарағай ормандарымен байланысты және көбінесе солармен шектеледі. Ол американдық табиғатты зерттеуші Джон Джеймс Аберттің құрметіне аталған; тоғыз түршесі белгілі. Оны қауырсынды құлақтары, сұр түсі, ақшыл ішкі бөлігі және арқасының төменгі жағындағы қызыл-қоңыр дағынан тануға болады. Бұл үйрек мексикалық пинион мен ponderosa қарағайының тұқымдарымен және конустарымен қоректенеді, сондай-ақ саңырауқұлақтар, бүршіктер, қабық және өліктерді де жейді. Көбею маусымы әдетте жазда болады, осы кезде жоғарыда, ағаш басында шар тәрізді ұя салынды.

Этимология

Аберттің үй қояндығы полковник Джон Джеймс Аберттің құрметіне аталған, ол американдық табиғатты зерттеуші және әскери шенеунік, 19 ғасырда Америка батысын картаға түсіру жұмысын ұйымдастырған және Топографиялық инженерлер корпусын басқарған.

Таксономия

Қазіргі таңда Аберттің бөркісі үшін қабылданған ғылыми атау - Sciurus aberti Woodhouse, 1853. Вудхаус бастапқыда 1852 жылы бұл түрді Sciurus dorsalis деп сипаттаған, бірақ бұл атау 1849 жылы Sciurus dorsalis Gray (қазір түрлі түсті алабұлақтың S. variegatoides түршесі) деп аталғандықтан, аталған түрдің атауы өзгертілді. Қазіргі кезде тоғыз мойындалған түрше түрі бар, оның ішінде Кайбаб бөркісі (S. a. kaibabensis), бұрын жеке түр ретінде мойындалған (S. kaibabensis). Тоғыз түрше түрі Таралу бөлімінде тізімделген.

Физикалық сипаттамалары

Аберттің белгісі 46–58 см, ал құйрығы 19–25 см. Оларды ұзын құлақтарының түбірінен, әр құлағынан 2–3 см жоғарыға қарай созылатынынан оңай тануға болады. Бұл еуразиялық қызыл белгісімен көзге түсетін ұқсастық береді, бірақ түсі қара болуымен ерекшеленеді. Аберттің белгілері өмір сүретін аймақтарына қарай түсі өзгеріп тұрады. Көптеген популяциялардың түгі сұр, арқасы қызғылт жолақты, қабырғасы қара жолақты, ал ішкі жағы ақ болады. Кейбір популяцияларда арқадағы қызғылт жолақ болмайды, оның орнына жоғарғы жағы толығымен сұр түсті болады. Толық қара түсті нысаны Колорадодағы Роки тауларының етегінде кездеседі. Аризонаның Кайбаб үстіртіндегі Аберттің белгілері, көбінесе Кайбаб белгілері деп аталады, қара түсті ішкі жағы мен керемет ақ құйрығы бар.

Тарату

Аберттің әскөзі Колорадо платосымен және Колорадо, Юта, Аризона және Нью-Мексико штаттарының оңтүстік Роки тауларымен шектелген; оның ареалы оңтүстікке қарай Сиерра-Мадре-Оксиденталь таулары арқылы Мексикадағы Чиуауа және Дуранго штаттарына дейін созылады. Аризона штатындағы Грэм және Санта-Каталина тауларына қоныстандырылған Аберттің әскөзі тұрақты популяция құрды. Меллот және Чоат Аберттің әскөзінің бұрын белгілі болған ареалынан оңтүстік-шығысқа қарай 69 км жерде орналасқан Испан шыңдары мемлекеттік жабайы табиғат аймағында кездесетінін хабарлады. Оңтүстік-батыстағы Аберттің әскөзінің түршелерінің таралуы пішінді қарағай ормандарымен сәйкес келеді. S. a. aberti Woodhouse, 1853 – солтүстік Аризона
S. a. barberi Allen, 1904 – солтүстік-батыс Чиуауа
S. a. chuscensis Goldman, 1931 – Жаңа Мексика мен Аризона шекаралық аймағы
S. a. durangi Thomas, 1893 – Дуранго
S. a. ferreus True, 1900 – Роки таулары, орталық Колорадо
S. a. kaibabensis Merriam, 1904 – Кайбаб платосы, солтүстік Аризона
S. a. mimus Merriam, 1904 – Жаңа Мексика мен Колорадо шекаралық аймағы
S. a. navajo Durrant and Kelson, 1947 – оңтүстік-шығыс Юта
S. a. phaeurus Allen, 1904 – солтүстік-батыс және оңтүстік-батыс Дуранго, және оңтүстік-батыс Чиуауа.

Тіршілік ету ортасы

АҚШ-тағы Аберттің белдеулері қаптама, ұя салу және тамақтану үшін негізінен ponderosa қарағайларын пайдаланады. Аберттің белдеуі үшін ең қолайлы орталық – барлық жастағы ponderosa қарағайларының өсетін ормандар, ағаштардың біркелкі топтасуы, гектарына 168-250 ағаш (496–618/га) тығыздық және гектарына 150-200 шаршы фут (34,4–45,3 шаршы метр/га) базальдық аудан. Ең қолайлы ортада ponderosa қарағайларының орташа диаметрі 11,8-14 дюйм (30–36 см) көкден биіктігінде (d.b.h.) болады, ал Gambel емендерінің диаметрі сол диапазонда. Ең қолайлы ортада d.b.h. үлкен ponderosa қарағайлары да кездеседі, олар ең көп конус береді. Ларсон мен Шуберттің мәліметінше, d.b.h. ponderosa қарағайлары әрбір ағашта әр өнімде орташа есеппен 446 конус өндіреді. D.b.h. кішкентай ағаштар бір өнімнен 100-ден аз конус береді. Аризонаның орталық бөлігінде Аберттің белдеуінің жазғы мекендеу аумағы орташа есеппен және аралықта болды. Паттон Аризонада үш белдеудің 10, 30 және 60 акр (4,0, 12,2 және 24,4 га) аумақты құрағанын хабарлады. Холл ересек ана белдеуінің аумағын анықтады. Колорадода Рами 1970 жылдың көктемінде шаршы мильге 83 белдеу (30/км²) тығыздық тапты, бірақ 1971 жылдың көктемінде шаршы мильге 33 белдеу (12/км²) ғана болды.

Өсімдіктер қауымдастығы

Аберттің бөркіті салқын, құрғақ ішкі ponderosa қарағай ормандарымен тығыз байланысты және дерлік сол ормандармен шектеледі. Аберттің бөркіттері таза ponderosa қарағай егіндіктерінде немесе Гамбел еменімен (Quercus gambelii), Колорадо жеміс қарағайымен (Pinus edulis), аршалармен (Juniperus spp.), діңгек (Populus tremuloides) және Дуглас шыршасымен (Pseudotsuga menziesii) бірге өсетін егіндіктерде кездеседі. Дуранго және Чихуахуада бұл бөркіттер биік таулы ponderosa қарағай ормандарында мекендейді дегенді айтады.

Экология және мінез-құлық

Аберттің үйсіндері күндізгі өмір салтымен өтеді. Көбінесе күн шығар алдында қысқа уақыт бойы, күні бойы белсенді болып, күн батқанға дейін паналап қайтады. Аберттің үйсінінің өліміне ең көп себеп болатындар – тамақ тапшылығы және жарақаттар (мысалы, сынған тістер), олар өлімге алып келеді. Сегіз аналықтан екі-бес бала туады. Жаңа туған Аберттің үйсіндері жалаңаш, құлақтары мен көздері жабық болып дүниеге келеді. 2 аптада жұқа, қысқа түк байқалады және құлақтары сәл ашылады. 6 аптаға келгенде терісі толық қалыптасып, көздері ашылады. 7 аптада құйрығы кеңейіп, арқасына қарай тік тұрады, құлақтары тік болады. Осы кезде диетасына саңырауқұлақтар мен қабық қосылады. Тұтқындықтағы жас үйсіндер шамамен 7 аптада ұядан алғаш шығады, бірақ 9 аптаға дейін жерге түспейді. 10 аптада Аберттің үйсіндері емшек сүтінен айырылады. 15-16 аптада толық пісіп жетеді. Ұялар бір-бірімен тіреліп тұрған ағаштардың тобында салынады. Ұялар дөңгелек пішіндес, ал бір жағынан шұңқыр жиегінен сәл кеңейтілген алаңша болады. Аберттің үйсіндерінің көпшілігі жыл бойы ұяларды түнгі пана ретінде пайдаланады, бірақ аналықтары балалары 3-6 апталық болғанда оларды үлкен ұяға көшіреді. Пондероза қарағайлары 3-4 жыл сайын мол конус береді; ал 4 жылдың 1 жылында конус мүлдем болмайды. Аберттің үйсіндері мамыр айының соңында конус дамуын бастағаннан кейін көп ұзамай пісіп жетілмеген тұқымдарды жей бастайды. Тұқымдар жазда піскенде жейді. Тұқымдар жетілген айларда бір үйсін күніне 75-ке дейін конусты жей алады. Тұқымдар қазан және қараша айларында конустардан таралады. Аберттің үйсіндері кеш пісіп жетілген конустардан тұқым жейді және жерден жеке тұқымдарды жинайды. Ағаштардың жас қабығы жыл бойы жейді, бірақ қыста оны көбірек тұтынады. Бұтақтардан инелер кесіліп, сыртқы қабығы алынып, ішкі қабығы желінеді, содан кейін бұтақ тасталады. Қыста бір үйсін күніне шамамен 45 бұтақ жейді. Желінетін ет тәрізді саңырауқұлақтардың түрлері: Agaricus, Amanita, Boletus, Hypholoma, Lepiota, Lycopedon, Russula және Tuber. Адамға зиянды саңырауқұлақтарды, соның ішінде "өлтіретін періштелерді" (A. bisporigera және A. ocreata) және Russula тұқымдасының бір түрін Аберттің үйсіндері еш қиындықсыз жейді. Солтүстік шоқбалықтардың (Accipiter gentilis) Аберттің үйсін популяциясын реттеу үшін жеткілікті Аберттің үйсіндерін аулап алатыны болжануда. Акулалар (Accipitridae және Falconidae) Орталық Аризонада Аберттің үйсіндерін аулайды, бірақ басқа да ықтимал жыртқыштардың болуына қарамастан, яғни сұр түлкі (Urocyon cinereoargenteus), бобкат (Lynx rufus), койот (Canis latrans), олар Аберттің үйсіндерін аулайтынына ешқандай дәлел жоқ.