Кіріспе

Бал арасының сақасынан келген тесік жарасы – аналық бал арасының сақасымен теріге тию нәтижесінде пайда болатын жара және ауыру. Бал арасының шағуы жәндік шағуынан өзгеше, себебі шағатын жәндіктердің уының химиялық құрамы әртүрлі. Адамның бал арасы шағуына реакциясы араның түріне қарай өзгеріп отыруы мүмкін. Бал арасының уы сәл қышқыл болғанымен, көптеген адамдарда жеңіл ғана ауыру сезімі тудырады, бірақ удың құрамына аллергиясы бар адамдарда аллергиялық реакциялар пайда болуы мүмкін.

Бал арасының тістеуі

Бал арасы нектар мен тозаң іздеп, ұясынан алыс кеткенде, оны басып кеткенде немесе дөңгелетіп ұстағанда ғана сиырқақтайды. Бал аралары ұяға қауіп төндіргенін сезгенде, оны белсенді түрде іздеп тістейді, көбінесе шабуыл феромондарын (төменде) бөліп жібереді. Жұмысшы бал арасы бір рет қана шағуға қабілетті деген кең таралған сенім толыққанды дұрыс емес: тікенегі құрбанның терісіне сіңіп, араның ішкі органдарынан жыртылып шығып, бірнеше минут ішінде өлімге алып келеді. Бірақ бұл тек құрбанның терісі жеткілікті түрде қалың болған жағдайда ғана болады, мысалы, сүтқоректілерде. Бал аралары – қатты тікенекті тікенегі бар жалғыз гименоптера, бірақ сары желектер мен басқа да кейбір аралардың тікенегі кішкентай болады. Бал арасының уында гистамин, маст жасушаларын дегрануляциялайтын пептид, мелиттин, фосфолипаза А2, гиалуронидаза және қышқыл фосфатаза бар. Бал арасының уындағы үш маңызды аллерген – фосфолипаза А2, гиалуронидаза және қышқыл фосфатаза. Сонымен қатар, мелиттин полипептиді де антигендік қасиетке ие. Құм арасының уы химиялық және антигендік тұрғыдан бал арасының уымен байланысты. Тікенекті тікенегі бар аралар басқа жәндіктерді шағып, өздеріне зиян келтірмейді. Патшайым бал арасы және көптеген басқа да аралар, соның ішінде құм аралары мен жалғыз өмір сүретін аралардың тікенегі кішкентай, тегіс болады және сүтқоректілерді бірнеше рет шағуға қабілетті. Еркек бал аралары, яғни аталықтары ірілеу келеді және тікенегі жоқ. Тек аналық аралар (жұмысшы аралар мен патшайымдар) ғана шағуға қабілетті, ал олардың тікенегі өзгертілген жұмыртқа салатын мүше. Патшайымның тікенегі тікенекті, бірақ тегіс, қажет болған жағдайда терілі жандарды бірнеше рет шағуға қабілетті, бірақ қалыпты жағдайда патшайым ара ұядан шықпайды. Оның шағуы ұяны қорғау үшін емес, тек бәсекелес патшайымдарды жою үшін қолданылады, әсіресе олар өз ұяларынан шығар алмай тұрғанда. Көптеген патшайымдарды ұстап, қолына патшайым иісі тиген патшайым өсірушілер кейде патшайымнан шағылады. Тікенек үш бөліктен тұрады: стилус және екі тікенекті сырғанау (немесе ланцет), олардың біреуі стилустің екі жағында орналасқан. Ара тікенекті ішке қадамайды, бірақ тікенекті сырғанаулардың көмегімен тартылады. Сырғанаулар стилусті жоғары және төмен қарай кезекпен қозғалтады, сондықтан бір сырғанаудың тікенегі ұсталып, кері тартылғанда, ол стилусті және екінші тікенекті сырғанауды жараға тартады. Екінші тікенегі де ұсталғанда, ол да стилустің бойымен кері тартылып, тікенекті одан әрі жараға енгізеді. Бұл процесс тікенектің толыққанды жараға енгенше және тікенегі мен оның механизмі араның денесінен ажырағанша жалғасады. Ана бал арасы адамды шаққанда, тікенекті тістеуін кері тартып ала алмайды, керісінше, тікенегімен қатар, ішегінің және ас қорыту жолының бір бөлігін, сондай-ақ бұлшық еттерін және жүйкелерін қалдырады. Бұл ірі құрсақ жарылуы бал арасын өлтіреді. Бал арасы – шағылғаннан кейін өлетін жалғыз ара.

Уыт және апитерапия

Ара уытының омыртқалы жануарлардағы ауырсынуға себепші негізгі құрауышы – мелитин токсині; гистамин және басқа да биогендік аминдер де ауырсыну мен қышуға себеп болуы мүмкін. Бал арасы өнімдерін пайдаланудың балама медициналық тәсілдерінің бірі – апитерапия, онда ара уыты буын ауруларын және басқа да ауыртпалық жағдайларды емдеу үшін қолданылады. Қазіргі уақытта осы тәжірибені қолдайтын барлық мәліметтер – әңгімелер, жануарларға жасалған зерттеулер немесе алдын ала нәтижелер, олардың көпшілігі нашар әдістемеге ие. Апитерапия қазіргі таңдағыда ешқандай ауру немесе жағдайды емдеу үшін тиімді медициналық ем ретінде мойындалмайды; аллергиялық реакция және анафилаксия қаупі кез келген пайдадан артық. Американдық Қатерлі Ісік Қоғамының мәлімдемесіне сәйкес, апитерапияның немесе ара уымен емдеудің қатерлі ісікті немесе басқа да ауруларды емдеуге немесе олардың барысын өзгертуге қабілетті екенін көрсететін ғылыми дәлелдер жоқ. Клиникалық сынақтар апитерапияның көп склерозды немесе басқа да ауруларды емдеуде тиімсіз екенін және көп склероз симптомдарын күшейтетінін көрсетті.

Емдеу

Бал арасы шаққаннан кейін емнің алғашқы қадамы – шаққан жердегі уын шығарып тастау. Уын мүмкіндігінше жылдам алып тастау керек, қандай тәсілмен алып тастағаныңыз маңызды емес: зерттеу көрсеткендей, удың мөлшері сақинаны қысып немесе сыпырып алудың арасында айырмашылық жоқ, тіпті бірнеше секунд кешіктірсе, көбірек у енгізіледі. Уын алып тастағаннан кейін, суық компресспен ауырсыну мен ісінуді азайту керек. Бензокаин құрамындағы жергілікті анестетик ауырсынуды тез басады, ал ментол – қышыққа қарсы тиімді құрал. Қышыққа қарсы антигистамин немесе стероидті крем де қолдануға болады. Ара шағудың көптеген дәстүрлі емдеу тәсілдері бар. Ғылыми зерттеулерде ешбір емнің тиімділігі дәлелденбеген, ал аспирин пастасы мен жергілікті мұз компресін салыстырған тәжірибе аспириннің ара және шершене шағу кезінде ісіну мен ауырсынудың ұзақтығын қысқартуда тиімді еместігін, ал қызылдың ұзақтығын керісінше ұзартатынын көрсетті. Жоғары аллергиясы бар адамдар анафилактикалық шокты емдеу үшін өздеріне инъекциялайтын EpiPen түрінде эпинефрин (адреналин) алып жүруі мүмкін. Жәндік шағуға байланысты ауыр немесе өмірге қауіпті реакцияны бастан өткерген адамдарға, табиғи удың жоғары концентрациясынан тұратын аллергиялық инъекциялар болашақта жәндік шағуынан қорғауға көмектеседі.