Польшалық коммунист саяхатшысы Мечислав Мочар өмірі мен қызметі

Кіріспе

Польша коммунистік саясаткері (1913–1986)

Mieczysław Moczar (; туған аты Mikołaj Diomko, псевдоним Mietek, 23 желтоқсан 1913 – 1 қараша 1986) – Польша Халық Республикасы тарихында елеулі рөл атқарған польшалық коммунистік саясаткер. Ол Польша Біріккен жұмысшылар партиясы саясатына 1960-шы жылдардың соңында әсер еткен ерекше, балама социалистік көзқарастарымен белгілі. Осы кезеңде Моцар мен оның қолдаушылары Владислав Гомулканың билігіне күшпен қарсылық көрсетті. Моцар 1968 жылғы наурыз оқиғаларында, Польшадағы поляктарға қарсы еврейлерге қарсы күреске белсенді қатысты, онда ол Коммунистік партия ішіндегі қатал идеологиялық топты басқарды.

Ерте өмір

Моцардың әкесі православиелік белорусь және Польша Коммунистік партиясының белсендісі, ал анасы поляк католигі болған. Моцар Екінші дүниежүзілік соғыстан бұрын Коммунистік партияның мүшесі болған. Оккупация кезінде Моцар Люблин және Киельце аймақтарында коммунистік партизандарды ұйымдастырды. Қарсылық қозғалысындағы коммунистік астыртын қызметінің белсенділігі оған 1960-шы жылдары "Польша партизандарының көшбасшысы" ретінде танылуға мүмкіндік берді. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Моцар Лодзьдегі құпия полиция бастығы болды, бірақ 1952 жылы "ұлтшылдық бұрмалау" айыбымен қызметтен алынды. Осы "коммунистік қарсылықтың өзі жасаған коммунистік ардагерлеріне қатысты кең тараған күдік кезеңінде" Моцар қысқа мерзімге қамауға алынды. 1956 жылы Владислав Гомулка Польша Біріккен Жұмысшылар партиясының бірінші хатшысы ретінде қайта билікке келгенде Моцар Ішкі істер министрлігінде жұмыс істеуге кірісті. 1960-шы жылдардың басында Моцар Ішкі істер министрінің орынбасары қызметін атқарды.

Ішкі істер министрі

1964 жылдың желтоқсанында ол ішкі істер министрі болып тағайындалды және 1968 жылға дейін осы лауазымды сақтап қалды. Моцардың ішкі істер министрі лауазымы оны полиция басшысы етіп тағайындады. Моцар 1964 жылы осы лауазымға тағайындалғанда, бұл Польшадағы соңғы либералды тенденцияларға жауап ретінде қабылдалды. Орталықшыл көзқарасымен танымал Гомулка Моцарды тағайындау арқылы партия мен үкіметтегі күрестегі фракцияларды теңестіруге тырысты. Моцар полиция бақылауын күшейтуді жақтады және поляктарды кез келген шетелдік байланыстардан ұстап отырды. New York Times газетінің сол кездегі мақаласында айтылғандай, "генерал Моцардың жоғарылауы көптеген поляктар үшін 1956 жылы сталиндік кезең аяқталғаннан кейін болған полиция белсенділігінің күшеюінің символы болып саналады". Лондондық "Observer" газетінің тілшісі Лайос Ледерер Моцарды "де Голль үлгісіндегі авторитарлық коммунист және мықты поляк ұлтшылы" деп сипаттады. Сол кезде Польшада танымал болған әзіл Моцарға қарапайым азаматтардың қалай қарағанын көрсетеді. "Моцардан 'царь' деген сөзді алып тастасаң не болады?" (Поляк тілінде 'царь' сөзі 'charm' сөзімен жақын, яғни сүйкімділік). Жауабы – "Mo", ол поляк полициясының "Milicja Obywatelska" аббревиатурасының әріптері.

"Партизандар" тобы

Моцардың негізгі билік базасы "Партизандар" деп аталатын коммунистік партия фракциясы болды. "Партизандардың" көпшілігі 40-тан 50-ге дейінгі жастағы ер адамдар еді, олар Моцардың өзі сияқты коммунистік астыртын қозғалыстың қатысушыларының тәжірибелі өкілдері болды. Моцар Отан армиясының рөлін төмендетуге бейімділігін көрсетсе, кішігірім коммунистік қарсылық қозғалыстарын мақұлдады. "Партизандар" қолдау үшін поляк ұлтшылдығын пайдаланды. Партия ішінде "партизандардың" жауы – "москвалықтар" фракциясы болды: Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Кеңес Одағына қашқан, кейін Қызыл Армиямен бірге оралған поляктар. "Москвиктердің" кейбірі – Кеңес Одағының қолдауымен оқытылған және Сталиндік террор кезеңінде партия мен құпия полицияда маңызды лауазымдарды атқарған поляк еврейлері еді. Моцар бұл жағдайды өзінің науқанында пайдаланды және 1960 жылдардың ортасында "партизандардың" кейбіреулерінің ұлтшылдығы антисемиттік сипатқа ие бола бастады.

1968 жылдың наурызы

Сол кезде Моцар Польша Біріккен Жұмысшылар партиясында билік үшін күресетін "партизандар" фракциясының жетекшісі болды. Ол өзінің партизандық бейнесін тұрақты түрде қалыптастырды, оның символы – "Жеңістің түстері" атты Моцардың соғыс естеліктері болды, оның он үш басылымы жарық көрді. Бүгінгі күнге дейін кім жазғанын анықтау мүмкін болмады, себебі күдікпен қаралатын жазушы Войцех Жукровский мұны жоққа шығарды. Бірақ бұл Моцардың өзі емес, өйткені ол ойларын жазғанды ұнатпайтын. Ол оны айтуды жақсы көретін, әсіресе өзінің бағыныштыларына, ал осы сөздерінің сақталған жазбалары сол дәуірдің маңызды куәлігі болып табылады. Мысалы, 1965 жылы ол поляктардың Батыс елшіліктеріне жиі баратынына шағымданып, 1,5 мың азаматтың шетелдік дипломаттармен байланысы бойынша министрлік бақылауда екенін мақтанды. Тағы бір рет ол Пулави фракциясының қарсыластарын сынап: "кешегі зұлымдық пен тәртіпсіздікті ұйымдастырушылар бүгін жаңару мен гуманизмді ұйымдастырушыларға айналды, сонымен қатар антисоветтік пропаганда жасаушыларға айналды, тіпті осы уақытқа дейін "Совет Одағын алға қоя отырып" ең қарапайым сөйлемді де құра алмады. Ал қазір сол адамдар: Стефан Сташевский, Верфель, Ворошильский және олар сияқты үлкен топ өздерін гуманистер деп санайды. Қандай терең жегіштік оларда жатыр!" деді. 1968 жылдың наурыз айында студенттік наразылықтар болғанда Моцар оларды күшпен басуды қалады. Көпшілік Гомулканың 1968 жылғы оқиғалар кезінде Моцарға сенуі Моцарды "[Гомулканың] қауіпсіздігі үшін тым күшті" еткеніне сенеді. Моцар студенттік көтерілісті антисемиттік науқанды бастау үшін пайдаланды және көп ұзамай 1968 жылы маңызды партиялық және үкіметтік лауазымдардан еврейлерді тазартатын күшке айналды. Ол еврей студенттерін наразылықтарды қоздырды деп айыптады. Байқаушылар Моцардың антисемиттік науқанының екі мақсатын болжады: "Еврейлерді жауапты лауазымдардан шығарып, оларды генерал Моцардың жақтастарымен толтыру және жауапкершілікті еврей емес басшыларға, мүмкін, мырза Гомулкаға жүктеу, Моцардың "Сионистік ену" деп атаған нәрсеге қарсы тиімді шаралар қабылдамағаны үшін". Моцардың антисемитизміне қарсы науқаны 1968 жылы поляк еврейлерінің жаппай эмиграциясына әкелді, олардың көпшілігі үкіметтік қызметкерлер мен лауазымды тұлғалар, сондай-ақ дәрігерлер, профессорлар, заңгерлер немесе инженерлер болды.

At that time, Moczar became the leader of an influential faction of "partisans" fighting for power in the Polish United Workers' Party. He consistently built his image of a partisan hero, the symbol of which was "The Colors of the Battle" Moczar's quickly filmed memories of the war, which had as many as thirteen editions. To this day, it has not been possible to establish who their author was, because the suspected writer Wojciech Żukrowski categorically denied it. But it was certainly not Moczar himself, whose reluctance to express his thoughts in writing was legendary. He liked to speak for it, especially to his subordinates, and the preserved records of these speeches are an important testimony of the era. For example, in 1965 he lamented the excessive frequency of Poles' visits to Western embassies while boasting that 1.5 thousand citizens are monitored by the ministry in connection with their contacts with foreign diplomats. Another time he rebuked his opponents from the Puławy faction, saying: " yesterday's organizers of evil, depravity, they became the organizers of renewal, humanism and, at the same time, the creators of anti Soviet propaganda, despite the fact that until now without the words "with the Soviet Union at the fore" they were unable to construct even the simplest sentence. Now the same people: Stefan Staszewski, Werfel, Woroszylski and quite a large group of them like them consider themselves humanists What a bottomless perfidy lies in them". When student protests erupted in March 1968, Moczar wanted to suppress them by brute force. It was widely believed that Gomułka's reliance on Moczar during the 1968 events made Moczar "become too strong for [Gomułka's] safety." Moczar used the student uprising to initiate an anti Semitic campaign, and he soon became a driving force in the 1968 purging of Jews from important party and government posts. He accused Jewish students of having instigated the demonstrations. Observers speculated two chief purposes for Moczar's anti Semitic campaign: "to clear Jews out of responsible positions so those can be filled by General Moczar's supporters, and to fix responsibility on non Jewish leaders, probably including Mr. Gomułka, for failure to act more decisively against what Moczar called 'the Zionist Infiltration'". The Moczar driven campaign of anti Semitism caused a mass emigration of Polish Jews in 1968, most of which were government operatives and officials as well as doctors, professors, lawyers, or engineers.

Гомулка Моцарға қарсы

1968 жылы Гомулка бірінші хатшы болып қайта сайланды және осылайша Моцардың ықпалын күшейтуіне кедергі келтірді. Әйелі еврей болған Гомулка Моцарға жақын антисемиттік үгітшілерді және оның қолдаушыларын маңызды лауазымдардан шеттету арқылы Моцарды оқшаулап бастады. 1971 жылы «Еркін Еуропа» радиосы Гомулканың науқанын қауіпсіздік қызметі мен бұқаралық ақпарат құралдарын «Моцарсыздандыру» әрекеті деп сипаттады. 1969 жылға қарай Моцар Гомулканың басты қарсыласы болмаса да, Орталық Комитет пен оның Политбюросының мүшесі болып қала берді. Дегенмен, Моцар 1970 жылғы желтоқсанда Гдиняда болған оқ жарысу оқиғасына қатысты, ол Гжегорц Корчинскийдің Гданьск аймағындағы жағдайды бағалауы мен ұсынымдары нәтижесінде болды. Қаңтардағы қанды ереуілдер Гомулканы құлатып, оның орнына экономикалық прогреске баса назар аударған технократ Эдвард Гиеректі тағайындады. Моцардың құлсаушыл болғанына күдіккен кеңестіктер, соғыстағы батырлық тарихы бар ұлтшыл коммунистке қарағанда Гиеректі артық көрді. Гиерек 1980 жылы Станислав Кания қызметтен босатылғанда, оның орнын басуға мүмкін болатын Моцарды биліктен ығыстырды, бірақ генерал Войцех Ярузельский оны қызметтен босатқаннан кейін ол қысқа ғана уақытқа қайта келді. Ол «Barwy walki» (Күрес түстері, алғаш рет 1962 жылы жарық көрген) (1963, 1979, 1988) Krajowa Agencja Wydawnicza баспасында жарық көрген кітаптың авторы. Бұл кітап генерал Моцардың жеке естеліктерінен құралған. Ол 1965 жылы фильмге түсірілді және «Партизандарды» нығайту мақсатымен жасалған, себебі ол «Партизандарды поляктардың қарсыласының алдыңғы қатарында» көрсетеді.

Кейінгі өмір

Моцзар Польша Біріккен Жұмысшылар партиясының жоғары лауазымды мүшесі, 1965 жылдан 1981 жылға дейін партияның Орталық комитетінің мүшесі (1968-1971 жылдары оның хатшыларының бірі), 1968-1970 жылдары Политбюроға кандидат, ал 1970-1971 және 1980-1981 жылдары толық мүше болды. Ол Польша Халық Армиясының генералы болды және үкіметте көптеген жоғары лауазымдарды атқарды, оның ішінде Ішкі істер министрі (1964-1968 жж.) және Польшаның Жоғарғы Бақылау палатасының төрағасы (1971-1983 жж.) қызметтерін атқарды.