Кіріспе

Еуропадағы еврейлердің мәртебесі туралы пікірталас

Яһуди мәселесі, сондай-ақ яһуди проблемасы деп аталатын бұл пікірталас, 19-шы және 20-шы ғасырлардағы Еуропада еврейлердің лайықты мәртебесі мен оларға қатысты қарым-қатынас туралы кең ауқымды талқылау болды. Басқа "ұлттық мәселелерге" ұқсас бұл пікірталас, еврейлердің қоғамдағы азшылық ретінде азаматтық, құқықтық, ұлттық және саяси мәртебесіне, әсіресе 18-шы, 19-шы және 20-шы ғасырлардағы Еуропада қатысты. Пікірталас Ағарту дәуірінде және Француз революциясынан кейін Батыс және Орталық Еуропа қоғамдарында еврейлердің азаттыққа қол жеткізуімен басталды. Пікірталастың тақырыптарына заңдық және экономикалық шектеулер (мысалы, еврей квоталары және оқшаулау), еврейлердің ассимиляциясы және еврейлік Ағарту кірді. Бұл тұжырым 1880 жылдардан бастап антисемиттік қозғалыстар тарапынан қолданылып, нацистік "Яһуди мәселесін шешудің соңғы жолы" деген тұжырымға дейін жетеді. Сонымен қатар, бұл тұжырым еврейлердің дербес отанын немесе тәуелсіз еврей мемлекетін құруды қолдағандар мен қарсыластар тарапынан да пайдаланылды.

"Иудей мәселесінің" тарихы

"Еврей мәселесі" термині алғаш рет Ұлыбританияда 1750 жылдары, 1753 жылғы еврейлердің табиғилану актісіне қатысты пікірталастар кезінде қолданылды. Холокост зерттеушісі Люси Давидовичтің сөзінше, батыс Еуропада пайда болған "Еврей мәселесі" термині – өркендеген саяси ұлтшылдық пен жаңа ұлттық мемлекеттердің фонында, яһудилердің ерекше және тұрақты ерекшелігіне деген теріс көзқарасты бейтарап түрде білдіретін сөз болды. Давидович "яһудилердің азаттыққа қол жеткізу тарихы мен еуропалық антисемитизм" "еврей мәселесіне ұсынылған шешімдермен" толы екенін жазды. Бұл мәселе 1789 жылғы француз революциясынан кейін Францияда (la question juive) талқыланды. Германияда 1843 жылы Бруно Бауэрдің "Die Judenfrage" ("Еврей мәселесі") атты трактаты арқылы талқыланды. Ол яһудилердің діни саналарынан бас тартқан жағдайда ғана саяси эмансипацияға қол жеткізе алатынын, себебі саяси эмансипация үшін зайырлы мемлекет қажет екенін айтты. Карл Маркс Бауэрдің бұл тұжырымын "Zur Judenfrage" атты эссесінде сынға алып, қоғамды капитализмнің қысымынан құтқару үшін яһудилерді қоғамнан шығарып тастау жеткіліксіз екенін дәлелдеді: "Қоғам еврейліктің эмпирикалық мәнін – сауда-саттық пен оның жағдайларын жойған кезде, еврейлердің санасы енді объектіге ие болмайтындықтан, олардың болуы мүмкін емес. Еврейлердің әлеуметтік эмансипациясы – қоғамды еврейліктен азат ету". Еврей университетінің профессоры Отто Дов Кульканың сөзінше, бұл термин 19 ғасырда Германиядағы еврейлердің азаттыққа қол жеткізуі (Judenfrage) туралы талқылауларда кеңінен таралды. 1934 жылы жарық көрген ғылыми-фантастикалық романда неміс раввині айда яһудилерге пана табу орнын ойлап тапты. Бұл сөзді ең көп пайдаланған – нацистер, ХХ ғасырдың басында және ортасында. Олар Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Холокост арқылы Еуропадағы яһудилерді жоюға тырысып, оны "Еврей мәселесінің соңғы шешімі" деп атады.

Бруно Бауэр Яһуди мәселесі

Бауэр өзінің "Иудей мәселесі" (1843) атты кітабында яһудилердің саяси эмансипацияға жете алуы үшін ерекше діни саналарынан бас тартулары қажет екенін айтты. Ол саяси эмансипацияның зайырлы мемлекетті талап ететініне сенді, ал мұндай мемлекет дін сияқты әлеуметтік ұғымдарға ешқандай "орын" қалдырмайды. Бауэрдің пікірінше, мұндай діни талаптар "Адам құқықтары" тұжырымымен қақтығысады. Бауэр үшін толыққанды саяси эмансипация діннің жойылуын қажет етеді.

Карл Маркс Яһуди мәселесі туралы

Карл Маркс Бауэрге өзінің 1844 жылғы «Еврей мәселесі туралы» эссесінде жауап берді. Маркс Бауэрдің яһуди дінінің сипаты яһудилердің ассимиляциялануына кедері келтіретіні туралы пікірін жоққа шығарды. Оның орнына, Маркс Бауэрдің «яһудилер саяси жағынан азаттыққа ие бола ала ма?» деген сұрақты қалай қоюының өзіне шабуыл жасады, осылайша саяси азаттықтың мәнін жасырды. Маркс Бауэрдің эссесін либералдық құқықтарды талдауға мүмкіндік ретінде пайдаланды. Маркс Бауэрдің «тәуелсіз мемлекетте» діннің әлеуметтік өмірде маңызды рөл атқара алмайтынына сенгенінің қате екенін айтты. Мысал ретінде, ол Пруссиядан өзгеше, мемлекеттік діні жоқ АҚШ-тағы діннің кең таралғанын көрсетті. Маркс талдауында, «тәуелсіз мемлекет» дінге қарсы емес, керісінше оны қабылдайды. Азаматтыққа ие болу үшін діни немесе мүліктік талаптарды жою дін мен мүлікті жоюды білдірмейді, оларды жаратылысқа жақын етуді және адамдарды олардан бөліп қарауды енгізеді. Осы тұста Маркс діни бостандық мәселесінен асып, Бауэрдің «саяси азаттық» талдауына қатысты нақты алаңдаушылығын білдірді. Маркс жеке адамдар тәуелсіз мемлекетте «саяси» жағынан азат бола алатынын, бірақ олар әлі де экономикалық теңсіздік арқылы бостандыққа қатысты материалдық шектеулерге ұшырайтынын айтты, бұл кейін капитализмді сынау негізіне айналған болжам еді.

Маркстан кейін

Вернер Сомбарт еврейлерді капитализмі үшін мақтады және XVII-XVIII ғасырлардағы сарай еврейлерін интеграцияланған және интеграцияның үлгісі ретінде көрсетті. ХХ ғасырдың басында бұл тақырып әлі де кеңінен талқыланды. Франциядағы Дрейфус ісі, антисемитизмнің куәсі саналғандықтан, бұл мәселенің маңыздылығын арттырды. Діни және саяси элита ішіндегі кейбіреулері Еуропада ассимиляция мен саяси қатысуды қолдады, ал Теодор Герцль сияқты басқалары жеке еврей мемлекетін құру және сионистік қозғалысты ұсынды. Йозеф Ринго 1917 жылы жарық көрген "Тарихи контекстегі еврей мәселесі және оны шешудің ұсыныстары" (Die Judenfrage in ihrem geschichtlichen Zusammenhang und Vorschläge ihrer Lösung) атты еңбегінде еврей мемлекетін құруды ұсынды. 1880 мен 1920 жылдар аралығында миллиондаған еврейлер Шығыс Еуропаның погромдарына өз жауабын басқа елдерге, негізінен АҚШ және Батыс Еуропаға көшіп кету арқылы тапты.

Нацистердің "соңғы шешімі"

Нацистік Германияда "еврей мәселесі" (Judenfrage) термині Германиядағы еврейлердің болуы мемлекет үшін мәселе туғызады деген сенімді білдірді. 1933 жылы екі нацистік теоретик, Иоганн фон Лерс пен Ахим Герке, еврей мәселесін Мадагаскарға немесе Африканың немесе Оңтүстік Американың басқа жерлеріне қоныстандыру арқылы шешуге болатынын ұсынды. Олар сондай-ақ неміс сионистерін қолдаудың артықшылықтары мен кемшіліктерін талқылады. Фон Лерс Палестинада еврей мемлекетін құру аймақ үшін гуманитарлық және саяси проблемалар тудырады деп мәлімдеді. 1933 жылы билікке келгеннен кейін Адольф Гитлер мен нацистік мемлекет еврейлерді Германиядан және (әдетте) барлық Еуропадан оқшаулауға және ақырында жоюға бағытталған күшейе түсетін заңнаманы жүзеге асыруды бастады. Келесі кезең – 1935 жылғы Нюрнберг заңдары арқылы еврейлерді қудалау және олардың азаматтығын жою болды. 1938 жылғы "Кристалл түні" қарақшылығынан бастап, кейін Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде бұл концлагерьлерде мемлекеттік деңгейде ұстауға айналды. Соңында үкімет еврей халқын жүйелі түрде жою саясатын (Холокост) іске асырды, бұл "еврей мәселесіне соңғы шешім" деп аталды. Нацистік пропаганда халықты манипуляциялау мақсатымен жасалды, оның ең танымал мысалдары Юджин Фишер, Фриц Ленц және Эрвин Баур сияқты ғалымдардың еңбектеріне негізделген. Карл Биндинг пен Альфред Хохтың "Тұрақты өмір сүруге лайық емес өмірді жоюға рұқсат беру" (Die Freigabe der Vernichtung lebensunwerten Lebens) атты еңбегі және Герхард Киттель тарапынан таратылған жалған ғылыми еңбектер де маңызды рөл атқарды. Оккупацияланған Францияда коллаборационисттік режим еврей мәселелерін зерттеу үшін жеке институтын құрды.

АҚШ-та

Тарихшылар Рональд Дженсен мен Стюарт Книдің айтуынша, 1870 жылдары Ресейде американдық яһудилерге жасалған зорлық-зомбылық орыс-американ қарым-қатынастарын шиеленістірді. Президент Улисс С. Грант американдық яһудилердің сапар шегушілерді қорғау туралы өтініштеріне жауап берді. 1880 жылдары Ресейде антисемиттік погромдардың басталуы және еврейлердің Нью-Йоркке жаппай көшіп кетуі қарым-қатынастарды нашарлатты. 1880 жылдан кейін күшейген погромдар АҚШ-тағы элиталық және халық пікірін наразылыққа толтырды. 1903 жылы Кишинев погромында 47 яһуди қаза тауып, 400 адам жарақат алды, ал 10 000 адам үйсіз қалды және көмекке мұқтаж болды. Америкалық яһудилер ірі көлемде ұйымдастырылған қаржылық көмек көрсетіп, Ресейден эмиграцияға көмектесті. Ресейдегі одан әрі зорлық-зомбылық 1911 жылы АҚШ-тың 1832 жылғы сауда шартын тоқтатуына әкелді. 1920 жылдары, тарихшы Лео Рибуффоның сөзіне сәйкес, автомобиль өнеркәсібінің магнаты Генри Форд өзінің «Dearborn Independent» журналында еврейлерге қарсы шабуылдарды қолдады және оның таралымдарын әр апта сайын Форд дилерлеріне жіберді. Ол әсіресе «Сион ақсақалдарының хаттамаларын» насихаттады, сондай-ақ Американың проблемалары үшін еврейлерді кінәлаған жаңа мақалалар жариялады. 1927 жылы Аарон Сапироның сотқа шағымынан кейін Форд антисемитизмі үшін ашық түрде кешірім сұрады, бұрынғы көзқарастарынан бас тартып, журналын жапты. «Еврей мәселесі» Холокост жүріп жатқан кезде де, Еуропаның көптеген елдерінде сыни түрде талқыланбады. Америкалық авиатор және танымал Чарльз А. Линдберг бұл фразаны көпшілік алдындағы сөздерінде және жазбаларында жиі қолданды. Мысалы, 1941 жылғы 18 қыркүйектегі күнделігінде, 1970 жылы «Чарльз А. Линдбергтің соғыс жылнамалары» бөлігі ретінде жарияланған, ол былай деп жазды: [Джон Т.] Флинн менің Де-Мойнда айтқандарымның рас екеніне күмәнданбайтынын, бірақ «еврей мәселесін» айтудың дұрыс емес екенін сезінеді. Мен Флинннің көзқарасын түсінуге қиналамын. Ол мен сияқты еврейлердің елді соғысқа итермелеп отырған басты себептердің бірі екенін қатты сезінеді. Ол осы туралы жиі айтады және қазір де айтады. Ол бұл туралы шағын топпен жеке сөйлесуге дайын.

Қазіргі заманғы қолданысы

Еврейлерге қарсы басым қастандық теориясы – еврей халқының бұқаралық ақпарат құралдарына, банк ісіне және саясатқа артық ықпал етуі туралы сенім. Осы қастандық теорияға сүйене отырып, кейбір топтар мен белсенділер «еврей мәселесін» талқылайды және оны шешудің әртүрлі ұсыныстарын қарастырады. 21-ші ғасырдың басында ақ ұлтшылдар, альт-оңшылдар және неонацистер еврей мәселесін білдіру үшін JQ аббревиатурасын пайдаланады.