Кіріспе

Санта Клаустың өмірі мен оқиғалары – Л. Франк Баумның 1902 жылы балалар үшін жазған кітабы, суреттерін Мэри Коулс Кларк салған.

Орнату

Оқиға Бүрзе орманы мен оның маңындағы жерлерде өтеді. Баум орманды зор және ұлы орманы ретінде суреттейді, онда "бір-біріне жақын тұрған, тамырлары жер астында өріліп, бұтақтары жоғарыда өрілген" үлкен ағаш діңгектері бар; "ерекше, бұралаң бұтақтары" мен "жайылған жапырақтары" бар, онда сирек кездесетін күн сәулелері "мұздақ, лишайлар мен құрғақ жапырақтарға есімдерін түсіретін" ерекше және қызықты көлеңкелер құрайды. "Алқап емен мен шырша ағаштарының" арасында "жасыл, көктемгі шөп өскен" ашық алаңдар бар. Орманды аты аталмаған Пері патшайымы (кейінгі кітаптарда Лулея немесе Лурлин деп аталады) билейді, сонымен қатар Нимфалар, Гномдар, Пиксилер және Баум ойлап тапқан Ryls, Knooks және Gigans сияқты жандар да мекендейді. Бүрзе орманының шығысында жылдар бойы бос тұрған Күлкілі аңғар орналасқан, содан кейін Санта Клаус онда үй салды.

Сюжет

Сәби кезінде Санта Клаусты Бурзе орманында Әлемнің ағашы (үлімсіз) табады және оны Шиеграның қамқорлығына тапсырады, бірақ оны ағаш нимфасы Нециль қабылдайды. Жас ересек шаққа жеткен соң Клаусты Ақ адам қоғамымен таныстырады, онда ол соғыс, қатыгездік, кедейлік, балаларға немқұрайлы қарау және балаларға зорлық-зомбылық көрді. Ересек болған соң Бёрзиде тұра алмайтындықтан, ол жақын маңдағы Хохахоның күлкілі аңғарында қоныстанады, онда өлмейтіндер үнемі оған көмектеседі, ал Питер Кнук оған Блинки есімді кішкентай мысықты сыйлайды. Күлкі аңғарында Клаус балаларға деген мейірімділігімен танылады. Бір күні көршісінің ұлы Уэкум оны зиярат етеді. Блинкидің мүсінін жасап, уақыт өткізу үшін Клаус оған аяқталған мүсінді сыйлайды, оны "ойыншық" деп атайды. Көп ұзамай, өлмейтіндер оған басқа мүсіндер жасауға көмектесе бастайды: Рилс ойыншықтарды шексіз бояу ыдыстарымен бояйды (бірінші ойыншық боялмаған). Ол Нецильді еске түсіретін қыш мүсін жасағанда, оны балаларға Нециль есімін айтудан қашу үшін "қуыршақ" деп жариялайды ("қуыршақ" балалардың есімін қысқартудан пайда болады). Клаус бірінші қуыршақты жергілікті асыл әйел Бесси Блитсемуге сыйлайды, ол Нециль және Жұлдыздар патшайымымен ақылдасып, бай балаларға ойыншықтар сыйлау керек пе екенін шешеді. Кейінгі қуыршақтар Бессидің өзіне ұқсайды, ал одан кейін жалған қыздар пайда болады. Көрінбейтін зұлым жандар – Авгвалар, балалардың жаман мінез-құлқынан сақтайтын ойыншықтарды Клаус балаларға сыйлағанда ұрлайды. Бұл Клаустың түнде сапарға шығуына және есіктер құлыпталғанда түтін арқылы түсуіне әкеледі. Авгвалар Клаустың көптеген сыйлықтарын тоқтатады, сондықтан Ақ оларға соғыс жариялайды. Азиялық айдаһарлардың, Тартардың үш көзді алыптарының, Гуззл гоблиндерінің және Паталонияның қара жын-шайтандарының көмегімен Авгвалар өздерінің өлмейтіндерден күшті екеніне сеніп, олармен соғысады. Авгвалар мен олардың одақтастары қарсыластарымен жойылды, Ақ Авгва патшасын өлтіреді, ал қалған Тартар алыптары шегінеді. Клаус шайқастың ешқайсысына қатыспайды. Шайқас аяқталғаннан кейін Ақ оған "Авгвалар құрып кетті" дейді. Саяхаттары жалғасып жатқанда, Клаусқа Глосси және Флосси есімді екі бұғы көмектеседі, олар ойыншықтармен толы сананы тартады. Олардың көмегімен ол балаларына ойыншықтар қалаған Гном Королінің иелігіне жетеді, бірақ Клаустың берген әрбір ойыншығы үшін шаңғы қоңырауының тізбесін сатады. Бұғылардың қызметін жылына бір күнге шектеу үшін олардың бастығы Уил Кнук Рождество қарсаңында, соттан екі апта бұрын шешім қабылдайды, бұл бұғыларды үйлерінен бір жылға алып қоймауға мүмкіндік береді деп сендіреді. Бірақ Әулиелер Авгвалар ұрлаған ойыншықтарды алып, Клаусқа жеткізеді, бұл Клаустың алғашқы Рождествосы Уилге қарамастан жалғасуына мүмкіндік береді. Клаус сыйлық беруді жалғастыра берген сайын, ол "Санта" ("Қасиетті" - роман тілдеріндегі көптеген тілдерде) атағын алады. Клаус отпен құрғату үшін қойылған шұлықтарды жақсы орын ретінде көреді, бірақ шатырда оты жоқ шатырда тұратын отбасын (кейде жергілікті американдықтар деп есептеледі) тапқанда, ол сыйлықтарды шатырдың сыртындағы ағаштардың бұтақтарына қояды. Клаустың жасы алпысқа толғанда, өлмейтіндер оның өмірінің соңына таяп қалғанын түсінеді. Ақ (Әлемнің шебері), Бо (Әлемнің теңізшісі) және Керн (Әлемнің шаруасы) бастаған кеңес Гном Королін, Су рухтарының патшасын, Жел жын-шайтандарының патшасын, Рилс Королін, Кнокс Королін, Дыбыс имптерінің королін, Ұйқы феяларының королін, Феялар Королегін, Ағаш нимфаларының Королі Зурлайнды және Нұр Эльфтерінің Королін, сондай-ақ ханзадалар Флэш пен Твайлайтты Санта Клаустың тағдырын шешу үшін жинап алады. Ұзақ пікірталасқаннан кейін, ол өлім рухы келгендей, оған өлместік беріледі. Кітаптың соңында өлмейтін Санта Клаус төрт ерекше көмекшіні тағайындайды: Wisk the Fairy, Peter the Knook, Kilter the Pixie және Nuter the Ryl. Баумның "Алып кеткен Санта Клаус" атты қысқаша жалғасы оның орынбасарларымен қарым-қатынасын одан әрі дамытады, олар Клаусты бес Демон тұтқындағанда оның орнына жұмыс істеуі керек. Кейіннен балалардың ата-аналары мен ойыншықтар шығаратын әртүрлі компаниялар сыйлық беруге қатысады, ал Санта Клаус өз аңғарына қайтады.

Бейімделулер

1992 жылы Tundra Publishing Ltd. баспасынан шыққан және Майк Плуг салған оқиғаның графикалық романға бейімделуі жарияланды. 1985 жылы Ранкин Басс анимациялық фильм жасады (бұл олардың соңғы Animagic немесе тоқтату анимациясы болды), ал 2000 жылы Майк Янг Продакшнс Баумның кітабының тағы бір анимациялық нұсқасын жасады, режиссері Глен Хилл болды. Кітап 1994 жылы "Шонен Санта но Дайбокен" ("Жас Сантаның оқиғалары") аниме сериалының, сондай-ақ "Оз балалары" видеосы "Кім Сантаны ұрлады?" (1996) негізіне алынды.

Ранкин-Бас өндірісі

Ранкин Басс туындысы алғаш рет 1985 жылдың 17 желтоқсанында CBS телеарнасында көрсетілді. Арнайы эпизод сюжеттің көп бөлігін қысқартады (бір сағаттық уақытқа сыйды) және кейбір себептерді жеңілдетеді, бірақ оның басты өзгерісі – Клаустың (Дж. Д. Рот/Эрл Хаммонд) Мәртебелі Мантияға лайықты екенін түсіндіретін аясы ретінде Өлместік Мантиясы туралы сот отырысын ұйымдастыру. Дегенмен, А.К. (Альфред Дрейк) орманнан сәбиді тапқанда кеңеске хабарласатын көрініс негізгі оқиғамен бір уақытта болмағанын анықтау қиын. Сонымен қатар, Шиегра Клаусты Күлкілі Аңғарға сүйемелдейді, онда кітаптағыдай емес, әрқашан қыс болады. Бұл мәдениетке бейімделудің тағы бір мысалы – Клаустың енді сегіз бұғысы бар, бірақ олардың есімдері айтылмайды. Питер Ноук, біршама қатал, бірақ жақсы мінезді кісі, Қорғаушыны (Патшаны) және екі бейтаныс адамды қоспағанда, басқа Ноуктердің көпшілігін алмастырады және ешқандай пікірталассыз немесе түсіндірмесіз "Рождество қарсаңында ғана" деп жариялайды. Бір маңызды жаңа кейіпкер – Тинглер, Дыбыс Импі (Роберт МакФадден) де Клаусқа сүйемелдеп, оған сөйлесетін адамды табады. Шоу көрсетілген кезде кітапты алу қиын болды, сондықтан кітапты білетін көптеген Оз жанкүйерлері Тинглердің Баумның туындысы емес екенін білгенде таң қалды, өйткені кейіпкер автордың рухын толық сақтады. Эрл Хайман Авгвалардың патшасын, ал Лесли Миллер Несилді сомдады. Дауыстардың көп бөлігін Питер Ньюман мен Линн Липтон орындады. Ларри Кенни – Жел Шайтандарының басшысы, ол бастапқыда А.К.-ның тағдырлы сот отырысында қарсы пікір білдірді, бірақ көп ұзамай Клаусқа Мантияны беруді қолдаған Өлмес адамға айналды. Өлместердің лауазымдарының көпшілігі патшалар мен патшайымдар болып қалуын болдырмау үшін өзгертілді. Сценарист Джулиан П. Гарднер "Үлкен Тосынсый" атты музыкалық номерді жасады, онда Уикумның жетімханасындағы балалар Санта Клаустан көбірек ойыншық мысықтарды сұрайды. Басқа әндерге "Ормандағы Сәби" хоры және "Ora e Sempre (Бүгін және мәңгілік)" күшті ән жатады. Бернард Хоффер музыканы жазды, сондай-ақ Клаустың әйгілі күлкісінен шабыттанған Баумның төрт тармақтық өлеңін қосты. Рождестволық шыршыны ұсыну тәсілі өзгеше; Клаус өлімінің жақын екенін сезінеді, шыршыны әшекейлермен безейді және оны өзінің ескерткіші ретінде пайдалануды ұсынады. Бұл, "Пиноккионың Рождествосымен" бірге, Ранкин Басс Рождестволық арнайы бағдарламаларының белгілі баяндаушысыз жалғыз туындылары. Бастапқыда CBS телеарнасында көрсетілген бұл эпизод жыл сайынғы "25 Days of Christmas" бағдарламасының бөлігі ретінде Freeform кабельдік желісінде, сондай-ақ көптеген басқа Ранкин Басс анимациялық Рождестволық арнайы бағдарламаларымен бірге тұрақты түрде көрсетіледі. 2018 жылдан бері AMC телеарнасы да осы эпизодты көрсетеді.

Майк Янгтың түсіруі

Майк Янгтың түсірілімі, атауында амперсандты қолданатын, Робби Бенсонды «Николас» рөлінде көрсетеді, ол осы фильмде бұрынғы нұсқаға қарағанда маңыздырақ рөл атқарады. Клаустың ең қарт бейнесін Джим Каммингс сомдайды. Ранкин Басс түсірілімінде Аугвалар оқиғаның басты бөлігі болса, бұл фильмде олар үздіксіз қарсыластарға айналады, ал сюжет олармен болатын шайқасқа бағышталған. Кейбір ертегілік есімдер өзгертілді: Бесси Блитсеом «Натали» (Кэт Суси) болып, Уикум «Итан» (Брайан Сиддалл) болады. Екі нұсқаның ешқайсысы Лердті есіммен атамайды. Мұнда Лердтің иесіне дәл сол үн, Морис ЛаМарш, енгізілді, ол енді Могорб деп аталатын Аугвалардың патшасы. ЛаМарш сондай-ақ фильмнің кульминациялық сахнасындағы даулы тұлға, белгісіз Бо рөлін де ойнайды, бұл Николас үйіне Өлім рухының жақындауымен қабаттасады. Шигра Николаспен Күлкі аңғарына бірге бармайды, бірақ өліміне шақын келгенде оны аранап, қоштасу үшін үйіне келеді, содан кейін ол оның құрметіне үлкен ескерткіш орнатады. Гном патшасының сыйлық алмасуы Наталидің бойжеткен шағында Николасқа қуыршағын қайтаруымен ауыстырылады, ол Аугвалар ұрлаған барлық ойыншықтарды өзінің шағын үлесімен толтыруға тырысады: Николас өзгелердің де оның үлгісімен сыйлық беруге және алуға ұмтылуын жариялайды. Ең үлкен өзгеріс – Уисктің Брайан Фруд дизайнындағы ұзын құйрықты пиксиге (Карлос Алазраки) айналуы, ол фильмнің басында таныстырылып, комедиялық эффект үшін пайда болады. Ол «Нецилоклаус» деген атты ұсынады, бірақ А. Баумның «Неклаусы» емес, оны «Николас» деп өзгертеді. Маңызды тақырыптық өзгеріс – Николастың бейкүнәлер туралы ақпаратты кеңінен таратуы, тіпті ол «қуыршақ» деген сөзді қолданбайды, тек «Нецилдерді» жаппай өндіреді. Дикси Картер Несил рөлін сомдады, ал Хал Холбрук Акты ойнады, ол Рождествоны Клаустың жыл сайынғы саяхаттары үшін таңдайды, оның маңыздылығын ескере отырып, бұл Уил Кнуктың кітаптағыдай қуантуына себеп болады. Миша Сегал Гарриет Шоктың сөздерімен кельт мәдениетіне тән музыканы жасайды.

Оз балалары

Агвалардың Қлаусты ұрлап әкетуі "Оз балалары" бейневидеосының "Кім Сантаны ұрлады?" сюжетіне негіз болған, бірақ "Ұрланған Санта Клаус" кітабынан ешқандай материал қолданылмаған. Ересек Дороти Гейл балалары мен достарына кітаптағы оқиға бойынша Сантаның өмір тарихын айтады. (Ескертпе: Агвалар Доротидің баянынан шығарылған.)

Графикалық роман

Майк Плугтың графикалық романындағы маңызды өзгеріс – Гном Королін дерлік барлық адамдардың басшысы етіп көрсетуі (Баумның иерархиясында әлемнің үш Егесінен жоғары тек "Ұлы Жаратушы" ғана тұрған), және оны Плуг түсінігін суретшісі болған "Озға қайта оралу" фильміндегі Ном Короліне ұқсату. Сонымен қатар, Кнук пен Рил Клаустың тұрақты серіктері ретінде бейнеленген. Гном Королі көбінесе басқа бейімдемелерде болмайды, бұл, әдетте, "Озға қайта оралу" фильміндегі қасты кейіпкермен шатасуды болдырмау үшін жасалған. Алайда, Ранкин Басс нұсқасында Питер Ньюман дауыстаған белгісіз тұлға өлместік туралы кеңесте көрінеді. Кітаптағы орналасуына сәйкес, ол тек Гном Королі, Бо немесе Керн болуы мүмкін, бірақ оның мәртебесі Гном Королі екенін болжауға негіз береді.

Өндірілмеген фильмдер

Анимациялық көркем фильм, Hyde Park Entertainment және Toonz Entertainment, сондай-ақ Gang of 7 Animation бірлесіп жасаған, 2010 жылғы мерекелік кинопрокатқа шығару жоспарланған. Сценарийді Том Татаранович пен Марк Эдвард Эденс жазды, ал режиссерлік жұмысын Том Татаранович Дик Себаст пен Рич Аронспен бірге жүзеге асыруға тиіс болған. Бұл фильм Hyde Park үшін алғашқы анимациялық фильм болар еді. Өндіріс 2008 жылдың қараша айында Үндістандағы Toonz Animation Studio-да басталмақ. Hyde Park Entertainment фильмді халықаралық деңгейде тарататын және G7 компаниясымен ішкі құқықтарды бөлісетін еді. Сценарийді Джейк Торнтон мен Бен Лустиг жазды, ал режиссерлік жұмысын Йоахим Роннинг пен Эспен Сандберг жүзеге асыруға дайын.

Оз елінің ғажайып қонақтары

Баумның "Керемет Оз елінен келген ерекше қонақтар" атты қысқа мерзімді газет сериясының 1904 жылғы 18 желтоқсандағы саны "Жуанқұрт пен оның достары Санта Клаусты қалай қонаққа барды" деп аталады. Онда Қаңқаша, қалайы ағашшы, Жек Күлтеке және Х.М. Жуанқұрт, Т.Е. өздерінен және Ағаш жылқыдан үлгі алған бірнеше ойыншық жасап, оларды күлімсіреп тұратын аңғардағы Санта Клаусқа таратуға әкеледі. Клаус барлық балаларға жеткілікті ойыншық жоқ екенін айтады, бірақ келесі жылғы сапарға көбірек ойыншық жасайтынын уәделейді. Оның бұғылары мен шанасы да Гамппен жарыста жеңіске жетеді.

Ұсталған Санта Клаус

1904 жылы Баумның "The Delineator" журналында "Құпия Санта Клаус" атты қысқа әңгімесі жарық көрді. Оны Баумның "IX патшайым Зикси" кітабын суреттеген Фредерик Ричардсон суреттеді. Әңгіме Санта Клаустың жыл сайынғы ойыншықтарды жеткізіп беруіне бөгет жасау мақсатымен үңгірдегі дæмондармен (шайтандармен) ұрлануы туралы. Бірақ Клаустың көмекшілері оның жұмысын аяқтайды, содан кейін қажетсіз құтқару операциясын ұйымдастыруға тырысады.

Оз еліне апаратын жол

Баумның 1909 жылғы «Оз» кітабында, «Оз еліне жол» кітабында Санта Клаус – Емеральд қаласындағы принцесса Озманың туған күніне шақырылған құрметті қонақтардың бірі. Ол өзімен бірге Рилдер мен Нуктерді алып келеді. Олар Оз сиқыршысы жасаған алып сабын көпіршіктерінде Күлкілі аңғарға қайтып оралады.