Рихард Глюкс: Нацистік концлагерьлер инспекторы және «Қортынды шешім» орындаушысы

Кіріспе

Неміс аға СС офицері (1889–1945)

Ричард Глюкс (22 сәуір 1889 – 10 мамыр 1945) – нацистік кезеңдегі жоғары ранкті неміс СС шенеунігі. 1939 жылдың қарашасынан Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғанға дейін ол Концентрациялық лагерьлер инспекторатын басқарды, кейіннен ол СС Басты экономикалық және әкімшілік басқармасына "Amt D" ретінде қосылды. Генрих Гиммлердің тікелей бағыныстысы ретінде ол лагерь тұтқындарының мәжбүрлі еңбегіне жауапты болды және лагерьдегі медициналық практиканы қадағалады, ол нацистік адамдармен жүргізілген тәжірибелерден бастап "Соңғы шешімді" іске асыруға дейін, әсіресе Циклон B газымен тұтқындарды жаппай өлтіруге дейін қамтыды. Германия капитуляциялағаннан кейін Глюкс калий цианиді капсуласын жұтып, өзіне-өзі қол жұмсады.

Ерте өмір

Глюкс 1889 жылы Рейнланд аймағындағы Оденкирхенде (қазіргі Мёнхенгладбахтың бір бөлігі) дүниеге келген. Дюссельдорфтағы гимназияны бітіргеннен кейін ол әкесінің өртке қарсы сақтандыру агенттігінде жұмыс істеді. 1909 жылы Глюкс бір жылға ерікті болып әскерге шақырылып, артиллерияда қызмет етті. 1913 жылы Англияда болып, кейін Аргентинаға саудагер ретінде көшті. Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, Глюкс 1915 жылдың қаңтар айында Норвегия кемесімен жалған құжаттармен Германияға оралды және қайтадан әскерге қосылды. Соғыс барысында ол артиллерия бөлімінің командиріне дейін көтеріліп, І және ІІ дәрежелі Темір крестпен марапатталды. Глюкс Верден және Сомма шайқастарында шайқасты. Соғыстан кейін ол неміс әскері мен әскери одақтастардың Бақылау комиссиясы арасындағы байланыс офицері болды, бұл комиссия Версаль шарты бойынша Германияға қойылған қарулану шектеулерін және олардың қарулы күштерінің күшін бақылаумен айналысты. 1924 жылға дейін ол осы қызметте болды, содан кейін 6-шы Пруссия дивизиясының штабына өтті. Ол сонымен қатар Фрайкорптарда да қызмет еткен.

Нацистік режимдегі өрлеу

1930 жылы Глюкс НСДАП-қа, ал екі жылдан кейін СС-ке қосылды. 1933 жылдың 6 қыркүйегінен 1935 жылдың 20 маусымына дейін Глюкс "Батыс" СС тобы штабында қызмет етті және СС штурмбаннфюрері шеніне дейін көтерілді. Тарихшы Николаус Вахсманн Глюкстің харизмасы жетіспесе де, "көптеген идеологиялық сенімдерге" ие болғанын айтады. 1936 жылдың 1 сәуірінде Глюкс Теодор Эйкке штаб бастығы болып тағайындалды, ол сол кезде концентрациялық лагерьлер инспекторы және СС Wachverbände басшысы еді.

Концлагерь инспекторы

1939 жылдың жазында Эйке СС дивизиясы «Тотенкопфтың» далалық командирі болған кезде, Глюкс 1939 жылдың 15 қарашасында Гиммлердің бұйрығымен Эйке орнына Концентрациялық лагерьлер инспекторы лауазымына тағайындалды. Глюкс Гиммлерге тікелей бағынышты болды, бірақ Гиммлер мен аға Эйке арасындағы жылы қарым-қатынастың керісінше, Глюкс Гиммлермен сирек кездесетін. Ол оны көшбасшылық қабілеттері үшін емес, «әкімшілік сабақтастықты қамтамасыз ету» қабілеті үшін тағайындады. Глюкстің билікке өсуі оның энергиясы мен қабілетіне байланысты емес, көбінесе Эйкенің тиімсіз басқарушылық дағдыларымен байланысты болды. Глюкс лауазымға келгеннен кейін аз өзгерістер енгізді, ұйымдық құрылымды Эйке орнатқандай қалдырды. Лагерьлерде де сол келісімсіз қатаңдық сақталды – тұтқындардың еңбек әлеуетін пайдалануға бағытталған оңалту жұмыстары жүргізілмеді. Глюкс ешқашан концентрациялық лагерьде қызмет етпегендіктен, лагерьдегі кейбір жоғары лауазымды қызметкерлер оған күдікпен қарады және оны кеңседе отырып жұмыс істейтін бюрократ деп санады. Басшылық стиліне қарай, ол белсенді адамдарды артық көріп, оларға өз лагерьлерін басқаруда белгілі бір тәуелсіздік берді. Глюкс «қиялдауға келмейтін, жалкоо, тіпті «көре алмаушы» деп сипатталды, бұл оның араласпаушы тәсіліне түсінік беруге мүмкін. Глюкстің бастапқы жауапкершілігі концлагерь тұтқындарын мәжбүрлі еңбекке пайдалануды қамтыды. Осы кезеңде ол лагерь командирлеріне лагерьдегі өлім-жітім көрсеткіштерін төмендетуге шақырды, өйткені бұл оның бөлімінің атқаруға тиіс экономикалық мақсаттарына қайшы келді. Оның тағы бір бұйрығы – тұтқындарды үздіксіз жұмыс істеуге мәжбүрлеу туралы талап қою болды. Сонымен қатар, Глюкс 1940 жылдың 21 ақпанында Гиммлер мен Рейнхард Гейдрихке Аушвицтің бұрынғы австриялық атқыштар казармасын жаңа концентрациялық лагерь үшін қолайлы орын ретінде ұсынды. Глюкс 1941 жылдың 1 наурызында Гиммлер мен I.G. Farben компаниясының бірнеше бас директорларын Аушвицке сапармен бірге алып барды. Онда лагерь 30 000 тұтқынға дейін кеңейтіледі, жақын маңдағы Биркенауда 100 000 әскери тұтқынға арналған қосымша лагерь құрылады және I.G. Farben компаниясының қарамағына берілген лагерь тұтқындарымен жақын жерде фабрика салынады деп шешілді. 1941 жылдың 20 сәуірінде Глюкс СС бригада фюрері шеніне көтерілді, ал 1943 жылдың қарашасында Глюкс СС группфюрері және Вафен СС генерал-лейтенанты болды. 1942 жылдан бастап Глюкс Освальд Польмен бірге «Соңғы шешімді» іске асыруға белсенді қатысты. Лагерьке қатысты жұмыстарды үйлестіруді қадағалау үшін, ол персонал мен тұтқындардың медициналық жағдайынан бастап, құрылыс жобаларының жай-күйі мен жою операцияларының барысынан басталып, басқа да жоғары тұрған СС лагерь басшыларымен бірге Поль жүргізген апта сайынғы кездесулерге қатысты. Глюкс өзінен жоғары тұрған адамнан озуға ешқашан тырыспады және өзінің Польге бағынышты екенін жақсы білді. 1942 жылдың қаңтар айында Ванзее конференциясынан кейін бірнеше күн өткен соң Гиммлер Глюкске рейхтен эвакуацияланып жатқан 100 000 еврей еркек пен 50 000 әйелді жұмысшылар ретінде қабылдау үшін лагерьлерді дайындауға бұйрық берді, себебі Ресей тұтқындарының саны азайып бара жатқан еді. 1942 жылдың ақпан айында ТКИ СС-тің бас экономикалық және әкімшілік кеңсесінің D бөліміне айналды. Глюкс соғыс аяқталғанша лагерь әкімшілігін басқарды. Сондықтан барлық концентрациялық лагерь жүйесі СС-тің бас экономикалық және әкімшілік кеңсесінің билігіне берілді, ал Концентрациялық лагерьлер инспекторы бұрынғы басшыға бағынышты болды. 1942 жылдың наурызына қарай Глюкс бас инженер және СС генералы Ханс Камлерден СС инженерлерінің өнімділік талаптарын орындау үшін тікелей нұсқаулар ала бастады. 1942 жылдың шілдесінде ол Гиммлермен лагерь тұтқындарына медициналық эксперименттер жүргізу тақырыбында жоспарланған кездесуге қатысты. Глюкс Аушвиц концентрациялық лагеріне бірнеше рет барғандықтан, ондағы жаппай өлтірулер мен басқа да қасіреттер туралы жақсы білген. Сол сияқты Аушвиц командирі Рудольф Хосс Глюкске жою ісінің жай-күйі туралы үнемі хабарлайтын. 1943 жылы Аушвицке жасаған тексеру сапарының бірінде Глюкс крематорийлердің қолайсыз орналасуына наразылық білдірді, өйткені барлық адамдар құрылыстарға «қарап» алады. Осы байқауға жауап ретінде Хосс I және II крематориялардың арасында ағаштар отырғызуды тапсырды. Рейхтің немесе нацистік партияның жоғары лауазымды адамдары келгенде, әкімшілікке крематорийлерді көрсетуден аулақ болуға бұйрық берілді. Егер түтін шығуы туралы сұрақтар туындаса, қондырғы қызметкерлері келушілерге өліктер індеттің салдарынан өртеліп жатқанын айтуы керек еді. 1942 жылдың желтоқсан айының соңында 136 000 кіріп келген тұтқындардың 70 000-ы дерлік келген бойда қайтыс болғанын анықтағаннан кейін, ол лагерь дәрігерлеріне былай демелі директива шығарды: «Концентрациялық лагерьдегі ең жақсы дәрігер – тұтқындардың еңбекке қабілетін ең жоғары деңгейде ұстап тұратын дәрігер. Осы мақсатқа жету үшін лагерь дәрігерлері жеке қызығушылық танытып, жұмыс орындарында болуы керек». 1945 жылдың басында басталған өлім марштарынан бұрын Глюкс 1944 жылдың шілдесіндегі директиваны қайталады, онда лагерь командирлеріне «төтенше жағдайларда» аймақтық HSSPF (Höherer SS und Polizeiführer) командирлерінің нұсқауларын орындау керектігі ескерілді. Осы өлім марштарының салдарынан 250 000-дан 400 000-ға дейін адам қаза болды. Глюкс «барлық концентрациялық лагерьлер желісіне жауапты RSHA адамы» болды, және оның билігі ең ірі және жаман атпен белгілі Аушвицке де таралатын. Концентрациялық лагерьтерге қатысты барлық маңызды мәселелер «Концентрациялық лагерьлер инспекторы мен Рейхсфюрер СС арасында тікелей шешілді». 1945 жылдың қаңтарында Глюкс он бес ірі лагерьді және бес жүз серік лагерьді басқарғаны үшін, онда 40 000-нан астам СС мүшелері жұмыс істегені үшін рейхке қосқан үлесі үшін марапатталды. Глюкстің Холокостқа қатысуы «артық бағаланбайды», өйткені ол Польмен бірге нацистік лагерь жүйесінің барлығын және оның ұсынған қудалау желісін бақылады.

When Eicke became field commander of the SS Division Totenkopf during the summer of 1939, Glücks was promoted by Himmler on 15 November 1939 as Eicke's successor to the post of Concentration Camps Inspector. He was directly subordinate to Himmler—as Eicke had been—but, in contrast with the warm relation between Himmler and the older Eicke, Glücks only rarely met with Himmler, who promoted him not for his leadership competencies but for his ability to "provide the administrative continuity" with Eicke's policies. Less a reflection of Glücks's energy and aptitude, his rise in power was more about Eicke's ineffectual managerial skills. Glücks made few changes once taking over, leaving the organizational structure intact as Eicke had set it up; the same uncompromising rigidity was carried out at the camps—there was no rehabilitation and no effort to exploit the working potential of inmates. Because Glücks never served inside a concentration camp, some senior camp members were suspicious and considered him nothing more than a desk side bureaucrat. In terms of his leadership style, he preferred men of action and allowed them some autonomy in operating their respective camps. Glücks has been termed "unimaginative, lacking in energy if not lazy," and even "unperceptive," which may account to some extent for his hands off approach. Glücks's responsibilities at first mainly covered the use of concentration camp inmates for forced labour. In this phase, he urged camp commandants to lower the death rate in the camps, as it went counter to the economic objectives his department was to fulfill. Other orders of his were to ask for the inmates to be made to work continuously. At the same time, it was Glücks who recommended on 21 February 1940, Auschwitz, a former Austrian cavalry barracks, as a suitable site for a new concentration camp to Himmler and Reinhard Heydrich. Glücks accompanied Himmler and several chief directors of I. G. Farben on 1 March 1941 for a visit to Auschwitz, where it was decided that the camp would be expanded to accommodate up to 30,000 prisoners, an additional camp would be established at nearby Birkenau capable of housing 100,000 POWs, and that a factory would be constructed in proximity with the camp prisoners placed at I. G. Farben's disposal. On 20 April 1941 Glücks was promoted to the rank of an SS Brigadeführer and in November 1943, Glücks was made SS Gruppenführer and a Generalleutnant of the Waffen SS. From 1942 on, Glücks was increasingly involved in the implementation of the "Final Solution", along with Oswald Pohl. To oversee the coordination of camp related activities, which varied from the medical concerns of personnel and prisoners, the status of construction projects, and the progress of extermination operations, Glücks, along with other senior SS camp managers, attended weekly meetings conducted by Pohl. Glücks never attempted to outshine his superior and was quite aware of his subordination to Pohl. Just a few days after the Wannsee Conference in January 1942, Himmler ordered Glücks to prepare the camps for the immediate arrival of 100,000 Jewish men and 50,000 women being evacuated from the Reich as labourers in lieu of the diminishing availability of Russian prisoners. In February 1942, the CCI became Amt D of the SS Main Economic and Administrative Office under SS Obergruppenführer Oswald Pohl. Glücks continued to manage the camp administration until the end of the war. Therefore, the entire concentration camp system was placed under the authority of the SS Main Economic and Administrative Office with the Inspector of Concentration Camps now a subordinate to the Chief of the former. By March 1942, Glücks was routinely receiving direct instructions from the head engineer and SS General Hans Kammler, to meet the productivity demands of SS engineers. In July 1942, he participated in a planning meeting with Himmler on the topic of medical experiments on camp inmates. From several visits to the Auschwitz concentration camps, Glücks was well aware of the mass murders and other atrocities committed there. Correspondingly, Auschwitz Kommandant Rudolf Höss routinely informed Glücks on the status of the extermination activities. During one of his inspection tour visits to Auschwitz in 1943, Glücks complained about the unfavorable location of the crematoria since all types of people would be able to "gaze" at the structures. Responding to this observation, Höss ordered a row of trees planted between Crematorias I and II. When visits from high officials from the Reich or the Nazi Party took place, the administration was instructed by Glücks to avoid showing the crematorias to them; if questions arose about smoke coming from the chimneys, the installation personnel were to tell the visitors that corpses were being burned as a result of epidemics. Sometime in December 1942, after discovering 70,000 out of 136,000 incoming prisoners had died almost as fast as they arrived, he issued a directive to the camp doctors, which stated, "The best camp doctor in a concentration camp is that doctor who holds the work capacity among inmates at its highest possible level Toward this end it is necessary that the camp doctors take a personal interest and appear on location at work sites." Before the death marches of early 1945 started, Glücks reiterated a directive from July 1944, which emphasized to camp commanders that during "emergency situations," they were to follow the instructions of the regional HSSPF (Höherer SS und Polizeiführer) commanders. Between 250,000 and 400,000 additional people died as a result of these death marches. Glücks was "the RSHA man responsible for the entire network of concentration camps", and his authority extended to the largest and most infamous of them all, Auschwitz. Nearly all the important matters concerning the concentration camps were "decided directly between the Inspector of Concentration Camps and the Reichsführer SS." In January 1945, Glücks was decorated for his contributions to the Reich in managing the fifteen largest camps and the five hundred satellite camps which employed upwards of 40,000 members of the SS. Glücks' role in the Holocaust "cannot be over emphasized" as he, together with Pohl, oversaw the entire Nazi camp system and the persecution network it represented.

Өлім

1945 жылы 16 сәуірде Берлиндегі СС Бас экономикалық және әкімшілік басқармасы одақтастардың бомбалауы салдарынан қиратылғаннан кейін, басқарма Балтық теңізіндегі Помераниядағы Born auf dem Darß қаласына көшірілді. Қызыл Армия күштерінің шабуылына байланысты Глюкс және оның әйелі Фленсбургке қашып кетті. Германия капитуляциялағаннан кейін, ол 1945 жылғы 10 мамырда Фленсбург Мюрвигіндегі теңіз базасында калий цианиді капсуласын жұтып, өз-өзіне қол жұмсады деп саналады, бірақ ресми құжаттар мен фотосуреттердің болмауы оның соңғы тағдыры туралы күмәндер тудырды.

Шығармалық сілтемелер

Глюкс Джонатан Глейзердің "The Zone of Interest" (2023) фильмінде екінші дәрежелі кейіпкер ретінде пайда болады.