Солтүстік Минданавоның жергілікті халықтары: Лумад тайпалары

Кіріспе

Аустронезиялық жергілікті халықтар тобы

Лумад – Филиппиннің оңтүстігіндегі аустронезиялық жергілікті халықтар тобы. Бұл себуано тілінде "туған" немесе "жергілікті" деген мағынаны білдіреді. Бұл термин – "Түпкілікті халықтар" (Katawhang Lumad) деген сөздің қысқартылған түрі, ол 1986 жылғы 26 маусымда Гуадалупе оқу орталығында, Баландог, Кидапаван, Котабато, Филиппинде өткен Лумад Минданао халықтары федерациясының (LMPF) құрылтай жиналысының делегаттарымен ресми түрде қабылданды. Президент Коразон Акино 6734 Республикалық заңға қол қойған кезде бұл термин филиппин заңнамасында қолданылуға ие болды, онда бұл сөз Арт. XIII, 8(2) тармағында Минданао аралдарындағы Лумад этностық қауымдастықтарын бөліп көрсету үшін пайдаланылды. Минданаода Филиппиннің 100 миллионнан астам халқының шамамен 15% құрайтын елдің ішкі халқының көп бөлігі тұрады.

Тарих

Лумад атауы президент Фердинанд Маркостың әскери диктатура режимі кезінде тайпалар арасындағы саяси оянудан туындады. Оны 1986 жылғы маусымда өзін ресми ұйым деп жариялаған, бірақ 1983 жылдан бастап көп салалы ұйым ретінде құрылған Lumad Mindanao мүшелері мен байланысты ұйымдары қолдады және таратуға көмектесті. Lumad Mindanao-ның басты мақсаты – мүше тайпаларының өзін-өзі анықтау құқығын қамтамасыз ету, яғни олардың мәдениеті мен дәстүрлі құқықтарына сәйкес, ата-бабаларының жерінде өзін-өзі басқаруды іске асыру болды. Бұрын ешбір Lumad ұйымы мұндай мақсатты нақты қойған емес. Ғалымдар мен Lumad көшбасшылары бұл шешімнің тарихи білімнің жетіспеуінен және комиссияның Минданаодағы Lumad халқының күресін білмеуінен туындағанын айтты.

Этностық топтар

Лумадтар құрамына Эруманен не Менову, Матидсалуг Манобо, Агусанон Манобо, Дуланан Манобо, Дабау Манобо, Ата Манобо, Блаан, Кауло, Бануаон, Букиднон, Тедурай, Ламбангиан, Хигаунон, Дибабавон, Мангуванган, Мансака, Мандая, К’лаган, Субанен, Тасадай, Тболи, Мамануа, Тагакаоло, Талаандиг, Тагабава, Убу’, Тиненен, Кувеманен, К’лата және Диянган сияқты топтар кіреді. Олар "әлсіз топтар" саналады және шет аймақтарда, орманды жерлерде, жазықтарда және жағалау аймақтарында өмір сүреді. Лумад терминіне бутуанон және суриганондар кірмейді, тіпті олардың екеуі де Минданаоның тумасы болса да. Бұл олардың Висайя этностық тобына жатуымен және Лумадтармен тығыз байланысының болмауымен байланысты. Магуинданон, Маранао, Таусуг, Сама Бажау, Якан және т.б. сияқты Моро тайпалары да алынып тасталған, олардың Минданаода туғандығына және кейбір топтардың этнолингвистикалық тұрғыдан Лумадтарға жақындығына қарамастан. Себебі Лумадтардың айырмасында, Моролар 14-15 ғасырларда Ислам дінін қабылдады. Бұл шатастыруға мүмкіндік береді, себебі "лумад" сөзі Бисайя тілдерінде сөзбе-сөз "туған" дегенді білдіреді.

Багобо

Багобо – манобо халқының ең ірі топтарының бірі. Олар үш топқа бөлінеді: Тагабава, Клата (немесе Гуянган) және Ову (сондай-ақ Уву немесе Убо деп те жазылады) халықтары. Багоболар бұрын көшпелі тіршілік етіп, каингин әдісімен, яғни "орманды кесіп, өртеу" арқылы егін шаруашылығымен айналысқан. Олардың жері Давао шығанағынан Апо тауына дейін созылады. Дәстүрлі түрде оларды басшылар (матан), ақсақалдар кеңесі (магани) және әйел шамандар (мабалиан) басқарады. Олардың ежелгі анито дініндегі ең жоғарғы рух – Югпамолак Манобо немесе Манама.

Блан

Блаан – Давао-дель-Сур және Оңтүстік Котабато аймақтарында шоғырланған ежелгі халық. Олар дәстүрлі салты-дәстүрлерін сақтай отырып, қазіргі филиппиндіктердің өмір салтына да бейімделеді.

Букидон

Букиднондар – Минданаодағы Букиднон үстіртінің жеті тайпасының бірі. Букиднон сөзі «таулар мен жоталарға қатысты» (яғни «таулар мен жоталардың халқы») дегенді білдіреді, дегенмен көптеген Букиднон тайпалары жазықтарда қоныстанған. Букиднон атауы бұрынғыда провинцияның барлық аумағын сипаттау үшін қолданылған (сол кезде ол «таулы жерлер» деген мағынаны білдірген), сондай-ақ этностық жағдайына қарамастан, провинцияның тұрақты тұрғындарының ортақ атауы ретінде де қолданылуы мүмкін. Букиднон халқы Магбабаяға (Барлық Иесі) сенеді, бірақ олармен қатар көптеген кіші құдайлар мен құдайыларға да табынады. Дін аяларындағы рәсімдерді бейлан жүргізеді, оның қызметке тағайындалуы ерікті болып келеді және ол кез келген жыныстан болуы мүмкін. Букиднондар бай музыкалық және ауызша дәстүрлерге ие, олар Малайбалай қаласындағы Каамулан фестивалінде Букиднонның басқа тайпаларымен (Манобо тайпалары, Хигаонон, Матигсалуг, Талаандиг, Умаямном және Тигваханон) бірге жыл сайын тойланады. Букиднон лумады Панай аралындағы Висайялық Сулуднон халқынан және Висайя аймағында шашырап қоныстанған басқа да жергілікті халықтардан ерекшеленеді, олар да кейде «Букиднон» деп аталады (ол да «жоталардың халқы» деген мағынаны білдіреді).

Калаган

Калаган, сондай-ақ K'lagan немесе (испан тілінде) Caragan деп те жазылады, Калаган тілін сөйлейтін Мандая Мансака халқының кіші тобы. Олар үш топқа бөлінеді, олар көбінесе жеке тайпалар ретінде қарастырылады: Тагакауло, Каган және Самалдың Каллао халқы. Олар Давао-дель-Сур, Компостела аңғары, Давао-дель-Норте (Самал аралын қоса алғанда), Давао-Ориентал және Солтүстік Котабато аймақтарында, Блан халқының жерлері мен жағалау арасында қоныстанған. Карага аймағы олардың атымен аталған. Олардың аты "жанды адамдар" немесе "батыл адамдар" деген мағынаны білдіреді, ол kalag ("жан" немесе "рух") сөзінен шыққан. Бұрын олар шағын, соғысқан топтардан тұрған. 1994 жылғы мәлімет бойынша, олардың саны 87 270 адамды құрады.

Қамық

Камигуин аралынан шыққан Манобо тайпасының бір тобы. Олар Камигин тілінде сөйлейді және Суригао-дель-Нортедегі Манобо топтарымен тығыз байланыста.

Мамануа

Маманва – негрито тайпасы, көбінесе лумадтармен біріктіріледі. Олар Лейте, Агусан-дель-Норте және Суригао провинцияларынан шыққан, негізінен Агусан-дель-Норте облысының Китчарао және Сантьяго қалаларында қоныстанған. Бірақ олардың саны Манобо және Мандая тайпаларына қарағанда аз, көшпелі және шашыраңқы қоныстанған. Барлық негрито тайпалары сияқты, маманвалар да төмендіктегі және таулы жердегі маноболардан фенотиптік ерекшеліктерімен көзге түседі: олардың шаштары бұйра, ал терісі күңгірт. Олар дәстүрлі түрде аң аулау және жинаумен айналысады, тропикалық жаңбырлы орманнан алуан түрлі жабайы өсімдіктерді, шөптерді, жәндіктерді және жануарларды тұтынады. Маманвалардың фенотипі – "негрито" фенотипі: қара тері, бұйра шаш және бойлары кішкентай. Бұл фенотиптің шығу тегі (Филиппиндегі Агата, Ати және Аэта тайпаларында кездеседі) әлі де талқыланып жүр, соңғы зерттеулер бұл фенотиптің Оңтүстік-Шығыс Азияның бірнеше аймақтарында конвергентті дамуын көрсетіп тұр. Дегенмен, жақында жүргізілген геномдық зерттеулер Маманваның Жаңа Гвинея және Австралия халықтарымен бірге Африкадан шыққан алғашқы адамдардың бірі болғанын және олардың шамамен 36 000 жыл бұрын ортақ атадан бөлінгенін көрсетеді. Қазіргі уақытта маманва халқы ауыл шаруашылығы және базар орталықтарына жақын орналасқан тұрақты елді мекендерде ("барангайларда") тұрады. Осының салдарынан, олардың диетасының үлкен бөлігін крахмалға толы өсімдіктер құрайды. Маманва қоныстарында ауыл шаруашылығы өнімдерін сатып алу немесе айырбастау деңгейі әртүрлі: кейбіреулері өздерінің шаруашылықтарын жүргізіп, өнім өндірсе, ал енді біреулері базардан азық-түлік сатып алады. Маманвалар қазіргі заманғы ауыл шаруашылығымен айналысатын халықтарға тән ұялы телефондар, теледидарлар, радио және өңделген тағамдар сияқты көптеген жаңалықтармен танысқан. Олар Магбабая құдайы басқаратын рухтарға сенеді, бірақ монотеистік діндердің таралуы олардың діни практикасына елеулі әсер еткенін байқауға болады. Бұл тайпа тоқыма сағаттар, ротангтан жасалған бесіктер және басқа да тұрмыстық заттар шығарады. Маманва (кейде Маманоа деп те жазылады) сөзі "орманның алғашқы тұрғындары" дегенді білдіреді, ол "ман" (алғашқы) және "банва" (орман) сөздерінен құралған. Олар маманва (немесе минамануа) тілінде сөйлейді. Олар Денисовтармен генетикалық байланыста. Манобо – Филиппиннің көптеген жергілікті халықтарының арасында ең алуан түрлісі, олардың тілдер отбасындағы субтоптарының саны ең көп. Филиппиннің мәдениет және өнер жөніндегі ұлттық комиссиясы Манобо субтоптарының алдын ала жіктемесін жасады, бірақ жіктеме жасалған кезде "әртүрлі субтоптар жеткілікті түрде анықталмағанын" атап өтті. Маноболар Маманвалар сияқты Денисовтардың геномымен араласқан. Маноболардың австроазиялық тегі де бар.

The Mamanwa are a Negrito tribe often grouped together with the Lumad. They come from Leyte, Agusan del Norte, and Surigao provinces in Mindanao; primarily in Kitcharao and Santiago, Agusan del Norte, though they are lesser in number and more scattered and nomadic than the Manobos and Mandaya tribes who also inhabit the region. Like all Negritos, the Mamanwas are phenotypically distinct from the lowlanders and the upland Manobos, exhibiting curly hair and much darker skin tones. They are traditionally hunter gatherers and consume a wide variety of wild plants, herbs, insects, and animals from tropical rainforests. The Mamanwa are categorized as having the "negrito" phenotype: dark skin, kinky hair, and short stature. The origins of this phenotype (found in the Agta, Ati, and Aeta tribes in the Philippines) are a continued topic of debate, with recent evidence suggesting that the phenotype convergently evolved in several areas of southeast Asia. However, recent genomic evidence suggests that the Mamanwa were one of the first populations to leave Africa along with peoples in New Guinea and Australia, and that they diverged from a common origin about 36,000 years ago. Currently, Mamanwa populations live in sedentary settlements ("barangays") that are close to agricultural peoples and market centers. As a result, a substantial proportion of their diet includes starch dense domesticated foods. The extent to which agricultural products are bought or exchanged varies in each Mamanwa settlement with some individuals continuing to farm and produce their own domesticated foods while others rely on purchasing food from market centers. The Mamanwa have been exposed to many of the modernities mainstream agricultural populations possess and use, such as cell phones, televisions, radio, and processed foods. They believe in a collection of spirits, governed by the supreme deity Magbabaya, although it appears that their contact with monotheist communities and populations has made a considerable impact on the Mamanwa's religious practices. The tribe produces winnowing baskets, rattan hammocks, and other household containers. Mamanwa (also spelled Mamanoa) means 'first forest dwellers', from the words man (first) and banwa (forest). They speak the Mamanwa language (or Minamanwa). They are genetically related to the Denisovans. The Manobo are considered the most diverse among the many indigenous peoples of the Philippines, with the largest number of subgroups within its family of languages. The Philippines' National Commission on Culture and the Arts has been able to develop a tentative classification of Manobo subgroups, but notes that "the various subgroupings are not sufficiently defined" as of the time the classification was developed. The Manobo possess Denisovan admixture, much like the Mamanwa. Manobos also hold Austroasiatic ancestry.

Мансака

"Мансака" термині "бірінші" деген мағынаны білдіретін "адам" және "көтерілу" деген мағынадағы "сака" сөздерінен шыққан, яғни "тауларға немесе өзен ағысына алғаш көтерілген халық" дегенді білдіреді. Бұл термин бүгінде Давао-дель-Норте, Давао-де-Оро және Давао-Ориенталдың кейбір аймақтарында, атап айтқанда Батото өзені, Манат аңғары, Караган, Марагусан, Хихо өзенінің аңғары, сондай-ақ Кингкинг, Мако, Квамбог, Хихо, Тагум, Либуганон, Туганай, Исинг және Панабо теңіз жағалауларында қоныстанған осы халықтың тегін көрсетеді.

Матигсалуг

Букиднон тайпалары Филиппиннің Букиднон провинциясындағы Сан-Фернандодағы Тигва-Салуг аңғарында қоныстанған. Олардың аты "Салуг өзенінің (қазір Давао өзені деп аталады) жағасындағы халық" деген мағынаны білдіреді. Матигсалугтар көбінесе Манобо этнолингвистикалық тобына жатқызылса да, олар ерекше кіші топ болып табылады.

Сангил

Сангил халқы (Сангир, Сангу, Мароре, Сангирезен немесе Талаурезен деп те аталады) бастапқыда Сангихе және Талауд аралдарынан (қазір Индонезияның құрамында) және Давао Оксиденталдың (әсіресе Сарагани аралдарында), Давао-дель-Норте, Давао-дель-Сур, Сұлтан Кударат, Оңтүстік Котабато және Солтүстік Котабато аймақтарынан шыққан. Олардың халқы (сама-бажаулар сияқты) отаршылдық кезеңде Филиппин мен Индонезия арасында шекаралар салынғанда бөлініп кетті. Сангил халқы, басқа лумад халықтары сияқты, дәстүрлі түрде анимистік сенімдерді ұстанады. Отаршылдық дәуірде Сангил (көбінесе өзін "Сангир" деп атайды) Сангие аралдарында Сулавесидің христиан Минахаса халқымен жақындық пен байланысқа ие болғандықтан, көбінесе протестанттық христиан дініне көшті. Филиппинде Сангилдің көпшілігі көршілес Магуинданао сұлтандығының ықпалымен ислам дінін қабылдады. Дегенмен, анимистік рәсімдердің элементтері әлі де сақталған. Индонезиялық және филиппин тобы әлі де байланыстарын сақтап келеді, сонымен қатар Манадо малай және Себуано тілдері сангир тілінен өзге индонезиялық Сангир және филиппин Сангилінде де қолданылады. Филиппиндегі Сангил халқының нақты саны белгісіз, бірақ шамамен 10 000 адамды құрайды деп есептеледі.

Субанон

Субанондар – Замбоанга түбегінің алғашқы қоныс тебушілері. Отбасы патриархалдық, ал ауылды Тимуай аталған басшы басқарады. Ол ауылдың судьясы қызметін атқарады және барлық қауымдық мәселелермен айналысады. Тарих Мисамис Оксидентал туралы жақсы айтарлық сөздері бар. Оның бас қаласында бұрын теңізде көп сандаған адамдармен кезіккен Субанон мәдени тобы қоныстанған; провинция Ланаоның қарақшылық теңіз қарақшыларының жеңіл олжасына айналды, олардың әдеті – құл іздеу үшін жағалау бойында жылдам шабуылдар жасау еді. Субанондар ішкі аймаққа көшкен сайын, жағалау аймақтарында Букиднон тұрғындары қоныстанды, олардан кейін Себу мен Бохольден келген қоныс аударушылар да келіп қоныстанды.

Тағабава

Тагабауа - багобо тагабауа тайпасы қолданатын тіл. Олар Минданао аралының жергілікті тұрғындары. Олар Апо тауының төңірегіндегі аймақтарда өмір сүреді.

Тагакауло

Тагакауло – Минданаодағы тайпалардың бірі. Олардың дәстүрлі жерлері Давао-дель-Сур және Сарагани провинцияларында, атап айтқанда Малалаг, Лайс, Талагутон өзендері, Ста. Мария және Давао Оксидентальдың Малитасы, сондай-ақ Сарагани провинциясының Малугонында орналасқан. "Тагакауло" сөзі "көздерден" деген мағынаны білдіреді. Тагакауло тайпасы бұрынғы кезде Давао шығанағының батыс жағалауынан және Маунт-Апо тауының оңтүстігінен шыққан.

Талаандық

Талаандиктер Букиднон облысының Китанглад тауының етегінен шыққан, негізінен Талакаг және Лантапан муниципалитеттерінде қоныстанған.

Тас-дайын

Тасадай – Минданаоның терең және таулы жаңбырлы ормандарында өмір сүретін, шамамен жиырмадай адамнан тұратын топ. 1971 жылы батыс ғалымдары оларды алғаш рет "табып" жариялағанда олар кеңінен танымал болды. Олардың "тас ғасыры" деңгейіндегі технологиямен өмір сүріп, Филиппин қоғамының қалған бөлігінен толық оқшауланғандығы туралы хабарланды. Кейіннен 1980-ші жылдары олардың табылуының күрделі әйелдердің алдауы екені хабарланып, олардың басқа қоғамдардан оқшауланғандығына және тіпті жеке этникалық топ ретінде өмір сүруіне күмән туды. 1970-ші жылдарда жарияланған Тасадай туралы зерттеулердің дұрыстығы мәселесі әлі де талқыланып жүр.

Тедурай

Тедурай / Тирурай халқы оңтүстік-батыс Магуинданао провинциясындағы Дату Бла Т. Синсуат, Упи және Оңтүстік Упи муниципалитеттерінде, сондай-ақ солтүстік-батыс Сұлтан Кударат провинциясының Лебак муниципалитетінде қоныстанған. Олар багобо, Б’лаан және Т’боли тілдерімен туыс Тирурай тілінде сөйлейді. Жағалаудағы Тирурайлар көбінесе фермерлер, аңшылар, балықшылар және себет тоқушылар болып жұмыс істейді, ал тауларда тұратындары құрғақ егістікпен айналысып, оған аң ауру және орман өнімдерін жинаумен қосымша табыс табады. Тирурайлар екі түсті геометриялық өрнектермен себет тоқудағы шеберлігімен әйгілі. Көптегендер көршілес мұсылман және христиан халықтарының мәдениетін қабылдағанмен, олардың халқының көп бөлігі әлі де өздерінің дәстүрлі әдет-ғұрыптары мен салтына сенеді және оларды сақтайды.

Тболи

Тболи – Оңтүстік Минданаоның түпкі халықтарының бірі. Минданао туралы этнографиялық және тіл білімі әдебиеттерінде олар Тболи, Теболи, Тау Билиль, Тау Булул немесе Тагабилил деп әртүрлі аталады. Олар өздерін Т’боли деп атайды. Әдебиетте олардың қайда және кім екені біршама шатастырылған; кейбір жарияланымдар Теболи мен Тагабилилді ерекше халықтар ретінде көрсетеді, ал кейбіреулері Тболилерді Котабато ойпатындағы Булуан көлінің жанында немесе Агусан-дель-Нортеде орналастырады. Демек, Тболилер Алла аңғарының жоғарғы бөлігіндегі екі жақ беткейлерінде және Майтум, Маасим және Киамбаның жағалау аймағында қоныстанған. Бұрын Тболилер Алла аңғарының төменгі жазығында да тұрған.

Тигвахонон

Тигвахонон – Манобо тайпасының бір кіші тобы, бастапқыда Букиднон облысының Сан-Фернандо қаласы маңындағы Тигва өзенінің алабында мекендеген.

Умаямнон

Умаямнондар Умаям өзені алабынан және Пуланги өзенінің бастауынан шыққан. Олар Манобо тайпасының бір тобы.

Музыкалық мұра

Минданаолық лумад тайпаларының көпшілігі әртүрлі агунг ансамбльдерінен тұратын музыкалық мұраға ие. Бұл ансамбльдер ілмелі, аспалы немесе қолда ұсталатын, дөңгелек немесе түймелі гонгтардан құралған, олар кез келген мелодиялық аспаптың сүйемелдеуі болмаса, тұрақты дыбыс (дрон) қызметін атқарады. Лумад тайпаларында гегалонг сияқты дәстүрлі ішекті аспаптар, сондай-ақ түрлі желді және соққылы аспаптар да бар. Дәстүрлі вокалдық музыкаға махаббат әндері, жұбату әндері, жоқтау әндері, хикаялық әндер мен табиғат туралы әндер кіреді. Музыка ырым-жырымдар мен тойларда билерге сүйемелдеу үшін пайдаланылуы мүмкін.

Әлеуметтік мәселелер

Лумад халқы түрлі әлеуметтік мәселелерге қанағаттанбайды. Әлемдегі басқа да түпкі халықтар сияқты, Филиппиндегі түпкі халықтар елдегі ең кедей топты құрайды және денсаулық сақтау, білім беру және адам құқықтарына теңсіз қол жеткізеді. Лұмадтардың әлеуметтік мәселелері этностық наразылықтан туындап, экономикалық құмарлыққа ұласады деген пікірлер бар. Олар жерді тартып алу немесе әскерилендіру салдарынан атамекен жерлерін жоғалтумен, экономикалық және әлеуметтік мүшекеулікпен, сондай-ақ дәстүрлі мәдениеті мен ұлттық ерекшеліктеріне қауіп төнуімен күреседі. Лұмад топтары қоныс аудару, соттан тыс кісі өлтіру, Лұмад құқықтарын қорғаушыларды мазалау және Лұмад мектептерін күштеп жабу сияқты мәселелермен бетпе-бет келеді.

Ата-бабалар жері туралы құқықтар

Лумадтар жерді басып алу немесе әскерилендіру салдарынан ата-бабаларының жерін жоғалту қаупіне тап болып отыр. Кейбір қауымдар кен өндіру, орман шаруашылығы және энергетика компанияларының енуіне қарсылық көрсеткендігі үшін өз жерлерінен кетуге мәжбүр болды. 20-ғасырдың басында лумадтар қазіргі Минданаоның 24 провинциясының 17-сін қамтитын аумақты бақылап отырды, бірақ 1980 жылғы халық санауы бойынша олар Минданао мен Сулу халқының 6 пайызынан да аз құрады. Үкіметтің көші-қон бағдарламаларының ықпалымен Висайлықтардың Минданаоға көптеп қоныс аударуы лумадтарды азшылыққа айналдырды. Букиднон провинциясының халқы 1948 жылы 63 470 адамнан 1960 жылы 194 368 адамға, ал 1970 жылы 414 762 адамға дейін өсті, жергілікті букиднондардың үлесі 64 пайыздан 33 пайызға, содан кейін 14 пайызға төмендеді. Лумадтардың жер меншігіне қатысты дәстүрлі түсінігі олардың қауымдастықтарының ата-бабаларының жері деп санайтын аумаққа негізделген. Тарихшы Б. Р. Родил «қауымдық жердегі бос жатқан кез келген жерді пайдалануға қауым мүшелерінің құқығы бар, ал қауым иеленген аумақ – ортақ жеке меншік» деп атап көрсеткен. Ата-бабаларымыздың жеріне егістік жерлер, аң ауру жерлері, өзендер, орман, өңделмеген жерлер және жер астындағы пайдалы қазбалар кіреді. Өзен жүйелері лумад халқының ұрпақтан-ұрпаққа жалғасқан өркениетін көрсетеді. Су лумадтардың басқа этностық топтарға, мемлекетке, қазіргі филиппин мәдениетіне және өздерінің мәдени дәстүрлеріне қатысты бағдарлануын «герменевтика» ретінде пайдаланады. Моролардан айырмашылығы, лумад топтары Филиппин үкіметіне қарсы қарулы күрес үшін революциялық ұйым құрмады. Көшіп келушілер келгенде, көптеген лумад топтары таулар мен ормандарға шегінді. Лумадтар үшін ата-бабаларының жеріне құқықтарын қорғау мәселесі моролардың өзін-өзі анықтау құқығын қамтамасыз етумен бірдей маңызға ие. Алайда олардың жерлерінің көп бөлігі көпұлтты корпорациялардың, орман шаруашылығы компанияларының және басқа да бай филиппиндіктердің атына тіркелген, олардың көпшілігі салыстырмалы түрде Минданаоға жақында қоныс аударған адамдар. Т’боли басшысы Май Туан: «Біз МНЛФ-пен бейбіт келісімге қол қойылғанына қуаныштымыз, себебі бізге күріш сияқты азық-түлік көмегі көрсетілуде. Бірақ, азық пісіруге қазанның өзінде жоқ екеніне қайғырып отырмыз. Біз енді ата-бабаларымыздың жерін бақылай алмаймыз».

Lumads face loss of ancestral lands due to land grabbing or militarization. Some communities have been forced out of their lands for resisting encroachment by mining, logging, and energy companies. At the beginning of the 20th century, the Lumad controlled an area that now covers 17 of Mindanao's 24 provinces, but by the 1980 census, they constituted less than 6% of the population of Mindanao and Sulu. Significant migration to Mindanao of Visayans, spurred by government sponsored resettlement programs, turned the Lumad into minorities. The Bukidnon province population grew from 63,470 in 1948 to 194,368 in 1960 and 414,762 in 1970, with the proportion of indigenous Bukidnons falling from 64% to 33% to 14%. Lumad have a traditional concept of land ownership based on what their communities consider their ancestral territories. The historian B. R. Rodil notes that 'a territory occupied by a community is a communal private property, and community members have the right of usufruct to any piece of unoccupied land within the communal territory.' Ancestral lands include cultivated land as well as hunting grounds, rivers, forests, uncultivated land, and the mineral resources below the land. River systems indicate the Lumad people's generations of civilization. Water is used as a "hermeneutic" for how Lumads orient themselves in relation to other ethnic groups, the state, modern Filipino culture, and their own cultural customs. Unlike the Moros, the Lumad groups never formed a revolutionary group to unite them in armed struggle against the Philippine government. When the migrants came, many Lumad groups retreated into the mountains and forests. For the Lumad, securing their rights to their ancestral domain is as urgent as the Moros' quest for self determination. However, much of their land has already been registered in the name of multinational corporations, logging companies, and other wealthy Filipinos, many of whom are, relatively speaking, recent settlers to Mindanao. Mai Tuan, a T'boli leader explains, "Now that there is a peace agreement for the MNLF, we are happy because we are given food assistance like rice we also feel sad because we no longer have the pots to cook it with. We no longer have control over our ancestral lands."

Лумад өлтіруі

Лумад қауымдастықтары соттан тыс өлім-жәбірге қарсы күресуде. Жер құқықтарын қорғаушылар, қоршаған ортаны қорғаушылар және адам құқықтары жөніндегі белсенділер де қудалауға ұшырады. Лумадтар – Минданао аралында тұратын түрлі этникалық топтардың жиынтығы. Ата-бабаларының жерінде тұрып жатқандарына қарамастан, олар Моро халқының сол аумаққа талап етуі салдарынан көшіріліп, жерсіз қалған. Лумадтар қазіргі заманғы жер иелену жүйесін түсінбегендіктен, ата-бабаларының жерінің бір бөлігінен айырылды. Кейбір үкіметтік емес ұйымдар жергілікті қауымдарға өздерінің құқықтарын, мүліктерін және мәдениетін қалай қорғау керектігін үйрететін мектептер ашты. Алайда, лумад қауымдастықтары қалалардан алыс, таулы аймақтарда орналасқан. Осы аймақтар Жаңа халық армиясы (NPA) мен Филиппин қарулы күштерінің (AFP) арасындағы қарулы қақтығыстардың ошағы болып табылады. Қақтығысқа ілігіп, лумад халқының білімі, мүлігі және қауіпсіздігі қарулы тараптардың күшейіп бара жатқан зорлық-зомбылық әрекеттерінен қауіп көріп отыр. NCIP басшысы және бұрынғы армия полковнигінің мәлімдемесіне сәйкес, Давао аймағында ғана коммунистер жылына 1,2 миллиард песо революциялық салық жинайды. Адам құқықтарын бақылайтын ұйымдар, жергілікті халықтар мен экологиялық қорғаушылар Филиппин қарулы күштерінің лумад аумақтарын әскерилендіріп жатқанын және әскерилердің көтерілісші деп күдіктенген қауым басшылары мен мұғалімдерді ұстап отырғанын айтады. Сондай-ақ, қауымдық мектептер (ҮЕҰ мен университеттердің көмегімен) жабылуы немесе бұзылуы мүмкін екенін, ал кейбір ғимараттар әскери мақсаттарға пайдаланылатындығын хабарлайды. Олар халықтың назарын аудару үшін демонстрациялар ұйымдастырып, лумад қауымдастықтарын әскерилендіруді тоқтатуға шақырады. Lakbayan ng Pambansang Minorya ұйымының ұйымдастырушылары ламаларды қолдау үшін жергілікті халықтардың жағдайы туралы хабар тарату, наразылық акциялары, концерттер, мәдени фестивальдар және өлтірілген лама басшыларын еске алу шараларын өткізеді. Филиппиннің Адам құқықтары жөніндегі комиссиясы (CHR) 2015 жылы лама басшылары мен мектеп қызметкерін өлтіргенді тергеп жатыр. AFP бұл айыптаманы жоққа шығарып, қаза болғандарды тайпалық қақтығысқа байланысты деп санайды, бірақ AFP CAFGU қатарында лама жауынгерлері бар екенін мойындады, сонымен қатар NPA-ның да ламаларды қатарына қосып алғанын мәлімдеді. CHR алғашқы есептің ұсынылуын 2015 жылдың желтоқсанына дейін кейінге шекті, содан кейін болған өлтірулер мен жер аудару туралы мәліметтерді қосу үшін. Жергілікті әйелдер көшбасшылары "Лумад әйелдерінің бірлігі – Сабокахан" ұйымын құрды. Таулы аймақта орналасқандықтан, қауымдық эвакуация лумадтар үшін ең жоғары деңгейдегі наразылық формасына айналды. Қауымдар жиналып, эвакуация орталықтарында лагерь құру үшін қалалық аймақтарға көшіп барады. Осы арқылы лумад халқы жұртшылыққа: "Біз осындамыз және әскерлер мен корпорациялардан жеріміз босатылмайынша, біз қайта оралмаймыз, сонда ғана ата-бабаларымыздың жерін қайтарып ала аламыз" деп мәлімдейді. Қалалық орталықтарға көшу лумад басшыларына өздерінің қиын жағдайларын жергілікті және халықаралық аудиторияға жеткізуге мүмкіндік берді. Көп ұзамай, лумад халқы бүкіл әлемдегі жақтастардың бірлесіп жұмыс істеуі үшін бір шатыр ұйымның қажеттігін түсінді, бұл Лиянг желісін құруға әкелді. Liyang Network ұйымы лумад қауымдастықтарымен бірлесіп, қоршаған ортаны қорғаушылардың дауыстарын күшейту және лумадтардың әлеуметтік мәселелерін көтеру үшін жұмыс істейді. Liyang Network қазіргі әлеуметтік-саяси мәселелер мен олардың негізгі себептері – негізінен лумад және ауылдық қауымдастықтардың қажеттіліктері туралы форумдар, вебинарлар және білім беру талқылауларын ұйымдастырады. 2017 жылдың 8 желтоқсанында адам құқықтары жөніндегі Karapatan тобы Біріккен Ұлттар Ұйымынан лумадтардың өлтірулерін, оның ішінде филиппин армиясының мүшелері деп айыпталған сегіз Т'боли және Дулаган Манобо фермерлерін өлтіруді тексеруді сұрады. AFP-ге және тау-кен өндіруге қолдау білдіретін Давао-дель-Нортедегі Лангилан Манобо халқының датуы AFP-ге бағышталған баспасөз конференциясында, NPA-ның өлтіруге жауапты екенін және "әскерилендіру" іс жүзінде болмайтынын мәлімдеді. Тағы бір дату Манила қаласындағы наразылық білдірушілерді лумад киімдерін киіп, лумадтар болып көрінуге тырысқан деп айыптады. Олар Минданаода да НПА-ға қарсы митингтер өткізді. Әскерилер үкіметті қолдайтын лумад көшбасшысын өлтіруді НПА-ға жатқызып, оның кейбір жағдайларын НПА мүшелері мойындады. 2018 жылы президент Родриго Дутерте НПА коммунистік көтерілісшілерге қосылуға ынталандыратындықтан күдік туғызғандықтан ҮЕҰ қаржыландыратын қауымдық мектептерді жабу немесе жою туралы бұйрық берді. Бұл шешімді кейбір лумад басшылары да қолдады, олар НПА-ның өздеріне сұғып кіргенін және балаларын пайдаланғанын сезінді. 2019 жылдың тамызында, қашқын лагерьлерінде уақыт өткізгеннен кейін, Суригао-дель-Сурдағы лумад эвакуацияланғандары әскерлер қауымдастықтарынан кеткеннен кейін ресми түрде үйлеріне оралды. 2019 жылдың желтоқсанында Дутерте басқаратын Филиппин фермерлер мен жергілікті халықтар үшін ең қауіпті елге айналды.

Lumad communities contend with extrajudicial killings Defenders of Indigenous land rights, environmentalists, and human rights activists have also been harassed. The Lumad are people from various ethnic groups in Mindanao island. Residing in their ancestral lands, they are often evicted and displaced because of the Moro people's claim on the same territory. The Lumad have lost parts of their ancestral land because of a failure to understand the modern land tenure system. Some NGOs have established schools that teach Indigenous communities how to protect their rights, property, and culture. However, the Lumad communities are located in mountains that are distant from urban areas. These areas are also the sites of armed conflict between the New People's Army (NPA) and the Armed Forces of the Philippines (AFP). Caught in the conflict, the Lumad people's education, property, and security are endangered by the increasing amount of violent confrontations by the armed parties. There are claims that Lumads account for about 70 percent of the fighting force of the New People's Army, with the communists collecting revolutionary tax of P1.2 billion per year in Davao Region alone according to NCIP chief and former army colonel. Human rights watchdogs, Indigenous peoples groups, and environmentalists claim that Lumad territories were being militarized by the Armed Forces of the Philippines and that community leaders and teachers were being detained by the military on suspicion of being rebels. They also say that alternative schools within the communities (aided by NGOs and universities) face closure or demolition, with some buildings converted for military use. They have staged demonstrations to gain the public's attention, calling for a halt to the alleged militarization of Lumad communities. Organizers of the Lakbayan ng Pambansang Minorya support the Lumad by raising awareness on the plight of Indigenous peoples through protest marches, concerts, cultural festivals, and commemoration of Lumad leaders that have been killed. The Philippines Commission on Human Rights (CHR) has been investigating the 2015 murder of Lumad leaders and a school official by paramilitary group Magahat Bagani (in line with the idea of CAFGU) created by the AFP to hunt for NPA members. The AFP denied the allegation and attributed the killings to tribal conflict, though the AFP has admitted that CAFGU has Lumad recruits within its ranks while asserting that the NPA has also recruited Lumad for the group. CHR postponed the presentation of their initial report to December 2015 to include reports of subsequent killings and displacement. Indigenous women leaders organized the Sabokahan Unity of Lumad Women. Being located in the mountains, community evacuations have become the highest form of protest for the Lumad. Communities pack up and move en masse to urban areas to set up camp in evacuation centers. Through this, the Lumad people emphasize to the public, "We are here, and we are not going back until our land is free from troops and corporations, so that we can take back our ancestral land." Relocating to urban centers allowed Lumad leaders to broadcast their plight to local and international audiences. Shortly after, Lumad people themselves realized they needed to have an umbrella organization through which advocates from around the world could work together, leading to the creation of the Liyang Network. The organization Liyang Network works alongside Lumad communities to amplify the voices of their environmental defenders and highlight Lumad social issues. Liyang Network organizes forums, webinars, and educational discussions on current sociopolitical issues and their root causes—mainly the needs of Lumad and rural communities. On 8 December 2017, human rights group Karapatan asked the United Nations to probe Lumad killings, including the killing of eight T'boli and Dulangan Manobo farmers, allegedly by members of the Philippine Army. A pro AFP and pro mining datu of the Langilan Manobo people in Davao del Norte, during an AFP sponsored press conference, claimed that the NPA were responsible for the killings and that none of the alleged "militarization" was actually happening. Another datu accused protesters in Manila of pretending to be Lumad by wearing Lumad clothing. They have also held anti NPA rallies in Mindanao. The military has attributed to the NPA the assassination of a Lumad leader sympathetic to the government. Some of which are acknowledged by NPA members. In 2018, President Rodrigo Duterte threatened to shut down or destroy NGO funded community schools because of suspicions that they radicalize Lumad students into joining the NPA communist rebels. This was supported by some Lumad leaders, who also felt that they were being infiltrated by the NPA and their children being exploited. In August 2019, after spending time in refugee camps, Lumad evacuees in Surigao del Sur formally returned to their home after army soldiers left their communities. In December 2019, the Philippines under Duterte became the deadliest for farmers and Indigenous peoples.

Лумад мектептері

Көптеген Лумад жастары мұңайтылған, қол жеткізу қиын аймақтарда тұрады. 1980 жылдары Суригао-дель-Сур (TRIFPSS) тайпалық филиппин бағдарламасы осы қауымдастықтардағы жергілікті балаларға сауат ашу бағдарламасын бастады. 1997 жылы TRIFPSS Суригао-дель-Сурдың үш муниципалитетіндегі 10 жергілікті қауымдастықта 10 мектеп ашты. Білім министрлігі (DepEd) жергілікті мектептерді және Алкадев жүйесін, бүкіл ел бойынша баламалы тайпалық мектептерде сақталатын Түпкі халықтар білім беруінің жүйесі арқылы мойындады. Саясат аясын 2012 жылы сол кездегі министр Армин Луистро бекітті. Себудегі Бакуит мектебінде 2021 жылдың 15 ақпанында 22 оқушы, 2 мұғалім және 2 тайпа ақсақалы "құтқару операциясы" деп аталған шарада ордерсіз тұтқындалды. Филиппин БАҚ бұл рейдті "Лумад 26" деп атады, себебі оларды Филиппин Ұлттық Полициясының (PNP) Орталық Висай кеңсесінің (PRO 7) қызметкерлері ұстап, заңсыз қамау және бала ұрлау айыптарын тақты. Жергілікті билік өкілдері операцияның мақсаты балаларды ата-аналарымен қайта қосу болғанын алға тартса, адам құқықтары жөніндегі ұйымдар бұл рейдті Түпкі халықтарды мазалаудың бір бөлігі деп айыптады.

Климаттың өзгеруі

Филиппин климаттың өзгеруіне осал және 2012 жылғы есеп бойынша, апаттарға ең көп қауп төніп тұрған елдердің арасында үшінші орынды алды. Климаттың өзгеруі Лумадтардың егістік жерлеріне күшті тайфундар мен ұзақ құрғақшылықтардың әсерінен азық-түлік қауіпсіздігіне қауіп келтіруде. Климаттың өзгеруі түрлі денсаулық мәселелерін де тудыруда, Лумад қауымдастықтары температураның көтерілуі және жауын-шашын үлгілерінің өзгеруімен таралатын денге сияқты ауруларға байланысты денсаулық проблемалары туралы хабарлап отыр.