Кіріспе

Венгриялық құқық теоретигі және мемлекет қайраткері (1458–1541)

Истван Вербечи немесе Стивен Вербеч (Verbőczy деп те жазылады, латыншасы Verbeucius, 1458? – 1541) – венгр құқықтық теоретигі және мемлекет қайраткері, венгр әдет-ғұрып құқығының авторы. Ол алғаш рет құқық және теология ғылымындағы біліктілігімен танылды, содан кейін император Карл V-тің Вормсқа Мартин Лютерге қарсы күресуге еріп баруына тағайындалды. Бұл хатта Папа Климент VII Вербечиді Нюрнберг императорлық диетасында Мартин Лютермен болған дау кезінде канондық құқық және теологиядағы шеберлігі үшін ғалым ретінде жоғары бағалады. Оның қызығушылығы Рим құқығы, канондық құқық және венгр құқықтық жүйесіне бағытталған.

Өмір

Ол өзінің саяси мансабын 1498 жылғы Венгрия диетасына Угокса округінің депутаты ретінде бастады, онда оның шешендігі мен білімі ақсүйектердің құқықтарын кеңейтуге және болашақ сайлауларда Венгрия тағына кез келген шетелдік үміткерлердің жолын кесуге зор ықпал етті. Ол 1500, 1501 және 1505 жылдарғы диеталарда магнаттар мен дін қызметкерлеріне қарсы ақсүйектердің өкілі және жетекшісі болды. Соңғы диетада ол патшаға жолдаған петициясында заңның барлық ақсүйектерге бірдей қолданылуын және ұлттық монархия принципін халық санасында нығайту қажеттігін талап етті. Оның сол кездегі танымалдылығының айқын дәлелі – 1505 жылы диета оған көрсеткен қызметі үшін әр отынға екі денарий төлегені, мұндай жағдай Венгрия тарихында бұрын болған емес. 1517 жылы Вербечи кішкентай Людовик II-нің қамқоршысы болып тағайындалды және түріктерге қарсы христиан әлемінің көмегін сұрау үшін шет елдік миссияға жіберілді. Оралғаннан кейін ол партиялар арасындағы тартыс бұрынғыдан да күшейгенін және елде тәртіпсіздік орнағанын көрді. 1525 жылғы 25 маусымда Хатван диетасында ол татуластыру сөйледі, ол жиынға әсер етіп, оны палатин етіп сайлады. Ол бұл лауазымда болған қысқа уақыт ішінде патша мен халыққа адал қызмет етуге тырысып, мемлекеттің құлдырауына тікелей жауапты магнаттардың мақтанышын төмендетті. Бірақ ол келесі диетада лауазымынан алынып, ұлттық патша идеясын іске асырған және одан канцлерлік қызметін қабылдаған Янош Саполяй сайланғанға дейін қоғамдық өмірден шеттеді. Ол енді өзін толығымен құқықтануды зерттеуге арнады, ал оның еңбегінің нәтижесінде атақты Opus tripartitum juris consuetudinarii inclyti regni hungariae (көбінесе Трипартитум деп аталады) дүниеге келді, ол 1848 жылға дейін Венгрияның де-факто заң кітабы болды, тіпті 1945 жылға дейін мұрагерлік туралы кейбір заңдар осы еңбекпен реттелді. Вербечидің Трипартитумының толық латын мәтіні (ағылшын тіліне аудармасымен) (1517 жылы Сингрениус баспасында жарық көрген) "Трипартитум" = Tripartitum opus iuris consuetudinarii inclyti regni Hungariæ; редакторлары және аудармашылары: Янош М. Бак, Петер Баньо және Мартин Ради; Ласло Петердің кіріспе зерттеуімен; Schlacks және CEU Press, Idyllwild, CA, және Будапешт, 2005.