Кіріспе
Неміс опера әншісі Тереза Каролина Иоханна Александра Тиетженс (17 шілде 1831, Гамбург – 3 қазан 1877, Лондон) – опер және ораторияның жетекші сопраносы. Ол өзінің мансабын негізінен 1860 және 1870 жылдары Лондонда жасады, бірақ британ астанасындағы музыкалық табыстары қатерлі ісік салдарынан тоқталды. Оның қуатты, бірақ икемді дауысы үш октаваға дейін үздіксіз жете алатыны айтылады. Көптеген опера тарихшылары оны 19 ғасырдың екінші жартысындағы ең көрнекті драмалық сопрано деп есептейді.
Thérèse Carolina Johanne Alexandra Tietjens (17 July 1831, Hamburg3 October 1877, London) was a leading opera and oratorio soprano. She made her career chiefly in London during the 1860s and 1870s, but her sequence of musical triumphs in the British capital was terminated by cancer. During her prime, her powerful yet agile voice was said to span seamlessly a range of three octaves. Many opera historians consider her to have been the finest dramatic soprano of the second half of the 19th century.
Гамбург, Вена, Франкфурт
Ол неміс туған, бірақ кейбір деректерге сәйкес, венгр тегінен шыққан. Тиетженс Гамбургте және Венада вокалдық білім алды. Ол Генрих Прохтан сабақ алды, ол сондай-ақ Пешка Лютнер және басқа да белгілі дивалардың ұстазы болған. Ол 1849 жылы Гамбургте Доницетти операсындағы «Лукреция Борджия» рөлімен сәтті дебют жасады, және осы шығармамен өмірінің соңына дейін байланысты болды. Ол 1850 жылдан 1856 жылға дейін Франкфуртта, ал 1856-1859 жылдары Венада ән айтты.
Лондон (1858-1864)
Тиетженс алғаш рет 1858 жылы Лондонда «Гугеноттар» операсындағы Валентин рөлінде өнер көрсетті. Содан кейін Англия оның үйі болды, және ол 1877 жылы қайтыс болғанға дейін, «Ер патшаның театрында», «Дрюри Лейнде» және «Ковент-Гарденде» операны үнемі орындады. Ол ораторияда да өте жақсы болды және 1860-шы жылдар мен 1870-шы жылдардың басында Англиядағы жетекші драмалық сопрано әншісі болды, сахнада да, концерттік алаңда да. Оның лондондық мансабының басында, Челлинидің шәкірті, тенор Антонио Джуглини (1827–1865) өзінің шыңында болды. Ол 1857 жылы «Ла Фаворита» операсында Фернандо рөлінде дебют жасады. 1859 жылдың шілдесінде Тиетженс Дрюри Лейнде Вердидің «Сицилиялық кеш құдайы» операсында (Париждегі алғашқы қойылымнан төрт жыл өткен соң) алғашқы Лондондық Елена рөлін ойнады, Джуглинидің Ариго рөліне қарсы. Сол кезде сопрано Джулия Гризи әлі де Лондонда ән шырқады: Тиетженс Гризидің Лондондық репертуарының және Джудитта Пастаның репертуарының бір бөлігін мұраға алды. 1860 жылы «Ер патшаның театрының» директоры Э. Тайрел Смит, ағылшын және итальяндық опера нарығын басып алу үшін екі труппаны кезектестіре алмады. Италиялық опера Тиетженс, мадам Лемер, Джуглини және баритон Виалеттидің қатысуымен «Трубадур» операсымен басталды, содан кейін труппа «Дон Жуанға» көшті, ал ағылшын операсы Джордж Александр Макфарреннің «Робин Гуд» операсын Симс Ривзбен бірге қойды. 1861 жылдың 15 маусымында Тиетженс алғашқы Лондондық Амелия рөлін ойнады, Джуглинидің Риккардосына және Энрико Дель Седидің Ренатосына (үлкен стильге, музыкалық шеберлікке және талантқа ие, бірақ вокалдық диапазон шектеулі) қарсы, Меплсонның «Маскарадты кеш» операсында. Лукреция рөлінде Тиетженс 1862 жылы Лондонның Зелия Требеллидің (Орзини рөлінде) тұсаукесерінде актерлік құрамды басқарды. Сол жылы 15 жастағы Герман Клейн оны «Гугеноттар» операсында көріп, 40 жылдан кейін оның ең жоғары деңгейдегі трагедиялық актриса екенін түсінгенін айтты. Оның мұғалімі Гандельдің «Менің құтқарушым тірі екенін білемін» әнін оның орындауынан қатты әсерленгенін айтқан. 1862 жылдың 14 шілдесінде Филармониялық қоғамның 50 жылдық мерейтойына арналған концертте ол Мендельсонның «Лорелей» (хормен) және Гайднның «Маусымдар» операсынан «Шатты шаруа» әнін орындады. Бұл концертті Уильям Стерндейл Беннетт дирижерлік етті, ал басқа солистер баритон Чарльз Сантли, сопрано Дженни Линд, скрипкашы Джозеф Йоахим, пианист Люси Андерсон және виолончельші Карло Альфредо Пиатти болды. 1863 жылы Англияда Гуноның «Фауст» операсы алғаш рет Лондонның «Ер патшаның театрында» қойылды, Тиетженс Маргерит рөлінде, Джуглини (Фауст рөлінде), Чарльз Сантли (Валентин рөлінде), Эдуард Гассиер (Мефистофель рөлінде) және Требелли (Зибель рөлінде) ойнады. Бұл қойылым Ковент-Гарден театрына көшіріліп, 1911 жылға дейін әр маусымда қойылды. Сол маусымда Тиетженс Никколо де Лапи операсында (Дрюри Лейндегі дирижер) Selvaggia рөлін жасады, сондай-ақ Требелли, Джуглини және Сантли (Никколо) қатысты. (Бұл опера 1875 жылы Миланда Selvaggia ретінде үлкен табысқа ие болды.) «Трубадур» операсы қайта қойылды, «Норма» (Тиетженстің ең жақсы рөлдерінің бірі) Дезире Арто (сол жылы дебют жасаған Виолетта және Мари) (меццо-сопрано) Адалгиза рөлінде, және Вебердің «Оберон» операсы Симс Ривз (Хуон), Мариетта Альбони (Фатима), Требелли (Пук), тенор Алессандро Беттини (Оберон), Гассиер (Бабекан) және Сантли (Шерасмин) қатысуымен қойылды. Сол күзде ол Мейплсонның труппасымен Дублинге сапар шегіп, Ривз, Требелли және Сантлимен бірге «Фауст» операсында ойнады, сондай-ақ өзі Парижге де сапар жасады. 1867 жылы ол композитордың жетекшілігімен 1867 жылғы Бирмингем музыка фестивалінде Уильям Стерндейл Беннетттің «Самариялық әйел» қасиетті кантатасының премьерасында солист болды. Отто Николайдың 1849 жылғы «Виндзордың қуанышты әйелдері» операсының ағылшын премьерасы 1864 жылдың мамыр айында Тиетженс пен Каролина Беттельхейм әйелдер, Гассиер (Пейдж) және Сантли күйеулер, Юнка (Гассиердің орнына) Фальстаф, Джуглини Фентон, Джузеппина Витали (Анна), Манфреди (Слендер) және Маццетти (Др. Каиус) қатысуымен өтті. Сантли олардың кір жуу себетін айналдырып, бір-бірін кірмен лақтырған көрінісінен алған әсерін баяндады. Тиетженс, Сантли, Джуглини, Майерхофер және Паулин Лука 1864 жылдың мамыр айында Виктория патшайымының алдында Букингем сарайында концерт берді: Тиетженс сол кезде Глюк (Армида), Беллини (I puritani), Россини және Мейербер (Роберт дьявол) әндерін орындады. 1864 жылдың 5 шілдесінде Титиенс Джуглинидің Винсентіне қарсы Гуноның операсының Англиядағы алғашқы қойылымында Мирейль рөлін жасады, оның бес актілік түрі Парижде наурыз айында көрсетілген. Леон Карвалхо, Париждегі Опера Комик директоры және оның күйеу інісі Миолон репетицияларды жеке бақылады. Сантли бұл рөл оған қолайлы емес деп ойлады. Алайда, 1864 жылғы «Фиделио» операсының қойылымы Тиетженстің Вильгельмина Шредер-Девриенттің репертуары бойынша Лондондық мұрагері екенін толыққанды көрсетті.
Лондон (1865-1868)
1865 жылдың басында Джуглини ақыл-есінен жаңылып, сахнадан зейнеткерлікке шықты. Ол Италияға оралып, қазан айында қайтыс болды. Оның орнына (Сантли пікірінше, жақсырақ) Итало Гардони келді, ол 1847 жылы Лондонда Джени Линд пен Луиджи Лаблашемен бірге «I masnadieri» операсында тенор рөлін жасаған еді. 1865 жылдың 6 маусымында Тиетженс Англияда алғаш рет Шерубинидің 1797 жылғы «Médée» операсын қойды, бұл Луиджи Ардитидің речитативтерімен жаңа нұсқасы болды. Сол жылы ол Сантлимен бірге Манчестерде «Дон Джованни» операсында гастрольде болды, ал қазан айында Лондонда Вебердің «Der Freischütz» операсында бірге өнер көрсетті. 1866 жылы ол Джулия Гризидің «Норма» және «Дон Джованни» операларына сәтсіз оралуына көмектесті: оның жеке өнерлері өте сәтті болды, әсіресе Глюктің «Ифигения в Тавриде» операсындағы Ифигения рөлінде Гардонимен (Пилад), Сантлимен (Орест) және Гассиермен (Тоас) бірге. Дадли графы үшін екі жеке қойылым ұйымдастырылды, оған Симс Ривз, баритон Джованни Баттиста Беллетти және Сантли қатысты. Сол маусымда ол Таска, Гассиер және Сантлимен бірге «Эрнани» операсының жаңа қойылымында Эльвира рөлін орындады, сондай-ақ Мадам Синико, Месс Гунц, жаңа тенор Рокитански және ирланд бассысы Синьор Фолимен бірге «Il Seraglio» операсында өнер көрсетті. 1867 жылы тенор Пьетро Монгини 22 маусымда алғашқы Англиядағы «La forza del destino» (Верди) операсында Сантлидің Варгас рөліне және Тиетженстің Леонора рөліне қарсы Альваро рөлін ойнады, ал Гассиер Фра Мелитон рөлінде болды. Осы кезде әйгілі швед сопраносы Кристин Нильсон да Корольдік театрда тұрақты өнерпаз болды, сондай-ақ Тиетженс пен Нильсон, Мадам Синико, Гардони және Рокитанскимен бірге «Дон Джованни» операсы қойылды. Газет тілшісі Герман Клейн оны 1868 жылғы Норвич фестивалінде репетицияда естіді. Кейін ол оның дауысы әлі де жаңа, күшті және терең екенін, сонымен қатар оның ең ерекше қасиеті – таңғажайып драмалық «адамдық» сапасы бар екенін айтты. Оның өнері сол сирек кездесетін ерекшелікпен ерекшеленді, ал оның әндері күш пен нәзіктіктің есімді қоспасынан тұрды. Ол жоғары нотаға қарай жылдам өту үшін портменто әдісін қолданды, бұл әдіс көбінесе жаман деп есептеледі, бірақ оның орындауында ол табиғи және көркем әсер берді, себебі ол қаласа, нотаға керемет шабуылмен кіре алатын. Оның керемет энергиясы мен дауысының тазалығы әсіресе Россинидің «Stabat Mater» операсындағы «Inflammatus» және «Let the bright Seraphim» әндерінің алғашқы тақтарында айқын байқалды.
Кейінгі мансап
Тиетженс 1868 жылы Корольдік филармониялық қоғам үшін тағы да ән шырқады. Келесі жылы, «Ең Көктем» және «Ковент-Гарден» компанияларын біріктіруге тырысқанда, итальяндық маусым «Норма» операсымен ашылды, онда Тиетженс атақты рөлді орындады, ал Синико, Монгини және Фоли де қатысты. Ол сондай-ақ 1869 жылы Артур Салливанның «Жұмқор ұл» операсының премьерасында Ривз және Сантлимен бірге өнер көрсетті. 1870 жылы Гассье зейнетке шықты (ол 1872 жылы қайтыс болды). Россинидің «Messe Solennelle» операсының ағылшын тіліндегі тұңғыш қойылымы Тиетженс, София Скальчи, Монгини және Сантлидің қатысуымен өтті, ал 1871 жылы мадам Тиетженс Филармониялық қоғамның алтын медалімен марапатталды. Бұл марапаттың алғашқы жылында он медаль табысталды, кейіннен әдетте жылына біреуден аспады. 1871 жылы Gye және Mapleson компанияларының сәтті бірігуінен кейін Тиетженс Джордж Вудтың қайтадан жұмысқа алмаған жалғыз басты әртісі болды. Дегенмен, «Лукреция» 1860 жылдар бойында оның репертуарындағы маңызды рөл болып қала берді, ал 1872 жылдың мамырында ол тағы да актерлер тобын жетекшілік етті, бұл жолы Дрюри-Лейн сахнасында тенор Итало Кампанинидің (Дженнаро рөлінде) Лондонға дебюті үшін, Требелли Орсино рөлінде және француз баритоны Жан Батист Фаур Альфонсо рөлінде, сэр Майкл Костаның жетекшілігімен. Ол сондай-ақ Салливанның «Кристалл сарайындағы Te Deum» фестивалінде солистік партияларды орындады. Кампанини бірден (бірақ тым ерте) Марио мен Джуглинидің ізбасары деп жарияланды. Бірақ келесі жылдары Тиетженс, Mapleson үшін «Ұлылықтағы» Кампанинимен бірге Вагнердің «Лоэнгрин» операсында Ортруд рөлін орындады, бұл оның Вагнер репертуарындағы жалғыз рөлі болды. 1874 жылдың маусымында Кристина Нильссон мен Кампанинимен бірге ол Майкл Балфтың «Иль Талисман» операсының тұңғыш қойылымында басты рөлді ойнады. Бұл қойылымда жас баритон Джованни де Ресчи кішігірім рөлді орындады, ол сол жылы Дрюри-Лейнде «Ла фаворита» (Альфонсо), «Дон Джованни», «Фауст» (Валентин) және «Севилья шашқыншасы» (граф Альмавива) операларында ағылшын тіліндегі дебютін жасады. Ол вокалдық сабақтарына оралып, 1884 жылы Парижде тенор ретінде қайта пайда болды және әлемге Жан де Реске ретінде танылды. 1872 жылға дейін ол және «Мадам Рудерсдорф» ағылшын ораториялық сахнасының екі «патшайымы» болды, бірақ сол жылы оның досы және бәсекелесі мансабын АҚШ-та жалғастыру үшін кетіп қалды. Содан кейін Тиетженс жеке билік етті. Алайда, 1876 жылы ол Солтүстік Америкаға сапар шекті, онда Нью-Йорктегі Астор опера театрында тенор Паскуале Бригнолимен бірге «Лукреция Борджия» рөлін орындады. Бұл оның керемет мансабындағы соңғы маңызды оқиға болды. Оның ең танымал рөлдері «Лукреция», «Леонора», «Норма», «Медея» және «Донна Анна» болды. Басқа рөлдердің қатарында ол «Пайғамбарда» «Фидес» және «Семирамидада» тағы да «Фидес» партияларын орындады. Ұлы Аделина Патти (лирикалық сопранолар үшін Тиетженс драмалық сопранолар үшін болғандай) Тиетженс өлгенге дейін өзінің репертуарына «Семирамида» операсын қосудан бас тартты, бұл рөлдегі оның үлкен шеберлігіне деген құрмет ретінде.
Ауру, қоштасу және өлім
Өмірінің соңына таман, Тьетженс айым қатерлі ісікке шалдықты, бұл оған көптеген ауыртпалықтар әкелді, және ол 46 жасында дүние салды. Осы кезде ол британдық мәдениеттің бір символына айналған еді, ал сэр Майкл Коста басшылығымен Гендельдің «Мессиясы» мен Мендельсонның «Илиясы» операларын көп рет орындады. Бұл екі туынды да лондондық концертке қатысушылардың көңіліне жақын болатын. Ол сонымен қатар, көп салмақ та қосты. 1920 жылы америкалық баритон Дэвид Бисфэм оның келбетін есіне ала білді, бірақ дауысын еске түсіре алмады. Шоу 1892 жылы оның Лукреция, Семирамида, Валентин, Памина және графша роліндегі өнерлерінің, осы кейіпкерлердің барлығының өте семіз болуы керек деген сенімді қалыптастырғанын еске алды. Ол өнер талантымен қатар, жеке өміріндегі ізгіліктері үшін де көптеген адамдардың сүйіспеншілігіне бөенді. Тиетженс пен оның өнерін жоғары бағалаған Герман Клейн оның соңғы қойылымына қатысты. Бұл 1877 жылдың 19 мамырында «Оның Әлішестігінің» сарайында өткен Лукреция қойылымы еді. Ол денсаулығының нашар екенін біраз уақыттан бері сезініп жүрген, және хирургиялық араласу арқылы ауруын жеңілдету мақсатымен осы қойылымға қатысты. Ол өте ауыр халде болса да, сахнаға шығуға талап етті. Әр актінің соңында ол есінен танып, дәрігерлердің көмегімен қайта жандандырылды, бірақ сахнада физикалық азабын жасырды, көрермендердің аздаған бөлігі ғана оның жағдайынан хабардар болды. Лукреция Геннароның қайтыс болғанын түсінгендегі соңғы айғайы бүкіл залды дірілдетті, және ол қойылым соңындағы ауыр құлаудан жалтарған жоқ. Перде екі рет көтеріліп, көрермендердің ыстық шапалақтарына ие болды, бірақ ол қайтадан есінен танып, қозғалмай жатты. Операция жоспарланғандай өтті, бірақ нәтиже бермеді: ол 1877 жылдың 3 қазанында Лондонда қайтыс болды. Ол Кенсал Грин зиратында «көптеген адамдардың қатысуымен, оған дейін ағылшын топырағында ешбір шетелдік суретшіге көрсетілмеген зор қайғы-қасірет белгілерімен» жерленді. Оның жетістіктерінің ішінде Лондонға Гуноның «Фауст» және «Мирейль», Вердидің «Бал-маскарад», «Сицилиялық кештер» және «Тағдыр күші», сондай-ақ Николайдың «Виндзордың шалқыма әйелдері» операларын таныстырды. Ол сонымен қатар, 20 жылға жуық уақыт бойы «Оберон», «Бос мерген», «Фиделио», «Медея», «Сылы флейта», «Серальо», «Фигароның некесі» және, әрине, оның ең танымал ролі – Лукреция Борджия және тағы да көптеген рөлдерді қосатын репертуарды сақтап келді.
Бағалаулар
Британ энциклопедиясының он бірінші басылымында: "Оның дауысы тамаша сапалы драматик сопрано болды, ал актриса ретіндегі қабілеті жоғары еді". "Оның дауысының күштілігі мен тазалығы және оның сезімтал және беделді ойыны оны күшті драматик рөлдерде танымал етті". Майкл Скотт Эмма Албани Тиетженстің "мұрасын иеленуге" тырысқанын, бірақ Лилиан Нордика мен Лили Леманн (екеуі де 1900 жылдардың басында жасалған жазбаларда естіледі) оның вокалдық дәстүрінің табиғи жалғасы болғанын айтады.