Кіріспе

Мәдени және әлеуметтік-экономикалық айырмашылықтар

Англияда «Солтүстік-Оңтүстік арасындағы бөлініс» термині мәдени, экономикалық және әлеуметтік айырмашылықтарды білдіреді:

Оңтүстік Англия: Оңтүстік-Шығыс және Оңтүстік-Батыс, соның ішінде Үлкен Лондон және Шығыс Англия.

Солтүстік Англия: Солтүстік-Шығыс, Йоркшир және Хамбер және Солтүстік-Батыс, оның ішінде Мерсисайд және Үлкен Манчестер. Тарихи тұрғыдан Мерсия Корольдігінің басқаруында болған Мидлендс аймағының орталық бөлігі де бар. Оның шекаралары Мерси, Хамбер, Северн және Темза өзендерімен анықталған, бұл оның туында – айқыш тік төртбұрышта көрсетілген. Аймақтың солтүстігіндегі Дербишир, Лестершир, Линкольншир, Ноттингемшир, Рутленд, Стаффордшир және Шропшир сияқты округтер кейде Солтүстік деп есептеледі. 2020 жылдың қаңтарында Ұлыбританияның Еуропалық Одақтан шығуына дейін «Орталық Англия» тобы Мидлендс пен Шығыс Англияны біріктірді, бұл топтама Еуропалық парламенттік сайлау округтерінің шекараларына негізделген. Солтүстік пен оңтүстік арасындағы мәдени, экономикалық және әлеуметтік теңсіздіктер ағылшын саясатында көрінеді. ХХ ғасырдың басынан 2019 жылға дейін Лейбористік партия солтүстікте басым саяси күш болды, ал Консервативтік партия оңтүстікте басымдық танытты. Солтүстік 2016 жылы Brexit-ті қолдау үшін көп дауыс берді, ал оңтүстік аздап қолдады. 2019 жылғы жалпы сайлау Brexit нәтижесінде үлкен саяси қайта құрылымдалу ретінде сипатталады, себебі солтүстік Brexit-ті жақтаған консерваторларға қарай бұрылып, Brexit мәселесінде бөлінген Лейбористік партиядан алшақтады. Алайда, Ньюкасл университетінің өңірлік даму және басқару профессоры Дэнни Маккиннонның айтуынша, 2001 жылдан бері солтүстіктегі мегаполистерден тыс жерлерде Лейбористік партияға берілген дауыс үлесі 2017 жылды қоспағанда, тұрақты түрде төмендеп келеді. 2012 жылы «The Economist» журналында жарияланған мақалада өмір сүру ұзақтығы, саяси бейімділік және экономикалық тенденциялар бойынша солтүстік пен оңтүстік арасындағы алшақтық екі елдің дерлік бөлек болып табылатын деңгейге дейін өсіп келе жатқаны айтылды. Солтүстік-Оңтүстік арасындағы бөлініс нақты сызық емес, көптеген стереотиптерді, болжамдарды және басқа да әсерлерді қамтиды. Ғалымдар арасында айырмашылықтың дәрежесі туралы пікірталас бар. Мысалы, 2006 жылдың наурыз айындағы «Cambridge Econometrics» есебінде экономикалық өсімнің Ұлыбританияның орташа көрсеткіштерінен жоғары деңгейде тек Оңтүстік және Оңтүстік-Шығыс Англияда орын алғаны, ал Солтүстік-Шығыс Англиядағы өсім ең төменгі көрсеткішті көрсеткені айтылды. Алайда, осы деректерді басқаша түсіндіріп, айырмашылық өте аз екенін көрсетуге болады. Нәтижелер бағалау үшін таңдалған санаттарға тікелей байланысты. Жалпы алғанда, төмендегі факторлар Солтүстік-Оңтүстік арасындағы бөліністің бар екенін көрсетеді: денсаулық жағдайы, ол көбінесе солтүстікте нашар деп есептеледі, бірақ денсаулық сақтауға жұмсалатын қаражат жоғары. Тұрғын үй бағасы оңтүстікте, әсіресе Оңтүстік-Шығыста жоғары. Орташа жалақы оңтүстік және шығыста айтарлықтай жоғары. Саяси ықпал. 2019-2020 жылдарға дейінгі бес жылда Лондон мен Оңтүстік-Шығыстағы бір адамға шаққандағы мемлекеттік инвестициялар Солтүстікке қарағанда 50%-ға артық болды. Алайда, өмір сүру құны немесе қалалық кедейлік ескерілгенде, бөліністер кейде азырақ көрінеді. Сонымен қатар, Лидс пен Манчестер маңында көптеген орта және жоғарғы орта тапқа жататын, бай аудандар орналасқан. Йоркшир мен Чеширдің географиялық тұрғыдан Солтүстік бөлігіне Йоркширдегі Харрогейт, Илкли және Алвудли, ал Чеширдегі Алдерли Эдж, Уилмслоу, Кнутсфорд және Боудон сияқты гүлденген қалалар мен қала маңы кіреді. Керісінше, географиялық тұрғыдан оңтүстік аймақтар, мысалы, Кенттегі Танет аралы солтүстіктегідей өнеркәсіптік құлдыраумен күресіп бақты. Корнуолл, Хакни және Харрингэй сияқты Лондонның көптеген аудандары және Лутон сияқты оңтүстік қалалары денсаулық пен білім беру саласындағы нашар көрсеткіштермен Солтүстік-Оңтүстік бөлінісіне қарама-қарсы келеді. Бұл кейбір сарапшылардың сынып немесе этникалық топ сияқты басқа да бөліністер маңыздырақ болуы мүмкін деген пікірге келуіне әкелді. «The Economist» журналы бұл айырмашылықтың басты себебі солтүстіктен келген жас мамандардың Лондонда жұмыс істеуге көшіп кетуі екенін, ал оңтүстіктен келген жас мамандардың солтүстік қалаларына көшіп кетуі сирек кездесетінін айтады. Мемлекеттік саясатты зерттеу институты 2019 жылғы «Солтүстіктің жағдайы» есебін жариялады, ол аймақтық теңсіздіктің себебін биліктің орталықтандырылуына және өкілеттік берудің жетіспеушілігіне байланысты деп атады. Есепте Ұлыбританияның экономикалық даму деңгейіне сәйкес келетін басқа елдерге қарағанда аймақтық бөліністері үлкен екені көрсетілді. Солтүстік тәуелсіздік партиясы 2020 жылдың қазанында құрылды, оның мақсаты Солтүстік Англияның тәуелсіздігін алып, Солтүстік-Оңтүстік арасындағы бөліністі шешу.

Мәдениет

Англияда солтүстік пен оңтүстік арасында мәдени бөлініс бар деп есептеледі. BBC телесериалы "It's Grim Up North" және одан кейін жарық көрген кітап осы айырмашылықтарды анықтауға тырысты. Солтүстіктегілер мәдени мүмкіндіктердің жетіспеуіне шағымданып, кітап оңтүстік өмірін көрінеусіз және ұсқынсыз деп сипаттады.

Саясат

2013 жылы The Economist журналында жарияланған екі мақала солшыл көзқарасты ұстанатын Солтүстік пен оңшыл көзқарасты ұстанатын Оңтүстік арасындағы жік тек экономикалық жағдаймен ғана түсіндіріле бермейтінін айтты. Мысалы, бай қала маңындағы Wirral South сайлау округін Лейборист партия ұстаса, ал Танеттегі қиын жағдайдағы теңіз жағалау қалаларын Консерваторлар партия ұстады. Мақалалардың бірі Англияның Солтүстік-Оңтүстік арасындағы жікті Солтүстік және Оңтүстік Италия арасындағы жікпен салыстырды. Италияда экономикалық жік күштірек болса, Англияда сайлаушылардың мінез-құлқындағы жік күштірек екені айтылды. Соңғы жік бірінші өткен орынға дауыс беру жүйесімен одан да күшейді, бұл Оңтүстіктегі Лейборист партиясының және (2019 жылғы жалпы сайлауға дейін) Солтүстіктегі Консерваторлар партиясының өкілдігі нақты қолдау деңгейінен әлдеқайда төмен болуына әкеп соқты. Журналист Келвин МакКензи 2012 жылы Англияның Оңтүстігіне өзінің мүдделерін қорғау үшін, соның ішінде аймақтың «өз билігін» қамтамасыз ету үшін саяси партия қажет екенін ұсынды. City A. M. редакторы Алистер Хит 2012 жылдың сәуірінде осыған ұқсас пікір білдірді және Шотландияның конституциялық мәртебесі талқыланғанда Лондон аймағына кеңейтілген өкілеттіктер берілуі мүмкін екенін айтты. Солтүстік-Оңтүстік арасындағы жік 2016 жылғы Brexit референдумында да көрінді, Солтүстік Brexit-ті қолдады, ал Оңтүстік Еуропалық Одақта қалуды күшті қолдады, әсіресе Лондон мен Оңтүстік-Шығыста.

Тіл және диалект

Жас ұрпақ белгілі бір қалаға тән сөйлеуді қолдануға аз бейім болғанымен, солтүстік пен оңтүстік арасындағы айқын ерекшелік сақталады; жас солтүстік тұрғындары басқа солтүстік қаладан келгендей сезінуге қарағанда, оңтүстік тұрғыны сияқты естілуіне көбірек қарсы тұрады. Бұл айырма кейде комедия үшін пайдаланылады, бірақ оның маңызды жағы да бар. Лондондық БАҚ солтүстік ағылшын акценті бар адамдарды кемсітеді деп айтылады. Мысалы, Кен Ливингстон (лондондық) Джон Прескотқа баспасөздің жағымсыз қатынасының бір себебі оның "қарапайым адамдар сияқты сөйлейтіні" екенін айтқан. Кейбір тіл білімі зерттеулері Англияның солтүстігіндегі көптеген адамдар BATH сөздеріндегі дауысты дыбысты ұнатпайтынын көрсетті. А.Ф. Гупта: "Солтүстік тұрғындарының көпшілігі оны "қалпы", "әдепсіз", "мақтаншыл" немесе тіпті "ақымақтарға арналған" деп сипаттап, оған жағымсыз реакция білдірді". Бұл мәселе бойынша К.М. Петит бірнеше респонденттің "ұзақ дауысты түрін ұнатпайтынын, тіпті жек көретінін немесе оның дұрыс емес екенін айтқандарын" жазды. Марк Ньюбрук бұл құбылысты "саналы бас тарту" деп атады және Батыс Вирралдағы зерттеулерінде BATH дауыстысын "RP-ді саналы түрде бас тартудың басты мысалы" деп көрсетті.

Дін

Англия шіркеуінде Солтүстік Йорк провинциясы және Мидлендс пен Оңтүстік Кентербери провинциясы бар. Бұл белгілі бір бөлініс болғанымен, ол Солтүстік-Оңтүстік бөлінісі емес, себебі Мидлендс аймағы да кіреді. Солтүстік өзінің өнеркәсіптік өркендеу кезінде діни нонконформизмнің бекінісі болды. 18-шы ғасырда Солтүстіктегі адамдардың католик дінін ұстануы Оңтүстікке қарағанда әлдеқайда жоғары болды. 1715-1720 жылдарға қатысты мәліметтер көрсетсе, ең көп католик тұрған округтердің барлығы Солтүстікте, ал ең аз католик тұрған округтердің барлығы Оңтүстікте орналасқан. Оңтүстік Сассекс округінен басқа, католиктердің үлесі жоғары округтердің барлығы Мидлендс аймағында болды, ал Сассекс округінен басқа, Северн өзенінен Уошқа дейінгі сызық католиктердің көп және аз тұратын округтерін бөліп тұрды.

Түсіндірме

Өндірістің құлдырауы, әдетте, солтүстік пен оңтүстік арасындағы дағдарыстың себебі ретінде қарастырылады. Өнеркәсіптік революция кезінде көптеген солтүстік қалалар қарқынды индустрияландыру процесінен өтті, себебі осы аймақтарда көмір және темір кені сияқты шикізаттар жетерлік мөлшерде кездесетін. Бұл салыстырмалы түрде жоғары әл-ауқатқа алып келді; мысалы, Шоу, Үлкен Манчестер сол кезде елдегі миллионерлердің ең көп шоғырланған жері болды. Сонымен қатар, бұл бірнеше маңызды салаға күшті тәуелділікті күшейтті және ауыр өнеркәсіп "Жаңа халықаралық еңбек бөлінісі" аясында дамушы елдерге көшкен кезде, бұл аймақтар тез құлдырады. Ұлыбританиядағы кеншілер ереуілі (1984–85) сияқты оқиғалар қоғамдық пікірді қарама-қарсылыққа бөліп, дағдарыстың күшеюіне әкелді. Дағдарыстың тарихи себептерінің бірі – бірінші мыңжылдықтың соңғы ғасырларындағы скандинавиялық биліктің ықпалы болуы мүмкін, солтүстік-оңтүстік дағдарысының көптеген мәдени айырмашылықтары Данеланың шекараларымен сәйкес келеді. The Economist журналы 2017 жылғы мақаласында солтүстік пен оңтүстік арасындағы дағдарыстың бастауларын Нормандтардың басып алуына және Жеңімпаз Уильямның Солтүстіктегі көптеген қалалар мен иеліктерді қиратуына, яғни Солтүстіктің тонау-жорығына байланыстыруға болатынын айтты. Бұл елдің солтүстік жартысының байлығын айтарлықтай азайтып, ғасырлар бойы экономикалық кемсітушіліктің негізін қалады.

Орта аймақ

Солтүстік Мидлендс кейде солтүстіктің бір бөлігі ретінде қарастырылады, Дербишир, Лестершир, Линкольншир, Ноттингемшир, Рутленд, Стаффордшир, Шропшир және солтүстік Уорвикширдің солтүстік мәдениеті мен акценттері бар. Көптеген Мидлендс қалалары мен елді мекендері, кем дегенде тарихи тұрғыдан алғанда, оңтүстікке қарағанда солтүстікке көбірек ұқсайды. Бұл негізінен олардың шоғырланған индустрияландыру тарихымен және кейіннен өнеркәсіптік экономикалық құлдыраумен байланысты, әсіресе Батыс Мидлендс метрополиялық графтығында және Сток-он-Трентте (және керамика аймағында). Рикки Томлинсонның "Мидлендсте бір уақыттарда" (2004) фильмі тікелей сөйлейтін және құрғақ юморлы солтүстік комедияларының руында жасалған. Алайда, 1930 жылдары Солтүстік Ұлы депрессиядан ауыр қасірет көрген кезде, бұл Мидлендсті солтүстік жұмысшы табының мәдени сәйкестігін қалыптастыру кезеңінде әлеуметтік жағынан Оңтүстікпен бірге тұрғызды. Бұл сонымен қатар, екі аймақта да жыл ортасында жылжымайтын мүлікке сұраныс өскендіктен, Мидлендс пен Оңтүстіктің ландшафтына әлі де көрінетін әсер етті. Солтүстіктегідей, Мидлендстегі көптеген қалалар мен елді мекендер жаңаруды бастан өткерді, оның ішінде екінші Бирмингем Бұқалар алаңы соғыстан кейінгі құрылысты алмастырды, онда жоғары санаттағы Selfridges дүкенінің филиалы және Харви Николс филиалы орналасқан The Mailbox жаңғырту жобасы бар. Солихалл метрополиялық округі елдегі ең бай округтердің бірі болып табылады.

Ауыстықты жою

Солтүстік-оңтүстік теңсіздігін жоюға бағытталған әртүрлі әрекеттер жасалды, бастапқысы шетелдік инвестициялар болды. Мысалы, 1984 жылы Сандерлендте ашылған Nissan Motor Manufacturing UK, 2015 жылы Ньютон-Айклифте ашылған Hitachi және 2017 жылы Халлда теңіздік жел турбиналарының қанаттарын өндіретін Siemens Gamesa. Алайда, 2022 жылға қарай Солтүстіктің постөнеркәсіптік қалалары мен қалашықтарының көпшілігі қайта жандануды бастан кешіруде. Олардың ішінде Манчестер, Кингстон-апон-Халл, Лидс, Ливерпуль, Ньюкасл-апон-Тайн, Шеффилд және Англияның Мидлендс аймағындағы Бирмингем, Ковентри, Дерби және Ноттингем қалалары бар. Манчестер Лондоннан Салфорд-Кейстерге (Үлкен Манчестер) көшірілген көптеген BBC бөлімшелерінің орталықтандырылмауының арқасында пайда тапты, олар теле- және радиобағдарламалар өндірді. Ол Ұлыбритания үшін Лондоннан тыс нақты цифрлық орталыққа айналды. 2012 мен 2017 жылдар аралығында Манчестердегі технологиялық компанияларға жеке капитал инвестициялары көлем және мәмілелер құны бойынша ЕО-дағы ең жоғары өсу қарқынын көрсетті – Лондон, Берлин, Париж және Стокгольм сияқты ірі орталықтардан да жоғары. 2018 жылға қарай Манчестер қалалық аймағында цифрлық саласында жұмыс істейтін шамамен 82 300 адам болды – бұл Лондоннан тыс ең ірі кластер және қаланың жарияланған мақсаты 2020 жылға қарай Еуропаның ең үздік бес цифрлық қаласының бірі ретінде танылу. Бұл кластер тек BBC-нің цифрлық өнімдерінде ғана емес, сонымен қатар Microsoft және Google сияқты технологиялық алыптардың Лондоннан тыс Ұлыбританиядағы кеңселерін құруда және Пикадилли маңында 1000-ға жуық Amazon қызметкерлерінің құпия түрде орналасуында да көрінеді. Сонымен қатар, 2022 жылы Channel 4-тің жаңа бас кеңсесін Лондоннан тыс жерде ашу туралы шешімі елдің әртүрлі қалаларынан ұсыныстарды қабылдады, нәтижесінде Лидс осы қадамның бағыты ретінде таңдалды. Англия Банкі Лондоннан тыс Лидстегі жалғыз кеңсесін сақтап тұр, ол үлкен деректер және медициналық бағдарламалық құралдар саласындағы күшті маманданумен қатар, Ұлыбритания үшін BT және Royal Mail-дің екінші байланыс орталықтарына да ие. Лидстегі қуатты ойын индустриясы әлемдік танымал ойындарды жасады. Көбінесе Оңтүстіктегі жоғары сапалы универмагтар мен дүкендер Солтүстікте жаңа дүкендер ашты; олардың қатарында Харви Николс (алғаш Лидсте, содан кейін Манчестерде, одан кейін Бирмингемде ашылды) және 1998 жылы Траффорд орталығында, 2002 жылы Манчестерде және 2003 жылы Бирмингемде орналасқан Сельфриджс бар. Лидстің Виктория кварталы сияқты эксклюзивті сауда орындары қаланың «Солтүстік Найтсбридж» деп аталуына себеп болды. Брэдфордта орналасқан Morrisons супермаркеті, негізінен Англияның Солтүстігінде жұмыс істеді, 2004 жылы Safeway-ді сатып алғанда 479 дүкенді иеленді, олардың көп бөлігі Англияның Оңтүстігінде орналасқан. Солтүстікте құрылған Asda, Co-op Food және Marks & Spencer сияқты басқа супермаркеттер де Англияның Оңтүстігінде танымал. Жазушы және диджей Стюарт Макони «Англияның оңтүстігі жоқ, Англияның төменгі жартысы бар, бірақ солтүстіктей оңтүстік жоқ» деседі. Ол «оңтүстік пен солтүстікті салыстыруға болатын түсінік жоқ» деп жалғастырды. «Жақсы немесе жаман, «солтүстік» – бұл барлық ағылшын халқына, олар қайдан келгеніне қарамастан, мағынасы бар нәрсе [оңтүстікке] – бұл шөл, арктикалық температура, жұмсақ бұршақ, шектеулі сауда мүмкіндіктері және агрессивті тролльдер мекендейтін мәдени шөл. Солтүстікке келсек, ол үй, шындық, сұлулық, батырлық, романтика, жылы және есімдері бар адамдар, нағыз сыра және дәмді чипстер дүкендері дегенді білдіреді. Әрине, біз бұл тұрғыда әділ емеспіз». Бұл Англиядағы барлық адамдардың солтүстік-оңтүстік теңсіздігіне қатысты субъективті көзқарастары бар екенін көрсетеді. Макони Солтүстіктің қайдан басталатыны туралы айта келе, «Крю, әрине, Солтүстікке қақпа» дейді, яғни Крю Англияның солтүстігіндегі ең оңтүстік нүктесі.

Солтүстік электр станциясы

2015 жылы Ұлыбритания үкіметі оңтүстіктің солтүстікке қатыстығын және байлығын теңестіруге бағытталған «Солтүстік қуаты» атты стратегияны іске қосты. Аталған стратегияның бір ұсынысы – «Солтүстік қуаты темір жолы» жобасы болды, ол Лондон мен солтүстік арасында жоғары жылдамдықты темір жол қызметін (HS2) салуды, Ливерпуль мен Манчестер арасындағы Чешир желілері комитетінің (CLC) бағытын жаңартуды және Транспеннин бағытын жаңартуды қамтиды. Басқа стратегиялардың ішінде қалалық кәсіпкерлік аймақтары бар. 2022 жылғы мәлімет бойынша, Англияда 45 мұндай аймақ бар. Олардың мақсаты – салық жеңілдіктері, инфрақұрылымдық ынталандырулар және инвестициялар мен жеке компанияларды тарту үшін реттеуді жеңілдету арқылы жаңа кәсіпорындардың құрылуын ынталандыру, соның салдарынан бұрыннан кәсіпорындар жоқ аймақтарда жұмыс орындарын жасау. Ұлыбритания үкіметі кәсіпкерлік аймақтардағы кәсіпорындарды бес жылдық кезеңде 275 000 фунт стерлингке дейін бизнес-салық жеңілдіктерін ұсыну арқылы қолдайды, жабдықтар мен машиналарға ірі инвестициялар жасаған кәсіпорындарға қаржылық жеңілдіктер береді және жаңа кәсіпорындарды тезірек құру үшін жоспарлау ережелерін жеңілдетеді. Сонымен қатар, 2011 жылы Бизнес, инновация және дағдылар министрлігі Англияда жергілікті экономикалық басымдықтарды анықтауға және жергілікті аймақтарда экономикалық өсімді және жұмыс орындарын құруды жетектеуге көмектесу үшін жергілікті кәсіпкерлік серіктестіктерін (LEP) құрды. Кәсіпорындардың қажеттіліктерін анықтау және компанияларды инвестиция салуға ынталандыру арқылы жұмыс орындары құрылады, бұл экономиканы одан әрі дамытуға себін тигізеді. Мысалы, 2011 жылы құрылған Ланкашир LEP (индустриялық құлдырау салдарынан зауыттардың жабылуы мен жұмыс орындарынан айырылу кезеңінен кейін) бизнес өсуін және инвестицияларды жақсарту мақсатымен құрылды. 2021 жылға қарай Ланкашир LEP 50-ден астам жобаны қамтитын 1 миллиард фунт стерлингтік өсу жоспарын іске қосты, оның ішінде Солтүстік-Батыс озық өндіріс ғылыми-зерттеу орталығына 20 миллион фунт стерлингтік және Ланкастер денсаулық сақтау инновациялық кампусына 17 миллион фунт стерлингтік қаржыландыру қарастырылған. Бұлардың барлығы солтүстік пен оңтүстік арасындағы дамудағы айырмашылықты азайтуға бағытталған.