Кіріспе

Қытай Халық Республикасының ауылдық қоғамы Қытай халқының жартысынан азын құрайды (шамамен 45%) және тұрмыс деңгейі мен өмір сүру тәсілдері әртүрлі. Қытайдың ауылдық жердегі өмірі қалалық өмірден ерекшеленеді. Оңтүстік және жағалау аймақтарында ауылдық жерлер дамып келеді және кейбір жағдайларда статистикалық көрсеткіштер бойынша қалалық экономикаға жақындап барады. Солтүстік-батыс және батыс аймақтарда ауылдық қоғам әлі де төмен деңгейдегі және көне саналады. Осы аймақтарда қолжетімді су және көлік сияқты негізгі қажеттіліктер мәселесі шешілмеген.

Халық Республикасының құрылуы

Қытай Коммунистік партиясының (ККП) 1921-1949 жылдар аралығында билікке көтерілуі кезіндегі маңызды жарияланған мақсаттарының бірі – орташа қытай азаматының тұрмыс деңгейін жақсарту болды, олардың көп бөлігі ауылдық жерлерде тұрды. 1936 жылға дейінгі кезеңде ККП өзінің ықпалы мен бақылауындағы аймақтардағы ауылдық өмірді өзгертуде маңызды рөл атқарды. Басты сала – жер реформасы, онда жер иелерінен және бай шаруалардан жер алынып, мемлекетке берілді, яғни ұжымдастырылды. 1949 жылдан кейінгі алғашқы кезеңде Қытайда ауыл шаруашылығының механикаландыруы, электр энергиясының, су құбырларының және заманауи технологиялардың ауылдық аймақтарға таралуы арта түсті. Дегенмен, 1950 жылдардың соңына қарай, көп жұмыс жасау қажет болды. Мао көптеген пайда ауылдық аймақтарға емес, қытай халқының көп бөлігі әлі де тұратын және революцияның назар ортасында болған, бірақ қалалық орталықтарға тиіп отырғанын атап өтті. Жеке куәлік жүйесі азық-түлік рационы сияқты ресурстарды қалалық және ауылдық тұрғындар арасында тең емес үлестерде бөліп берді.

Алға қарай үлкен серпіліс

1958-1961 жылдардағы Ұлы серпіліс науқаны кезінде Қытай басшылары ұжымдастыруды үдетуге және бүкіл елде, әсіресе ауылдық жерлерде өнеркәсіптік өндірістің қарқынын күрт арттыруға тырысты. Бұл көбінесе "бақшадағы" болат балқыту сияқты шағын масштабты өндірісті қамтыды. Ұжымдастыру мен жаппай еңбек арқылы Қытайдың болат өндірісі "серпіліс" басталғаннан кейін 15 жыл ішінде Ұлыбританияны басып өтеді деп есептелді. 1958 жылдың басында Хэнань провинциясында тәжірибелік коммуна құрылды, одан кейін коммуналар ел бойынша тарады. Он миллионнан астам адам индустрияландыру символы болған болат өндіруге жұмылдырылды. Шамамен 25 000 коммуна құрылды, олардың әрқайсысында 5 000-ға жуық шаруа отбасы болды. Мақсат – көптеген арзан жұмыс күшін пайдалану арқылы индустрияландыру және ауыр машиналарды импорттау қажеттілігінен құтылу еді. Әр коммунада шағын болат пештері салынды, онда шаруалар металл қалдықтарынан кішкентай шойын кесектерін өндірді. Сонымен қатар, шаруалардың қоғамдары ұжымдастырылды. Ұлы серпіліс қазір Қытайдың ішінде де, сыртында да үлкен экономикалық апат ретінде кеңінен танылған. Шаруалар жиі егіншілікті тастап, болат өндіруге немесе басқа өнеркәсіптік өндіріске көшті. 1959 мен 1962 жылдар арасындағы үш жыл "Үш қиын жыл", "Табиғи апаттардың үш жылы" (бұл атау қазір Қытайда көбінесе қолданылмайды) және Қытай халқы азық-түлік тапшылығынан зардап шеккен Ұлы ашаршылық ретінде белгілі болды. Бұл кезең Қытай ауылдық өмірінің тарихына терең әсер етті.

Мао Цзэдуннан кейінгі кезең

Дэн Сяопиннің тұсында Қытайда "Реформа және ашық саясат" жарияланғаннан бері қалалар саны бұрын-соңды болмаған жылдамдықпен өсті. Қытай экономикасындағы жаңа саясаттар ұжымдық шаруашылықтан үй шаруашылықтарына негізделген өндіріс квоталарына көшуге бағытталды, бұл ондаған жылдар бойы жүргізілген ұжымдастыру саясатын кері қайтарды. Қытайдың көптеген аймақтарында, әсіресе оңтүстік және жағалау аймақтарында, Дэн реформаларынан кейін тұрмыстың деңгейі күрт жақсарды. Ауылдық және қалалық кәсіпорындар өнеркәсіптік өндірісті ауылдық аймақтарға, негізінен оңтүстік жағалауларға әкелді, бұл ауылдық қауымдастықтарға экономикалық өркендеуге мүмкіндік берді. (Мао Цзэдун тұсында ауылдық жерлерде өнеркәсіптік өндіріс құруға тырысылған, бірақ нәтижелері шектеулі болған; мысалы, өте шалғай аймақтардағы өнеркәсіптік кәсіпорындар өндірістік жұмыстарын жүргізуде қиындықтарға тап болды.) Бірақ көп ұзамай солтүстік, ішкі және батыс Қытайда экономикалық дамудың деңгейі айтарлықтай төмен қалып, бұл жағдай 21-ғасырға дейін сақталды. Дегенмен, бұл жағдайға әсер ететін көптеген күрделі факторлар бар. Мысалы, батыс және ішкі аймақтарда қашықтықтар әлдеқайда ұзақ, географиялық жағдай да қиын. Халық тығыздығы төмен; сонымен қатар, бұл аймақтардың демографиялық және әлеуметтік құрылымы жағалау аймақтарынан айтарлықтай ерекшеленеді, бұл да рөл атқара алады. Дэн Сяопиннің реформалары макроэкономиканы жоспарлы және орталықтандырылған түрде басқаруды, техникалық білімі бар бюрократтарға тапсырды, Мао Цзэдунның экономикалық құрылыстың жаппай науқандық стилін тоқтатып, ауыл шаруашылығы өнімінің маңыздылығын сақтап, ауылдық экономикадағы шешім қабылдауды үй шаруашылықтары мен командалар деңгейінде орталықсыздандырды. Жергілікті деңгейде жұмыс күшін ынталандыру үшін саяси шақырулар емес, материалдық ынталандырулар қолданылды, соның ішінде шаруаларға жеке жерлерінің өнімдерін еркін нарықта сату арқылы қосымша табыс табуға мүмкіндік берілді. Дэннің еркін нарықтық экономикалық көзқарасы бойынша ауылдық базарлар шаруалардың өндірген өнімдерін және коммуналардың артық өнімдерін қайта жандандырды. Ауылдық базарлар ауыл шаруашылығы өнімдерін арттырып қана қоймай, өнеркәсіптік дамуды да ынталандырды. Шаруалар артық өнімді ашық нарықта сата алатындықтан, ішкі тұтыну индустрияландыруға серпін берді және экономикалық реформаларды қолдауға саяси жағдай жасады. Даму тең емес болып қала береді, көптеген өркендеген аймақтар кедей аймақтардан әлдеқайда озып кетеді, онда ата-аналар балаларын мектепке жіберу үшін жеткілікті табыс табуда қиындыққа тап болады, тіпті білім алу ақысы төмен болса да. Шындығында, білім беру және әлеуметтік теңсіздіктер осы теңсіз дамудың айқын белгісі болып табылады. 1990 жылдардан бері пайда болған бір үрдіс – "қозғалмалы халық" немесе "қара (мысалы, қара нарықтағы) адамдар", яғни жұмыс іздеу үшін қалалық аймақтарға көшіп келетін ауылдық мигранттар (民工 min gong). Соңғы оқиғаларға дейін ауыл тұрғындары қалаларға көшіп-қонуға заңды рұқсат алуға құқылы болмады, бірақ ондаған, тіпті жүздеген миллион адам жұмыс іздеп көшіп келді. Көптегендері құрылыс және басқа да салыстырмалы түрде төмен жалақы мен әлеуметтік қорғау деңгейі жоғары қауіп-қатерлі салаларда жұмыс тапты. Осының салдарынан көптеген әлеуметтік мәселелер туды, атап айтқанда, қалаларда ауыл тұрғындарына қатысты кемсітушілік, ауылдан көшіп келгендердің психологиялық оқшаулануы, олардың кейбіреулері қылмысқа итермеледі. Осылайша, ауыл өмірі қалаға "енді". Жұмыспен қамту мүмкіндігінің жоқтығы көптеген ауылдық аймақтарда өмір сүруді қиындатты, сондықтан қалаларға көшіп-қонуға деген ықылас пайда болды. Әрине, жұмыс орындары әлі де шектеулі, сондықтан көптеген адамдар қалаларға көшіп барып, күткеннен гөрі жағдайдың нашар екенін көреді. Статистикалық мәліметтер ауылдық аймақтардың өте көп бөлігінің жұмыссыз немесе толық емес жұмыспен қамтылғанын көрсетеді. Арнайы экономикалық аймақтардың дамуы Қытайдың кейбір аймақтарында ауыл шаруашылығының өсуіне де ықпал етті. Си Цзиньпиннің тұсындағы маңызды саяси құжат – 2013 жылғы реформаларды жан-жақты тереңдетуге қатысты негізгі мәселелер туралы қаулы, қала мен ауыл арасындағы алшақтықты Қытайдың жаңғыруына кедергі келтіретін басты фактор ретінде бағалап, дамуды одан әрі интеграциялауға күш салу қажеттігін мәлімдеді.

Деколлективизация

Коллективизация және басқа да саяси процестер кең таралған ашаршылыққа және ондаған миллион адамның қазасына әкелді. 1970 жылдардың соңында, өнімділігі төмен және осыған байланысты тұрмысы нашар аймақтардағы облыстық деңгейдегі әкімшіліктер жаңа басқару және өндіріс формаларын сынап көре бастады. Көбінесе бұл ұжымдық өндіріс тобының таратылуын, жеке шаруашылықтармен ұжымдық жердің белгілі бір бөлігінде жұмыс істеу үшін келісімшарт жасауды және өндірілетін дақылдар мен мал түрлерін кеңейтуді қамтыды. Бұл тәжірибелер сәтті және танымал деп танылды және көп ұзамай барлық аудандарға тарады. 1982-1983 жылдардың қысына қарай халық коммундары жойылды; олардың орнына әкімшілік кенттері және тракторлар сияқты ұжымдық активтерді жалға алып, ақы за төлеме арқылы қызметтер ұсынатын бірқатар мамандандырылған бригадалар немесе кәсіпорындар құрылды. 1980 жылдардың басындағы ауыл шаруашылығы реформалары көптеген жаңа өндіріс ұйымдастыру нысандары мен келісімшарттарға әкелді. Әкімшілік және келісімшарт формаларының әртүрлілігіне бірнеше негізгі қағидалар мен тенденциялар жатқызылды. Біріншіден, өндірістің негізгі құралы болып табылатын жер, ұжымдық меншікте қалды. Ол жеке шаруашылықтарға жалға берілді, бөлінді немесе келісімшарт арқылы берілді, бірақ шаруашылықтар жердің иесі болған жоқ және оны басқа шаруашылықтарға беруге құқығы болмады. Шаруашылық көбінесе негізгі экономикалық бірлікке айналды және өзінің өндірісі мен зияндарына жауапты болды. Экономикалық қызметтің көп бөлігі келісімшарттар арқылы ұйымдастырылды, олар әдетте жерді, шеберханаларды немесе тракторларды пайдалану үшін кент әкімдігіне белгілі бір мөлшерде тауар немесе ақша сомасын беру туралы міндеттемелерді қамтыды. Келісімшарт жүйесінің мақсаты ресурстарды тиімді пайдалану және шаруалардың белсенділігін арттыру болды. Барлық ауылдардың астық өндіруі керек деген қатаң талап, мамандану мен айырбас артықшылықтарын мойындаумен және нарықтың күшейе түсуімен алмастырылды. Кейбір "мамандандырылған шаруашылықтар" өздерін толығымен ақшалай дақылдар өндіруге немесе қызмет көрсетуге арнап, үлкен табысқа қол жеткізді. Жалпы картина ауыл шаруашылығында және қоғамда маманданудың, дифференциацияның және айырбастың артуын көрсетті. Ауылдық табыстар тез өсті, себебі мемлекет негізгі дақылдар үшін төлейтін бағаны едәуір арттырды, сондай-ақ нарықтардың кеңеюі мен салыстырмалы артықшылықтарды қайта ашу арқылы ынталандырылған экономикалық өсімге байланысты.

Үй шаруашылығының рөлі

Деколлективизация жеке шаруашылықтардың мүмкіндіктерін кеңейтіп, шаруашылық басшыларын өз шаруашылықтарының экономикалық сәттілігі үшін жауапкершілігін арттырды. Мысалы, 1987 жылы ауылды тастап, жақын жердегі қалаға көшіп, кішкентай фабрикада жұмыс істеу, лапша сататын дүкен ашу немесе машина жөндеу ісін құру заңмен рұқсат етілді. Дегенмен, фермерлер орташа және ірі қалаларға заңды түрде көше алмады. Қытай баспасөзінде ауыл халқының білімге құрметінің артып, ауыл шаруашылығына бағытталған газеттер мен журналдарға, сондай-ақ қоян шаруашылығы және ара өсіру сияқты пайдалы кәсіптер туралы нақты нұсқаулықтарға деген сұраныстың өскені хабарланды. Мамандану мен еңбек бөлінісінің артуымен қатар, табыстар мен тұрмыс деңгейіндегі айқын ерекшеліктердің пайда болуына байланысты, ауыл халқының көп бөлігін бірнеше ірі санатқа енгізу қиындады. 1980-жылдардың басында Қытай ауылдарында экономикалық және әлеуметтік өзгерістердің қарқыны жоғары болды, ал осы өзгерістерге тап болған адамдар осы процесті түсінуде қиындықтарға ұшырады.

Ауылдық реформаның салдары

1980 жылдары мемлекет өкілеттіктерін және ауыл шаруашылығындағы рөлін сақтап қалды. Деколлективизация, 1950 жылдардағы коллективизация сияқты, жоғарыдан төменге қарай жүргізілді. Кейде бұл, өздерінің ұжымдық әдістеріне қанағаттанған ауылдық қауымдастықтарға таңылған сияқты көрінеді. Бірақ шаруашылықтар мен қауымдастықтарға не өндіруді шешуде көбірек еркіндік беріп, ауылдық нарықтар мен шағын өнеркәсіптердің дамуына жағдай жасау арқылы мемлекет 1960 және 1970 жылдардағы қатаң бақылау мен міндетті квоталардан бас тарды. Деколлективизация төменгі буын кадрларының қадағалау функцияларын күштен шығарды, олар енді ұжымдық егістіктердегі жұмысты қадағалауға қажеттілік сезінбеді. Кейбір кадрлар қалалық кеңселерде толық уақытты әкімшілер болып жұмыс істесе, ал басқалары реформалардан арнайы өндірістік шаруашылықтар құру немесе ұжымдық мүлікті тиімді бағамен жалға алу арқылы пайдаланды. Бұрынғы кадрлар, байланыстар желісі мен әкімшілік тәртіптермен таныстығының арқасында, нарық пен коммерциялық қызметтің өсуі ұсынған мүмкіндіктерді қарапайым шаруалардан гөрі жақсырақ пайдалана алды. Тіпті өз отбасының табысын арттыруға толыққанды бейімделмеген кадрлар да, ауылдастарына күткендей қызмет көрсету үшін кәсіпкерлікпен айналысу қажеттігін түсінді. 1980 жылдардың ортасында ауылдық деңгейдегі кадрлар бақылаушылар емес, кеңейту агенттері мен маркетингтік кеңесшілер ретінде жұмыс істеді. 1987 жылға қарай ауылдық қоғам 1960 және 1970 жылдарға қарағанда ашық және алуан түрлі болды, ал сол кезеңдегі қатаң ұжымдық бірліктер, мемлекеттің қауіпсіздікке деген үлкен алаңдаушылығын көрсеткен, кішігірім бірліктердің желілері мен кластерлерімен алмастырылды. Жаңа, еркін құрылым тиімділік пен экономикалық өсуге басымдық берілетінін көрсетті. Адамдар негізгі қауіпсіздікті – жеткілікті тамақпен қамтамасыз етуді, мүгедектерге, жетімдерге және қарттарға көмек көрсетуді – әдеттегідей қарастырды. Қытай халқының жартысынан азы 1950 жылға дейінгі қоғамның қауіпсіздігі мен тәуекелдерін есінде сақтады, бірақ ұжымдық жүйенің шығындары мен тиімсіздігі әлі де жадында болды. Кәсіптік мамандану мен еңбектің бөлінуінің артуы кері қайтаруға бейімді емес тенденциялар еді. Ауылдық жерлерде жұмыс бірлігінің маңызы азайған сияқты, бірақ адамдар әлі де ауылдарда тұрды, ал төменгі буын әкімшілік кадрларының іс-әрекеті қарапайым шаруалар мен шағын саудагерлерге тікелей әсер ете берді. Мемлекет және оның лауазымды тұлғалары экономиканы бақылап, қажетті тауарлар мен қызметтерді жеткізіп, бизнес пен нарықтарға салық салып, реттеді, сондай-ақ келісімшарттар жасады. Маоизм кезеңіндегі қабатталу жүйесі, шаруалардың біркелкі массасының еңбегін басқарған, функционалды түрде маманданбаған кадрлардың иерархиясына негізделген. 1980 жылдары оның орнына экономикалық жетістікке жету үшін қажетті көптеген ресурстарға қол жеткізуді бақылайтын әкімшілік кадрлармен келісімге келген экономикалық жағынан мамандандырылған шаруашылықтар мен кәсіпкерлердің жаңа элитасы келді. Жергілікті кадрлар әлі де алымдар, салықтар және басқа да түрлі төлемдерді салуға құқылы болды. Жаңа жүйенің нормалары толыққанды анықталған жоқ, ал экономикалық және әлеуметтік жүйе ауылдық сауда мен өнеркәсіптің қарқынды өсуіне және ұлттық экономикалық саясат пен реформаларға жауап ретінде өзгеріп отырды.

Ережелер мен жеңілдіктер

Коммерциялық белсенділіктің күшеюі нормативтік нақтылықтың жоғары деңгейін тудырды, әсіресе Гуандун және Цзянсу провинцияларының орталық аймақтарында, ауыл шаруашылығының экономикалық өсімі ең жылдам болған жерлерде. Жергілікті шенеуніктердің дұрыс рөлі, сондай-ақ жаңа кәсіпкерлер мен саудагерлердің құқықтары мен міндеттері анық емес еді. Жеке байланыстар мен қонақжайлылықтың қалыпты қолданылуы мен ерекше және қылмыстық жағдайлардағы жақсылық пен сыбайлас жемқорлық арасындағы шекара бұлыңқы болды. Әкімшілік кадрлардың қарапайым шаруаларға қолдау, құрмет және кейде сыйлықтар үшін жақсылық жасауы арқасында меценаттық-клиенттік қарым-қатынастар жүйесінің қалыптасуына нұсқаулар болды. Қытай баспасөзінде жемқорлықтың көбейген жағдайлары туралы хабарлар және коллективтенуді тоқтату мен ауыл шаруашылығының экономикалық реформалары жемқорлықтың өсуіне әкелді деген кең таралған пікір, барлық түрлі келісімдер мен жақсылықтар жасау мүмкіндіктерінің артуын және көптеген мәмілелер мен қарым-қатынастардың екіұшты сипатын көрсетеді. Партияның "социалистік рухани мәдениетті" жақсартуға үнемі шақыруы және орталық биліктің азаматтық құқық жүйесін құруға және оған құрметпен қарауға жасаған тырысыстары осы мәселеге жауап ретінде қарастырылуы мүмкін. Жергілікті деңгейде, кадрлар мен кәсіпкерлер өздерінің ойын ережелері туралы үнемі келіссөздер жүргізіп отырғандықтан, мәселе тікелей шешілген болуы мүмкін.

Отбасы және үй шаруашылығы

Көне қытай қоғамында отбасы әрбір адамға қолдау, күнкөріс және ұзақ мерзімді қауіпсіздік қамтамасыз еткен. Бүгінде мемлекет отбасы жоқ адамдарға мұндай қауіпсіздікті кепілдейді, ал отбасылар мен еңбек ұйымдары жеке тұлға үшін ұзақ мерзімді жауапкершілікті бөліседі. Отбасылардың рөлі өзгерді, бірақ олар, әсіресе ауылда, маңыздылығын сақтап қалды. Отбасы мүшелері заң және дәстүр бойынша қарт немесе мүгедек мүшелерін күтуге міндетті. Мемлекет еңбек ұйымдары арқылы отбасылары көмекке қол жеткізе алмаған жағдайда ғана қолдау мен жәрдемақы береді. Шаруашылықтағы табыс біріктіріледі, ал әрбір адамның тұрмыс деңгейі шаруашылықтағы жалақы алатын адамдардың саны мен асыраушылардың санына байланысты. Қалаларда да, ауылдарда да ең жоғары табыс көбінесе бірнеше жалақы алатын отбасыларда болады, мысалы, үйленбеген ересек ұлдары мен қыздары. Кейінгі дәстүрлі қоғамда отбасы мөлшері мен құрылымдық күрделілігі тапқа тікелей байланысты болды. Жер иелері мен мемлекеттік қызметкерлердің отбасылары ірі, ал кедей шаруалардың отбасылары шағын болды. Халықтың ең кемқорланған бөлігі, жерсіз еңбекшілер, үйленуге және отбасы құруға шамалары келмеді. Қартаюға қамқорлық жасау қажеттілігі және ересек жасқа жеткен ұлдардың саны мен отбасының ұзақ мерзімді табысы арасындағы байланыс адамдарды әртүрлі емес отбасылық формаларды құруға итермеледі. Ұл тудырмаған немесе мүлдем баласыз жұбайлар бала асырап алуға немесе сатып алуға мәжбүр болды. Қыздары бар, бірақ ұлы жоқ отбасылар қыздарын үйлендіруге және олардың отбасына көшіруге дайын ер адамдарды іздеуге тырысты, олар өздерінің бастапқы отбасыларын және кейде тіпті тегін де тастады. Кейде қыздары бар, бірақ күйеу баласын тартуға мүлкі жоқ отбасылар қыздарын күңдер немесе әйелдер ретінде сатуға мәжбүр болды. Отбасы мөлшері мен күрделілігінің өзгеруі сыныптық жағдайдың өзгеруімен және отбасылық және экономикалық кәсіпорын ретінде шаруашылықтың екі қырлы рөлінің нәтижесі болды. 1950 жылдардан бастап Қытай әйелдерді ресми еңбек нарығына тарту арқылы гендерлік теңдікке қол жеткізуге тырысты. Қалалық аймақтарда бұл процеске балалар бақшалары, күндізгі орталықтар мен балалар үйлерінің желісін дамыту көмектесті.

Неке

1950 жылғы Неке туралы заң әрбір адамға өзінің неке серігін таңдау еркіндігін кепілдеді. Дегенмен, әсіресе ауылдық жерлерде, болашақ жұбайларды кездестіру мүмкіндігі шектеулі болды. Қытайдың ауылдық аймақтарында танысуға жеке кеңістік болмады, ал ауылдарда ер мен әйелдің флирт жасауына, тіпті ұзақ сөйлесуіне де қоғамдық пікір қатыспады. Некелесуде таныстыру және аралықтар маңызды рөл атқара берді. Көбінесе жастардың өздері де, олардың ата-аналары да ұсынылған некеге қатысты шешім қабылдау құқығына ие болды. Бұрын неке – отбасының да, екі жақтың да мәселесі саналды. Неке арқылы байланыс құрған отбасылардың әлеуметтік статусы тең болуы керек еді, немесе күйеу жігіттің отбасысы сәл жоғарырақ мәртебеде болуы мүмкін. Мұндай неке салтының бұл ерекшелігі қазірге дейін сақталған, бірақ мәртебенің анықтамасы өзгерді. Мұрагерлікпен алынған байлық маңызды фактор болмағандықтан, бағалау табыс табу мүмкіндігі мен болашақ гүлденуіне ауыстырылды. Әкімшілік қызметкерлер, партия мүшелері және ірі мемлекеттік кәсіпорындардың қызметкерлері ең ізделіс жолындағы күйеулер саналды. Ал кедей ауылдардан шыққан еркектер әйел табуда қиындықтарға тап болды. 1950 жылдардың басынан 1970 жылдардың соңына дейін, тектік сыныптық белгілердің маңызды болған кезеңде, "контрреволюциялық" тегі бар, яғни бұрын жер иесі немесе тіпті бай шаруалар класымен байланысы бар адамдар некеге тұруға қолайсыз деп есептелді. Мұндай адамдар көбінесе "жаман" сыныптық тегі бар басқа отбасылардың балаларымен ғана үйленуге мәжбүр болды. Ал әлеуметтік сатының екінші жағында, жоғары лауазымды кадрлардың балалары арасында некелесу жиі кездесетін сияқты көрінді.

Қоғамдық құрылым

Қытайдың ауылдық халқының көп бөлігі 900 000-ға жуық ауылдың бірінде тұрады, олардың әрқайсысының халқы шамамен 1000-нан 2000-ға дейін адамды құрайды. Ауылдар ешқашан дербес, өзін-өзі қамтамасыз ететін бірліктер болған емес, ал қытай шаруаларының әлеуметтік өмірі олардың туған ауылдарынан асып түседі. Көбінесе жаңа үйленген әйелдер басқа елді мекендерден келеді, ал қыздары басқа ауылдарға ұзатылады. Барлық ауыл тұрғындарының басқа ауылдардағы туыстарымен тығыз байланысы бар, ал үйлену үшін делдалдар ауылдар арасында саяхаттайды. 1950 жылға дейін ауылдар шағын базар қалаларының айналасында топтасқан, олар ауылдарды кеңірек экономикамен және қоғаммен байланыстырған. Көптеген шаруалар базар қаласына бірнеше сағаттық жолмен бара алатын, ол сауда жасау мүмкіндіктерін ғана емес, сонымен қатар ойын-сауық, ақпарат, әлеуметтік өмір және түрлі мамандандырылған қызметтерді де ұсынған. Базардың төңірегіндегі ауылдар әлеуметтік бірлік құрады, ол ауылдардан гөрі көрінбесе де, бірдей маңызға ие болды. 1950 жылдардың басынан бастап Қытайдың революциялық үкіметі мемлекеттің және оның идеологиясын ауылдармен тікелей байланысқа келтіруге және дәстүрлі орталық саясатты және ұлттық құндылықтарды ауыл тұрғындарына түсіндіретін делдалдар мен араласушыларды жоюға күш салды. Мемлекет және партия көбінесе сәттілікке жетіп, ауылдардың мемлекетке беспрецеденттік саяси және идеологиялық интеграциясын және мемлекеттік саясат пен саяси мақсаттар туралы ауыл деңгейіндегі хабардарлықты қамтамасыз етті. 1950-1960 жылдардағы экономикалық және саяси саясаттың күтпеген салдары Қытай ауылдарының жабық, корпоративтік сипатын күшейту және ауыл тұрғындарының әлеуметтік көкжиегін тарылту болды. Жер реформасы және ауылдарды халықтық коммуналардың бөлімшелері ретінде қайта ұйымдастыру ауылдардың ұжымдық жер иелену бірліктеріне айналуын және олардың жерлері мен көршілес ауылдардың арасында анық шекаралардың пайда болуын білдірді. Ұжымдық егістік жерлеріндегі еңбектің орталықтандырылған басқаруы ауылдар арасындағы еңбек алмасудың бұрынғы тәжірибесін мүмкін емес етті. Тұрғын тіркеу және рационирование жүйелері ауыл тұрғындарын олардың тұрақты жерлерімен шектеді және оларға басқа жерде бақыт іздеуге мүмкіндік бермеді. Ауыл тұрғындарымен ынтымақтастық және ауыл басшыларымен жақсы қарым-қатынас бұрынғыдан да маңыздырақ болды. Астық өндіру және басқа да экономикалық қызметтерде өзін-өзі қамтамасыз етуге ұмтылумен қатар ауылдық нарықтардың жойылғаны ауыр әлеуметтік және экономикалық салдарға әкелді. Көптеген шаруалардың қалаға тұрақты сапарға шығуға себебі де, мүмкіндігі де болмады, ал басқа ауыл тұрғындарымен алмасу және ынтымақтастық мүмкіндіктері азайды. Ауылдар жұмыс орындарына айналды, соның бәрі осылай болды. 1980 жылдардың басында коллективтендіруді жою ауыл шаруашылығын жаңғыртуға әкелді, ал көші-қонға қатысты бақылаудың шектеулі жеңілдетілуі ауылдарды ашып, олардың айналасындағы әлеуметтік шекараларды азайтты. Шаруалардың әлеуметтік өмірі кеңейді, ал үлкен сауда қауымдастығы ауылдың өзінен төмендеген сайын маңыздырақ болды. Ауыл мүшелігі, бір кезде адамның жағдайының ең маңызды анықтауышы болған, енді кәсіп, жеке байланыстар және басқарушылық талантты қамтитын көптеген маңызды факторлардың біріне айналды.

Денсаулық сақтау

1949 жылдан кейін Қытайдың денсаулық сақтау жүйесінде ауылдық жерлерде бірінші деңгей "жалаңаяқ дәрігерлерден" тұрды, олар ауылдық медициналық орталықтарда жұмыс істеді. Олар профилактикалық және алғашқы медициналық көмек көрсетті, 1000 адамға шамамен екі дәрігерден келді. Жалаңаяқ дәрігерлер 1968 жылы Қытайда ауылдық жерлерде білікті медициналық қызметкерлер жетіспеген кезде пайда болды. 1985 жылы Қытай "жалаңаяқ дәрігер" терминін пайдалануды тоқтатты. Олардың көпшілігі жеке практикамен айналысатын ауылдық дәрігерлерге ауыстырылды, дәрі-дәрмек сатудан түскен табысқа сүйенді. Келесі деңгейде шағын қалалық денсаулық сақтау орталықтары болды, олар негізінен 10 000-нан 30 000-ға дейін адамды қамтитын амбулаториялар ретінде жұмыс істеді. Бұл орталықтардың әрқайсысында 10-нан 30-ға дейін төсек-орын болды, ал ең білікті қызметкерлер – дәрігерлердің көмекшілері еді. Екі төменгі деңгей "ауылдық ұжымдық денсаулық сақтау жүйесін" құрады, ол елдің медициналық көмегінің көп бөлігін қамтамасыз етті. Тек ең ауыр науқастар ғана үшінші және соңғы деңгейге, яғни аудандық ауруханаларға жіберілді, олар әрқайсысы 200 000-нан 600 000-ға дейін адамға қызмет көрсетті және 5 жылдық медициналық білім алған аға дәрігерлермен жабдықталған. 20-шы ғасырдың соңы мен 21-шы ғасырдың басында денсаулық сақтаудың қолжетімділігі мен сапасы қала мен ауыл арасында күрт өзгеше болды. 1982 жылғы халық санауының мәліметтеріне сәйкес, ауылдық жерлерде жалпы өлім-жітім көрсеткіші қалалық жерлерге қарағанда 1000 адамға 1,6 жоғары болды, ал өмір сүру ұзақтығы шамамен 4 жылға төмен болды. 1000 тұрғынға шаққандағы аға дәрігерлердің саны қалалық жерлерде ауылдық жерлерге қарағанда 10 есе көп болды; медициналық көмекке мемлекеттік шығындар қалалық жерлерде бір адамға шаққанда 26 юаньнан асты, ал ауылдық жерлерде 3 юаньдан кем болды. Аурухана төсек-орындарының саны қалалық жерлерде ауылдық жерлерге қарағанда шамамен екі есе көп болды. Дегенмен, бұл жиынтық көрсеткіштер, ал кейбір ауылдық аймақтарда медициналық көмек және тамақтану деңгейі басқаларына қарағанда айтарлықтай жақсы болды.

Ауыл өмірі мен көркем мәдениет

Қытайдың дәстүрлі ауыл өмірі маусымдық және экологиялық талаптарға негізделген ауыл шаруашылығы, рәсімдер мен мерекелік шараларға бағытталған. Қытай ауыл өмірін зерттеудің батыс елдеріндегі алғашқы зерттеулері Гонконг пен Тайвань ауылдарына қатысты, себебі Қытайдың материгі сол кезде батыс ғалымдарына қолжетімді болған жоқ. Гонконгтың жаңа аумақтарына қатысты зерттеулердің пайдалы жинағын Джеймс Л. Уотсон мен Руби С. Уотсонның (2004) еңбегінен табуға болады, ол 1969 жылдан 1997 жылға дейін жүргізілген далалық зерттеулерге негізделген зерттеулерді қамтиды. Тайваньдағы ауыл өмірін зерттеу үшін Seaman (1978) және Ahern and Gates (1981) еңбектерін қараңыз. 1980 және 1990 жылдары Қытайдың материгінде далалық зерттеулер жүргізуге мүмкіндік туды. Материкте жұмыс істейтін антропологтар Маодан кейінгі кезеңде Қытайдың ауылдық аймақтарында 1949 жылға дейінгі діни және мерекелік дәстүрлердің қайта жаңғыруын байқады. Томас Дэвид Дюбоис 1997 жылдан 2002 жылға дейін Хэбэй провинциясының Кан округінде ауыл өмірін зерттеді. Дюбоис айтқандай: "Діннің Солтүстік Қытайдың ауылдық өмірінің барлық саласына енуі үздіксіз жалғасуда" (Дюбоис 2005, 2-бет). Ауылдық жерлердегі жерлеу рәсімдері бірнеше күнге созылып, мыңдаған адамдар мен күрделі рәсімдерді қамтиды. Ол сондай-ақ "Храмдық бірлестіктер қазіргі Қытайдағы халықтық мәдени кеңістік пен аграрлық қоғамдық кеңістікті кеңейтуде маңызды рөл атқарады" (Чау, 2006, 242) деп мәлімдейді. Храмдық шаралар жақсы қарым-қатынастарды дамытуға және қажеттілік кезінде өзара көмекке кепілдік береді (Чау, Кереметті жауап, 144). Фуцзяндағы даосизм құрбандықтарының қайта жаңғыруына қатысты зерттеулер үшін Дина (1993) еңбегін қараңыз. Ол ғибадатханалардың ауылдың экономикалық, саяси және әлеуметтік өміріндегі маңыздылығын атап өтеді (Дин, 1993, 17). Дэвид Джонсон ауылдық ғибадатхана операсы мен sh деп аталатын аумақтық бірліктер арасындағы тығыз байланысты зерттеді (Джонсон 2009). Ол ауылдық деңгейдегі қоғамдық рәсімдер "қарапайым адамдардың құндылықтары мен сенімдерінің ең жоғары көрінісі" болды деп санайды (Джонсон 2009, 10). Қазіргі заманда (1978 жылдан кейін) ауыл әкімшілері, оның ішінде коммунистік партияның лауазымды тұлғалары, ауылдық ғибадатханалардың жұмысына белсенді қатыса алады (Цай 2007, 140). Дегенмен, ауыл мәдениетінің басқа да аспектілері, мысалы, көшпелі музыканттардың өнері мемлекет тарапынан минималды реттеуге жатады (Jones 2009, xxi). Музыканттар ырым-жырымдарды орындаумен қатар, ойын-сауық қызметтерін де ұсынады. Джонс буддалық және даосистік монахтардың "институционалдық" рөлін және буддалық және даосистік рәсімдерді орындаумен айналысатын "тараған" белсенділіктерін ажыратады, олардың көпшілігі "өмірлік цикл мен күнтізбелік рәсімдерге арналған өнер көрсететін қарапайым шаруалар" (Джонс, 2009, xxi). Өте талантты ауылдық әншілер өз репертуарын элиталық және халық аудиториясын тарту үшін бейімдей алады (Гиббс 2018). Шекаралық аймақтарда бейресми және көбінесе жасырын ән салт-дәстүрлері этникалық сәйкестікті нығайтуға көмектеседі. Сипсонгпаннадағы Тай Люе халқының ән мен әңгіме айту дәстүрінің қайта жаңғыруын зерттеу үшін Davis (2005) еңбегін қараңыз. Ауылдық рәсімдер, көркем мәдениет және мерекелік шаралар ауыл тұрғындарының жергілікті ортамен күресін көрсетеді. Күріш өсіретін оңтүстік аймақтарда, суаруды қажет ететін жерлерде құрғақшылық пен су тасқыны да проблема тудыруы мүмкін. Қытайдың белгілі антропологы Фэй Сяотоң 1920 жылдары төменгі Янцзы дельтасындағы ауыл өмірін зерттеді. Ол ауыл тұрғындарының құрғақшылық, су тасқыны және шегірткелер кезінде діни рәсімдер мен рәсімдерді орындағанын байқады (Фей, 2010, 134). Төменгі Янцзы дельтасы аймағында күріш өсірумен байланысты рәсімдер мен көркем мәдениетті жан-жақты зерттеу үшін Jiang Bin (1996) еңбегін қараңыз. Цзянсу провинциясындағы Тай көлі жағалауындағы күріш өсірушілер "көкөріш көшеті жас қыздан жүкті әйелге, содан кейін балалы анаға айналады" деп сенді (Макларен, 2022, xviii). Тай көлі туралы әндер мен әңгімелерде көктемгі көктен өз ауылына күріш өсіру өнерін әкелген жергілікті батыр туралы әңгімелер бар (Макларен, 2022, 77–110). Гуйчжоудың Кам халқының әндері осы күріш өсіретін аймақтағы жергілікті "экологиялық басқару мен ауыл шаруашылығы тәжірибесін" көрсетеді (Инграм 2011, 445). Инграм бұл нұсқаулық әндер "ежелгі шаруашылық әдістерін толықтыруға және сақтауға көмектеседі" деп атап өтеді (Инграм 2011, 446). Сары өзен аймағында тұратын ауыл тұрғындары үшін құрғақшылық үлкен мәселе болып табылады. Дракон патшасы жаңбыр шашып, құрғақшылықтан құтқаруға болатындықтан оған құрмет көрсетіледі (Чау, 2006, 79). Шаньсидегі Аошидегі рәсімдік опералар құрғақшылық кезінде жаңбыр шақыру, ауруларды қуып шығу және өрттерді болдырмау, сондай-ақ Жаңа жылды тойлау үшін орындалды (Джонсон 2009, 71–72). 1980 жылдан кейін халықтық дәстүрлер мен сенімдердің қайта жаңғыруының басты себебі Қытайдың ауылдық аймақтарының көп бөлігіндегі социалистік кезеңде экономикалық жетістіктердің жетіспеуі болды. Стивен Джонс атап өткендей, "Шаанбэйде, Қытайдың басқа да аймақтарындағыдай, коммунистік идеологиядан бұрынғы сенім жүйелерінің (құдайға табыну және рәсімдер сияқты) осы кезеңде сақталуын үлкен дәрежеде заманауи үкіметтердің ортаны өзгертуге қабілетсіздігімен байланыстыруға болады. Көптеген аграрлық қоғамдар кедей болып қалып, тіпті 1980 жылдардан бастап кейбір аймақтарда экономикалық прогресске қол жеткізгеніне қарамастан, құдайдың игілігіне тәуелді болып қала берді" (Jones, 2009, xix–xx).

Фильм

ҚХР 1949 жылы құрылғанда елде 600-ден аз кинотеатр болды. Проекцияшылар Қытайдың ауылдық аймандарын аралап фильмдер көрсетті, бұл процесс Кеңес Одағының революциялық мәдениетті тарату үшін қолданған жылжымалы кино бригадаларының үлгісімен жасалған. Ауылдық жылжымалы проекцияшылар бригадалары мен қалалық кинотеатрлар негізінен ҚХР-дың мәдени бюрократиясы арқылы басқарылды. MIIT алты мемлекеттік компанияны – ірі телекоммуникация және интернет провайдерлері China Mobile, China Unicom және China Telecom компанияларын коммуникациялық инфрақұрылымды салуға және жобаны қаржыландыруға жәрдемдесуге міндеттеді. Таобао ауылдары ауыл тұрғындарының табысын арттырып, ауылдағы кәсіпкерлікті дамытқандықтан, ауылды жаңғырту стратегияларының маңызды бөлігіне айналды.