Кіріспе
1913 жылы Зигмунд Фрейдтің «Тотем және табу: Жабайылар мен невротиктердің психикалық өмірлерінің ұқсастықтары немесе Тотем және табу: Жабайылар мен невротиктердің психикалық өмірлерінің арасындағы кейбір келісімдер» (Totem und Tabu: Einige Übereinstimmungen im Seelenleben der Wilden und der Neurotiker) кітабы – психоанализдің негізін қалаушы Зигмунд Фрейдтің 1913 жылы жазған еңбегі. Онда автор өз зерттеулерін археология, антропология және дінтану салаларына қатысты қолданады. Бұл кітап Вильгельм Вундт пен Карл Юнгтың еңбектерінен шабыттандырылып, алғаш рет Imago журналында (1912–13) жарияланған төрт мақаладан тұрады: «Инцест қорқынышы», «Табу және эмоционалдық екіұштылық», «Анимизм, сиқыр және ойдың күші» және «Бала кезінде тотемизмнің қайта оралуы». «Тотем және табу» антропология классикасы ретінде танылса да, Эдвард Бернет Тайлордың «Примитивті мәдениет» (1871) және сэр Джеймс Джордж Фрейзердің «Алтын тармақ» (1890) кітаптарымен салыстырылатын бұл еңбек қазір антропологтар арасында әлдеқандай пікірталас тудырып отыр. Мәдени антрополог Альфред Л. Кройбер 1920 жылы «Тотем және табуға» алғашқы сынды жасағандардың бірі болды. Бірақ кейбір авторлар осы еңбектің құнды екенін айтады.
Totem and Taboo: Resemblances Between the Mental Lives of Savages and Neurotics, or Totem and Taboo: Some Points of Agreement between the Mental Lives of Savages and Neurotics (Totem und Tabu: Einige Übereinstimmungen im Seelenleben der Wilden und der Neurotiker), is a 1913 book by Sigmund Freud, the founder of psychoanalysis, in which the author applies his work to the fields of archaeology, anthropology, and the study of religion. It is a collection of four essays inspired by the work of Wilhelm Wundt and Carl Jung and first published in the journal Imago (1912–13): "The Horror of Incest", "Taboo and Emotional Ambivalence", "Animism, Magic and the Omnipotence of Thoughts", and "The Return of Totemism in Childhood". Though Totem and Taboo has been seen as one of the classics of anthropology, comparable to Edward Burnett Tylor's Primitive Culture (1871) and Sir James George Frazer's The Golden Bough (1890), the work is now hotly debated by anthropologists. The cultural anthropologist Alfred L. Kroeber was an early critic of Totem and Taboo, publishing a critique of the work in 1920. Some authors have seen redeeming value in the work.
Өмірбаян
Әлеуметтік антропологияға ұзақ жылдар бойы қызығушылық танытып, археология мен тарихқа дейінгі дәуірді зерттеуге берілген Фрейд, Вильгельм Вундт пен Карл Юнгтың еңбектері оған "Тотем және табу" эсселерін жазуға "алғашқы серпін" бергенін жазды. Бұл еңбек ағылшын тіліне екі рет аударылды, біріншісі Абрахам Брилл, ал екіншісі Джеймс Стречи жасады. Фрейдке Джеймс Джордж Фрейзердің, соның ішінде "Алтын бұта" (1890) еңбегі үлкен әсер етті.
1-тарау
"Инцест қорқынышы" тотемизмге сенетін қоғамдар қабылдаған инцест табуларымен айналысады. Фрейд Австралия аборигендері арасындағы тотемизм жүйесін зерттейді. Әр рудың тотемі бар (көбінесе жануар, кейде өсімдік немесе табиғат күші) және адамдар өз тотемімен бірдей тотемді ұстағандарға үйленуге құқықсыз. Фрейд бұл әрекетті инцесттің алдын алу шарасы ретінде қарастырады. Тотем әке немесе ана арқылы мұрагерлікпен беріледі. Әкелік қарым-қатынас тек оның әкесі ғана емес, сонымен қатар рудағы, теориялық тұрғыдан, оның әкесі болуы мүмкін барлық ер адамдарды қамтиды. Ол мұны балалардың ата-аналарының барлық достарын аға-қарындас деп атау салтымен байланыстырады. Сонымен қатар, тотемдерді топтастыратын, ер адамның таңдауын шектейтін, кейде сегізге дейін жететін неке кластары да бар. Ол сондай-ақ Тынық мұхиты аралдары мен Африка мәдениеттерінде кең таралған қашықтап қалу салты туралы айтады. Көптеген мәдениеттерде бауырлар мен қарындастардың жасы жеткеннен кейін, әдетте жасөспірім шақтан бастап, ешқандай қарым-қатынасқа түсуіне рұқсат етілмейді. Ерлер аналарымен жалғыз қалуға немесе бір-бірінің есімдерін айтуға құқықсыз. Ол мұны осы жасқа жеткен соң ата-аналардың некелерін жалғастыру үшін балалары арқылы өмір сүруімен және аналарының күйеу баласына тым жақын болуымен түсіндіреді. Әке мен қыз арасында да ұқсас шектеулер бар, бірақ олар жасөспірім шақтан бастап, құдалыққа дейін ғана қолданылады.
2-тарау
"Табу және эмоционалдық екіұштылық" атты еңбегінде Фрейд табу мен тотемизмнің қарым-қатынасын қарастырады. Фрейд Венадағы невроздық пациенттермен жұмыс істеген кезде дамытқан проекция және амбиваленттілік тұжырымдамаларын пайдаланып, табу мен тотемизм арасындағы байланысты талқылайды. Невроздар сияқты, "алғашқы" адамдар өміріндегі көптеген адамдарға қатысты екіұшты сезімдерді бастан кешіреді, бірақ оны саналы түрде мойындамайды. Олар аналарын қанша жақсы көрсе де, оның кейбір аспектілерін жек көретінін мойындамайды. Осы екіұштылықтың жасырылған бөлігі (жек көру сезімі) басқаларға проекцияланады. Жергілікті халықтар үшін жек көрушілік тотемге көшіріледі, мысалы: "Мен анамның өлуін қалаған жоқпын, тотем оның өлуін қалаған". Фрейд осы екіұштылық тұжырымдамасын азаматтар мен билеушінің арақатынасына дейін кеңейтеді. Патшаларға қатысты рәсімдерде, олар көбінесе өте зорлыққа толы болады (мысалы, патша бірнеше апта бойы орманға аштықпен кетеді), ол "көрінетін" (яғни патшаға құрмет көрсетіледі) және "шынайы" (яғни патша азапталады) екі деңгейде жүзеге асады деп санайды. Ол билеушілерге қатысты табуларды мысалдармен көрсетеді. Ол Ирландия патшаларына белгілі бір қалаларға немесе аптаның белгілі бір күндеріне баруға тыйым салынғанын айтады.
3-тарау
"Анимизм, сиқыр және ойдың шексіз күші" атты еңбегінде Фрейд ғаламды түсінудің алғашқы кезеңімен және ерте либидиналдық дамумен байланысты анимизм мен нарциссистік фазаны қарастырады. Сиқыр мен бақсылыққа сенім, психикалық әрекеттерді артық бағалаудан туындайды, осы арқылы сананың құрылымдық шарттары әлемге көшіріледі: осы артық бағалау алғашқы адамдарда да, невротиктерде де сақталады. Анимистік ойлау "ойдың шексіз күшімен" басқарылады, ол ішкі саналық өмірді сыртқы әлемге проекциялау болып табылады. Бұл қиял арқылы құрылған шындық, мәжбүрлеуші ойлау, қате пікірлер және фобияларда да көрінеді. Фрейд ойдың шексіз күші өнердің сиқырлы әлемінде сақталғанын айтады. Эсседің соңғы бөлімінде сиқыр (паранормальды), ырым-жырымдар және тыйымдар арасындағы байланыс талқыланады, анимизмнің практикасы – инстинкттерді басудың жасырын түрі деп тұжырымдайды (Фрейд).
4-тарау
"Балалық шақтағы тотемизмнің қайта оянуы" еңбегінде Фрейд Чарльз Дарвиннің ертедегі адам қоғамының құрылымы туралы бірнеше болжамдық теориясын (гориллалардың топтасуына ұқсас, әйелдер гаремімен қоршалған жалғыз альфа-еркек) және Уильям Робертсон Смиттен алынған құрбандық ритуалы теориясын біріктіріп, тотемизмнің бастауы бір ғана оқиғада жатыр деген қорытындыға келді. Бұл оқиға – тарихи алдындағы бауырлар тобының альфа-еркек тобынан қуылғаннан кейін оралғанда әкесін өлтіруі, оған қорқыныш пен құрметпен қарауы. Осы тұрғыда Фрейд Эдип кешенінің бастауын адамзат қоғамының пайда болуымен байланыстырды және барлық дін – әкелік фигураны өлтірудің салдарынан туған кінә мен екіұштылықтың ұзартылған, ұжымдық формасы екенін болжады (ол оны нағыз түпкі күнә деп санады).
Алғашқы зерттеулер
1914 жылы «Тотем және табу» еңбегі Карл Фуртмюллерден «Zentralblatt für Psychologie und Psychotherapie» журналында жағымсыз пікір алды. 1912 және 1920 жылдар аралығында жазылған басқа да шолуларға психоаналитик Вильгельм Стеккелдің «Zentralblatt für Psychologie und Psychotherapie» журналындағы, невролог және психиатр Уильям Алансон Уайттың «Psychoanalytic Review» журналындағы, биограф Фрэнсис Хакетттің «The New Republic» журналындағы, психолог Уильям Макдугалдың «Mind» журналындағы және антрополог Альфред Л. Кройбердің «American Anthropologist» журналындағы жазбалары кіреді. Фуртмюллер бұл еңбек Фрейдтің «ғылыми әлемнен оқшаулануы» күшейіп бара жатқанын көрсеткенін жазды. Ол Фрейдті өзінің теорияларына қатысты сын-ескертпелерді назарға алмағаны үшін айыптады және зерттеулерін Эдип кешені теориясына негіздегеніне қарсылық білдірді. Фуртмюллер Фрейдті тотемизмді зерттеудегі шатастырудың «жинақты шолуын» жасағаны үшін құрметтеді, бірақ психоаналитиктерге бұл тақырыпты қарастыру қиын болды, себебі олар өз қорытындыларын «бірінші қол тәжірибеге» негіздей алмады, ал Фрейд «тотемизмді ұстанатындардың тотемдік жануарлардың ұрпақтары екендігіне сенуіне» тым көп мән берді. Ол Фрейдтің тотемизмді балалардың «психологиялық өмірімен» салыстырып түсіндіру әрекетін сынады, Фрейд қолданған талдау нәтижелерінің сенімділігі күмәнді екенін, олар «тотемизм мәселесін шешуге» көмектеспейтінін және Фрейд тотемнің неге жануар түрінде бейнеленгенін түсіндіре алмағанын айтты. Сондай-ақ, Фрейдтің экзогамияны тотемизмнің маңызды ерекшелігі деп санағанын қателік деп есептеді. Фрейдтің «жеткізгіш зиялылығы» бар екенін мойындаса да, оны «логикалық аргументация» қажет болған жерде «қиялға берілумен» және Дарвиннің еңбегін дұрыс түсінбеумен айыптады. Ол Фрейдтің моральды «әлеуметтік келісімнің өнімі» ретінде түсіндіргенін және Эдип кешенін «адамзаттың бастапқы күнәсімен» салыстырғанын жазды.
Антропологтардың пікірлері
Тотем мен табу Бірінші дүниежүзілік соғыстың соңында АҚШ-та кеңінен танымал болды. Аннемари Де Ваал Малефиттің айтуынша, кітап антропологтардан тек қана тақырыбының өзінен "ашулы реакция" тудырды. "Тотем мен табу" кітабын сынға алған антропологтардың ішінде Фрейдті "этнологияға батыл және жігерлендіретін саяхатшы" деп сипаттаған, бірақ Фрейдтің теориялары әлеуметтік бастаулар мен эволюциялық кезеңдерді түсіндіре алмайды деген пікірде болған Кройбер, Фрейдтің "Тотем мен табу" еңбегіндегі әдісін бір жақты және мәдени дамуды түсінуге көмектеспейтін деп санайтын Франц Боас, және Клод Леви-Стросс кітабын сынға алды. Кройбер 1952 жылы "Тотем мен табу" туралы қайта қарастыру жариялады. Марвин Харрис "Тотем мен табу" кітабын Боас ізбасарларының "эволюциялық болжамның ең нашар түрі" деп есептейтін нәрсесінің үлгісі ретінде сипаттады, "оның ауқымының шамасыздығын, дәлелдерінің нашарлығын, қорытындыларының жалпылығын" және оның "көнеше шеңберін" сынға алды. Оның пікірінше, бұл еңбек "ортодоксалды фрейдистерді" Бронислав Малиновский, Маргарет Мид және Рут Бенедикттің зерттеулерінде ашылған мәдени тұрғысынан анықталған тұлғалық құрылымдармен күресуге дайындамады. Питер Фарб "Тотем мен табу" тотемизмге түсіндірме табу үшін "теоретик қаншалықты алысқа баратынын көрсетеді" деп жазды, сондай-ақ, басқа да мәселелерде келіспеушіліктерге қарамастан, 1968 жылға қарай антропологтар бұл еңбек "толыққанды түрде дискіредитацияланғанын" мойындады.
Claude Lévi Strauss criticized Totem and Taboo in his The Elementary Structures of Kinship (1948). Kroeber published a reassessment of Totem and Taboo in 1952. Marvin Harris described Totem and Taboo as representative of what Boas's followers regarded as "the worst form of evolutionary speculation", criticizing "the grandiosity of its compass, the flimsiness of its evidence the generality of its conclusions" and its "anachronistic framework". In his view, nothing about the work prepared "orthodox Freudians" to deal with the variety of culturally determined personality structures revealed by the work of Bronisław Malinowski, Margaret Mead, and Ruth Benedict. Peter Farb wrote that Totem and Taboo "demonstrates the lengths to which a theorist will go to find an explanation" for totemism, adding that despite their disagreements on other issues, anthropologists by 1968 concurred that the work is "totally discredited".
Психоанализшілердің пікірлері
Антрополог және психоаналитик Геза Рохайм «Тотем және табу» антропология тарихындағы маңызды ескерткіштердің бірі деп санайды, оны Эдвард Бернет Тайлордың «Примитивті мәдениет» (1871) және сэр Джеймс Джордж Фрейзердің «Алтын бұта» (1890) еңбектерімен ғана салыстыруға болады. Рохайм «Тотем және табу» антропологияда да, жалпы әлеуметтік ғылымдарда да «эпохалық жұмыс» ретінде сипаттады. Рохайм «Тотем және табу» еңбегінің негізгі қағидаларынан бас тартты, бірақ оны классикалық туынды деп санай берді, психоаналитикалық антропологияны құрған жұмыс деп білді. Вильгельм Рейх, Йоханн Якоб Бахофен және басқа авторлардың ізбасарлығымен ертедегі адамзат қоғамдары матриархаттар болды және бұл Фрейдтің «Тотем және табу» еңбегіндегі өркениеттің пайда болуы туралы есебін жоққа шығарды. Рейх Фрейдтің Эдип кешені өркениеттің дамуындағы басты фактор екендігі туралы теориясы Эдип кешенінің мәдени жағдайдағы өзгеруін ескермегенін, ал Малиновскийдің жұмысына сүйене отырып, ол патриархалдық жүйенің салдары ретінде ғана қарастырылатынын айтты. Фрейд өзі «Балалық шақтағы тотемизмнің қайта оралуы» еңбегін ең жақсы жазылған туындысы деп санады, ал «Тотем және табу» тұтастай алғанда оның сүйікті еңбектерінің бірі болып қалды. Романшы Томас Манн «Тотем және табу» Фрейдтің басқа еңбектеріне қарағанда оған күшті әсер еткенін және Фрейдтің барлық туындыларының ішінде ең жоғары көркемдік құндылығы бар екенін жазды. Феминист Симон де Бовуар «Екінші жыныс» (1949) еңбегінде «Тотем және табу» еңбегін сынға алып, Фрейдтің «жеке тұлғадан қоғамға» өтуді түсіндіру үшін «жасанды қиялдар ойлап табуға» мәжбүр болғанын жазды; ол осы ауысуды түсіндіру мүмкін еместігін психоанализдің кемшілігі деп қарады. Жорж Батайль Фрейдтің өз заманының «этнографиялық деректер туралы шектеулі білімі» оны қабірлерге тиіспеу туралы тыйым, әдетте оларға тигізуге деген құштарлықты жоққа шығаруға алып келгенін айтты. Классицист Норман О. Браун «Өлімге қарсы өмір» (1959) еңбегінде бұл жұмысты сынға алып, Фрейдтің психосексуалдық даму кезеңдерін тарих кезеңдерімен байланыстыратынын, осылайша тарихты «өсу процесі» ретінде қарастыратынын жазды. Браун бұл көзқарасты «он сегізінші ғасырдың оптимизмі мен рационализмінің қалдығы» деп қарастырды және оны тарих және психоанализ тұрғысынан жеткіліксіз деп тапты. Мифолог Джозеф Кэмпбелл Фрейдтің «Тотем және табу» және Юнгтың «Бес саналы психологиясы» (1912) еңбектерін невротикалық тұлғаларды зерттеу арқылы алынған түсініктер арқылы этнологиялық материалдарды жүйелі түрде түсіндіруді бастаған екі маңызды еңбек деп санайды. Рене Жирар сыншы «Зорлық және қасиеттілік» (1972) еңбегінде «қазіргі сын» «Тотем және табу» еңбегін қабылдамағанына қарамастан, оның ұжымдық кісі өлтіру туралы тұжырымы өзінің жұмысының тақырыптарына жақын екенін жазды. Тарихшы Питер Гей «Фрейд: Біздің заманымыз үшін өмір» (1988) еңбегінде Фрейдтің «Тотем және табу» еңбегіндегі болжамдары философ Жан Жак Руссоның ойларына қарағанда тапқыр екенін айтты. Гей «Тотем және табу» Фрейдтің өзінің бәсекелесі Юнгті басып өтуге жасаған әрекеті екенін және бұл еңбек Фрейдтің «қазіргі күрестері оның өткен тарихымен, саналы және санасыз» байланысты екенін көрсететін дәлелдерге толы екенін атап өтті. Тәнтігер Харольд Блум «Американ діні» (1992) кітабында «Тотем және табу» антропологтар арасында Мормон кітабынан гөрі аз танылғанын және екі еңбек арасында көп әйел алу мәселесі сияқты параллельдер бар екенін мәлімдеді. Ричард Шехнер Фрейдті «Тотем және табу» еңбегінде кейбір адамдар басқалардан «примитивті» екенін жорамалдағаны үшін сынға алды. Психолог Дэвид П. Бараш «Тотем және табу» еңбегінде Фрейдтің «ерекше, тіпті ақылға сыймайтын қиял-ойының таңғажайып тереңдігі мен ерекшелігін» біріктіргенін айтады. Энтони Эллиотт Фрейдтің әлеуметтік және мәдени ұйым туралы түсінігі шектеулі екенін және «Тотем және табудан» кейін қол жеткізілген антропологиялық білімнің арқасында Фрейд ұсынған теориялардың қазір аз ғана жақтастары бар екенін айтты. Эллиотт «Фрейдтің Эдип кешенін іргелі оқиғаға бекітуге тырысуы оның адам қиялының түбегейлі шығармашылық күшіне қатысты маңызды түсініктерін ығыстырып тастайды» деп жазды, «нақты оқиғаларға» қиялдың өнімдері жатқызылады. Эллиотт Фрейдтің «нақтылық алдын ала берілген немесе табиғи емес» екенін, керісінше, адамдар жасаған әлеуметтік және техникалық құрылымдармен құрылымдалғандығын және «жеке тұлғалық субъективтілік пен қоғам бір-бірін болжайтынын» көрсетуімен марапаттады. Доминик Бурден «Тотем және табу» еңбегінде Фрейдтің «қазіргі психоаналитиктерді ұяттандыратын, бірақ фрейдистік ойлау логикасы үшін маңызды идеяны дамытқанын» айтты, ол – филогенетика. Философ Миккель Борх Якобсен және психолог Сону Шамдасани Фрейдтің «Тотем және табу» еңбегінде тарихқа «оның кабинетінде науқастардың ұмытылған және жасырылған естеліктерін қайта құру үшін қолданған әділді қолданғанын» айтты.