Канада Конституциясының 23-бабы: Ұлттық аздықтардың білім алу құқығы

Кіріспе

Азшылық тілінде білім беру құқығы

Канаданың Құқықтар мен бостандықтар жарғысының 23-бабы – Канада Конституциясының Квебек провинциясының шегінен тыс француз тілді қауымдастықтарға, сондай-ақ Квебектегі ағылшын тілді азшылықтарға азшылық тілінде білім алу құқығын кепілдейтін бөлімі. Бұл бап ерекшелігімен көзге түседі, себебі кейбір ғалымдардың пікірінше, 23-бап «Пьер Эллиот Трюдоның нағыз алаңдаған жалғыз бөлігі болған». Трюдо – 1982 жылы Канада Конституциясына Құқықтар жарғысын енгізу үшін күрескен премьер-министр. 23-баптың 1-тармағы (b) немесе 23-баптың толыққанды нұсқасы «Канада ережесі» деп те аталады. Бұл идея 1980-жылдары Жарғыға енгізілген кезде Трюдо провинциялық басшылардан 23-бапты 33-бап бойынша күшін жоюға болмайтыны туралы келісім алды. 1977 жылы Квебек үкіметі «Француз тілінің жарғысын» қабылдағанда, тек қана бұрын ағылшын тіліндегі мектептерде оқыған ата-аналар ғана балаларын ағылшын тілінде білім алуға тіркеуге құқылы болды. Ағылшын тілді квебектердің білім алу құқығының төмендеуіне байланысты, осы мәселені шешу үшін 23(1)(b) бабы жазылды, нәтижесінде Квебек заңының осы бөлігі конституцияға қайшы деп танылды. Жарғы қабылданған кезде Квебекте азшылық тіліндегі білім беру азайғанмен, бірнеше басқа провинцияларда (ағылшын канадалықтар басым болған жерлерде) француз тіліндегі мектептер мүлдем болған жоқ. Ал 2005 жылы барлық провинцияларда азшылық тілінде білім беретін мектептер ашылды. 1986 жылы Квебектен тыс 152 225 француз-канадтық студент 23-бапқа сәйкес француз тіліндегі мектептерде оқыды, ал 2001 жылы бұл көрсеткіш 149 042-ге төмендеді. Жарғы күшіне енгеннен бері азшылық тілінде білім беруде бірқатар қиындықтар туындады, мысалы, француз тілін білетін мұғалімдердің жетіспеушілігі, Квебек ауылдық аймақтарында ағылшын тіліндегі білім беруге қатысудың азаюы, сондай-ақ франкофондық және англофондық азшылық ата-аналарының провинциялық үкіметтері білім берудің бірдей сапасын қамтамасыз етпейді деген шағымдары. Квебектен тыс француз тіліндегі жоғары білім беру мүмкіндіктерінің (колледждер мен университеттер) шектеулі болуы кейбір француз-канадтық студенттердің ағылшын тілінде оқуды таңдауына ықпал етеді, әсіресе міндетті білім беруді аяқтағанда. Ресми тілдегі азшылық студенттерінің құқықтары провинциялық және федералды соттарда әлі де даулы мәселе болып қала береді, ал сот ісіне қатысты заңдық шығындарды қаржыландыру федералды үкіметтердің Сотқа шағымдану бағдарламасы арқылы жүзеге асырылады.

Section 23 of the Canadian Charter of Rights and Freedoms is the section of the Constitution of Canada that guarantees minority language educational rights to French speaking communities outside Quebec, and, to a lesser extent, English speaking minorities in Quebec. The section may be particularly notable, in that some scholars believe that section 23 "was the only part of the Charter with which Pierre Trudeau was truly concerned." Trudeau was the prime minister who fought for the inclusion of the Charter of Rights in the Constitution of Canada in 1982. Section 23(1)(b), or section 23 as a whole, are also known as the "Canada clause." When this idea was brought to the Charter in the 1980s, Trudeau also successfully secured agreement from provincial leaders that section 23 could not be nullified by the section 33 notwithstanding clause. When the government of Quebec had passed the Charter of the French Language in 1977, only parents who had gone to English schools in Quebec could have their children educated in English. Concerns for the erosion of the educational rights of English speaking Quebeckers thus led to section 23(1)(b) being written so that that part of the Quebec law would become unconstitutional. While there was decreased minority language education in Quebec at the time when the Charter was adopted, several other provinces (where English Canadians were the majority) had no French language schools at all. In contrast, in 2005, all provinces had minority language education schools. In 1986, 152,225 French Canadian students outside of Quebec were going to French language schools in accordance with section 23, and in 2001 the number was 149,042. There have been some roadblocks to minority language education since the Charter came into effect, such as a need for more French speaking teachers and decreased enrolment in English language education in rural Quebec, as well as challenges from both francophone and anglophone minority parents that education of equal quality is not being provided by their provincial government. The relative lack of French language post secondary education opportunities (colleges and universities) outside of Quebec influences the choice of some French Canadian students to switch to English language instruction, especially as they advance towards the end of their compulsory education. The rights of official language minority students remains a topic contested in provincial and federal courts, with funding for legal costs for court actions being provided by federal governments Court Challenges Program.

Қолдану

23-бап – позитивтік құқық. Осыған байланысты, 23-бап тілдік азшылықтардың білім алу құқығы ұзақ мерзімге бұзылған жағдайда ассимиляцияға ұшырамауына кепілдік береді. Осы себепті, құқық бұзушылықтарды жоюға бағытталған Хартияның 24-бабы, икемді және шығармашылықпен қолданылады. Мысалы, Doucet Boudreau v. Nova Scotia (Білім беру министрі) (2003) ісінде, үкімет мектептердің құрылысы аяқталғанша судьяға жүйелі түрде есеп беруге міндетті болуы мүмкін екені анықталды, осылайша мектептердің уақтылы салынуын қамтамасыз етуге болады. 23-баптың көп бөлігі Квебекке де қолданылғанымен, 1982 жылғы Конституциялық актінің 59-бабы 23-баптың 1(а) тармағының Квебек үшін күшін жоятынын көрсетеді. Бұл Хартияның авторларының 1982 жылы Квебектің келісімін алуға сәтсіздікке ұшыраған татуластыру әрекеті болды. Бұл ереже Квебек провинциялық үкіметі оны ратификациялауды шешкенге дейін жарамды болмайды.

Жетілдіру саны

23-бапта ағылшын немесе француз тілін азшылық ретінде қолданатын канадалық азаматтарға, олар ата-ана болған жағдайда, құқық берілген. Алайда, балаларын азшылық тілінде білім алуға жіберу құқығын пайдалану мүмкіндігі, олар тұратын аймақтағы азшылық тілінде сөйлейтін қауымдастықтың тым шағын болуымен шектеледі. 23(3)(а) және (б) тармақтарында «балалардың саны» мектептерді ұстау немесе мектеп ғимараттарын салуға мемлекеттік қаражат жұмсауды «негіздеуге жеткілікті» болуы тиіс делінген. Бұл шектеулерді Канада Жоғарғы соты 1990 жылғы Mahe v. Alberta ісінде анықтады. Сот 23-бап «динамикалық шкала» екенін мәлімдеді. Кейбір жағдайларда, ата-аналары осы құқықты пайдалана алатын балалардың саны соншалық аз болуы мүмкін, осы жағдайда мемлекет азшылық тілінде білім беруді қамтамасыз етуге міндетті болмайды. Балалардың саны арта түссе, кейбір мектептерде оларға азшылық тілінде білім алуға мүмкіндік беретін сыныптар ашылуы мүмкін. Ал одан да көп балалар болған жағдайда, тек азшылық тілінде білім беретін жаңа мектептер салу қажет болады. Сот сондай-ақ 23-баптың 3-тармағындағы «жайылымдар» термині сыныптар мен мектептерден асып түсетінін де растады. Яғни, көптеген балалардың болуы азшылық тіліндегі мектептердің өздерінің мектеп басқармаларын құруын талап етуі мүмкін. Мектепке және мектеп басқармасына құқық арасында, азшылық тілінде сөйлейтін қауымдастықтың үлкен мектеп басқармасында өкілдер болу құқығы қарастырылады. Arsenault Cameron v. Prince Edward Island (2000) ісінде Сот жеткілікті санды тағы да нақтылады. Саммерсайдта (Принс-Эдуард аралы) 49 француз канадалық баласы азшылық тілінде білім алуға дайын болғандықтан, провинция осындай аз санды балаларға бөлек мектеп салудың орнына, жақын маңдағы француз тіліндегі мектепке тасымалдау үшін мектеп автобустарын ұсыну жеткілікті деп мәлімдеді. Алайда, Сот жаңа мектеп салынса, ол бұрын қызығушылық танытқан отбасылардан гөрі көптеген адамдарды тарта алатынын, сондықтан балалардың саны 100-ден аспауы мүмкін деген шешім қабылдады. Мұндай шағын мектептің кейбір білім беру қызметтерін ұсынуда қиындықтары болуы мүмкін екеніне қарамастан, азшылық тілінде сөйлейтін қауымдастықтың мәдениетін сақтау маңызды деп есептелді және оқушылар саны жаңа мектеп салуға жеткілікті деп танылды.

While section 23 guarantees its rights to Canadian citizens who are also parents, as long as they speak English or French as a minority, the ability to exercise this right to send one's child to minority language education is limited by the possibility that the minority language community in which one lives may be too small. Sections 23(3)(a) and (b) state the "number of children" must be "sufficient to warrant" government spending for either schooling or the building of school facilities. These limits were defined by the Supreme Court of Canada in the 1990 case Mahe v. Alberta. The Court declared that section 23 guaranteed a "sliding scale." In certain circumstances, the children whose parents could exercise the right might be so few that literally no minority language education may be provided by the government. With a greater number of children, some schools might be required to provide classrooms in which the children could receive minority language education. An even greater number would require the construction of new schools dedicated solely to minority language education. The Court also ruled that the right to "facilities" in section 23(3)(b) could include more than classrooms and schools. Namely, a large number of children could mandate that minority language schools have their own school boards. Somewhere between the right to a school and a right to a school board was a right for the minority language community to have some members on a larger school board. In the case Arsenault Cameron v. Prince Edward Island (2000), the Court further defined sufficient numbers. As 49 French Canadian children were ready for minority language instruction in Summerside, Prince Edward Island, it was argued by the province that a number this low would only require school buses to transport them to a nearby French language school, rather than the construction of a separate school. The Court, however, ruled that if a new school were actually built, it could draw in more people than those whose families had previously expressed interest, and thus the number could be somewhat fewer than 100. While even a school this small might struggle with providing certain educational services, protecting the culture of the minority language community was considered too important and the number of students was ruled sufficient for the building of a new school.

Манитоба

Манитобада азшылықтардың білім алу құқығына ауыспалы шкала бойынша рұқсат беру туралы шешім (23-бапқа негізделген заңдық шешімдерге сәйкес) бұрыннан қалыптасып, 1896 жылғы Лориер-Гринвей келісімімен болжамдалған болатын. Бұл келісім, 1870 жылғы Манитоба заңына қатысты конституциялық емес деп есептелген провинциялық мектеп заңнамасының (1890 жылғы Мемлекеттік мектептер туралы заң) тұрғысынан қарастырылған наразылыққа жауап ретінде жасалды. Манитобада Мемлекеттік мектептер туралы заң азшылық және көпшілік тілдерінің құқықтарына, сондай-ақ ағылшын тілінің француз тіліне қатысты үлесінің өзгеруіне (1890 жылдарға қарай ағылшын тілінде сөйлейтіндер француз тілінде сөйлейтіндерден басым түсті) сәйкес реформаланды. Лориер-Гринвей келісімі француз тілінде оқытуды ұсынатын мектеп округтеріне мүмкіндік берді, егер француз халқы жеткілікті деңгейде болса және мұндай оқытуды сұраса. 1916 жылы премьер-министр Т.С. Норрис кезінде бұрынғы келісім күшін жойды, нәтижесінде франко-манитобалық азшылық Манитобаның мемлекеттік мектептерінде француз тілінде білім алу құқығын жоғалтты. Провинцияның пікірінше, Конституциялық актінің 1867 жылғы 93-бабы Лориер-Гринвей келісімімен бұзылған және енді заңдық күші жоқ. Бұған қоса, 93-бапта провинцияға азшылық тіліндегі оқыту мәселесін шешудегі соңғы билік берілген. Бұл жағдай Манитобаның Мемлекеттік мектептер туралы заңына 1966 және 1970 жылдары екі өзгеріс енгізілгенге дейін сақталды, осылайша француз тілі қайтадан ресми оқыту тілі ретінде мойындалды. Манитобаның француз тіліндегі азшылық білім алу құқықтары Хартия мен 23-баптың қабылдануынан бері дамып, провинциялық қазынадан толық қаржыландырылатын және провинция бойынша жұмыс істейтін жеке мектеп кеңесін (La Division Scolaire Franco Manitobaine) құруға мүмкіндік берді. Провинцияның 23-бапты түсіндірудегі маңызды жайт – француз тіліндегі (азшылық) білім беру құқықтарының сақталуының негізі "ана тілі" емес, "оқушылардың саны" болып табылады. Манитобада азшылық тіліндегі білім беру кезеңдік сипатқа ие және әлі де түрлі құқықтық мәселелер мен конституциялық сұрақтарды тудырады (1870 жылғы Манитоба заңы, Луи Риель, Манитоба мектептері мәселесі, Лориер-Гринвей келісімі).

The decision to allow for minority education rights along a sliding scale (according to legal decisions based on Article 23) had already been nascent in Manitoba and was foreshadowed by the Laurier Greenway compromise of 1896. This compromise came in response to what was argued to be unconstitutional provincial school legislation (Public Schools Act of 1890) in relation to the constitutionally entrenched Manitoba Act, 1870. In Manitoba, where the Public Schools Act had been reformed along the lines of minority versus majority language rights and a changing proportion of English to French (where English speakers out numbered French by the 1890s), the Laurier Greenway compromise allowed for a school districts on a community by community basis to offer French language instruction if the French population was large enough and requested such instruction. In 1916 under Premier T. C. Norris, the prior compromise was rescinded and the Franco Manitoban minority lost their right to receive instruction in French in Manitoba's public schools. Section 93 of the Constitution Act, 1867 in the province's opinion had been contravened by the Laurier Greenway compromise and no longer had legal standing. Moreover, in section 93 the province had ultimate authority to decide on minority language instruction. The latter remained the practice in place until two changes were made to Manitoba's Public Schools Act: in 1966 and 1970, when French language instruction was once again recognized as an official language of instruction. Manitoba's minority French language instruction rights have developed since the introduction of the Charter and section 23 to a point where they have allowed for the inclusion of a separate school board (La Division Scolaire Franco Manitobaine) that is fully funded by the provincial treasury and operates throughout the Province. Significant with regards to the province's interpretation of section 23 is how the "number of students" and not "mother tongue" is the basis upon which French language (minority) instruction rights are respected. Minority language instruction in Manitoba is in transition and still presents various legal issues and related constitutionally charged questions (see Manitoba Act 1870, Louis Riel, Manitoba Schools Question, Laurier Greenway Compromise).