Кіріспе

Крыленко Николай Васильевич (1885–1938) – Ескі большевик және кеңес саясаткері, әскери қолбасшы және заңгер. Крыленко кеңес заң жүйесінде түрлі лауазымдарда қызмет етіп, Ресей Совет Федеративтік Социалистік Республикасының Әділет халық комиссары және Бас прокуроры болды. Ол Ұлы тазалау кезінде атылды. Крыленко социалистік заңдылықтың және қылмыстық кінәлілік немесе кінәсіздік емес, саяси мән-жайлар жаза қолдануды басшылыққа алуы керек деген теорияның жақтасы болды. 1920 жылдардың соңы мен 1930 жылдардың басында көрсетілімді соттарға және саяси қуғын-сүргінге қатысқанына қарамастан, Крыленко кейіннен өзі де құрбандыққа ұшырап, 1930 жылдардың аяғындағы Ұлы тазалау кезінде тұтқындалды. ІІХК-дегі тергеу мен азаптаудан кейін Крыленко бұзғыншылық және антисоветтік үгіт-насихатқа қатысқанын мойындады. 20 минуттық соттан кейін, оған Кеңес Одағының Жоғарғы Сотының Әскери алқасы өлім жазасын берді және ол дереу атылды.

Ерте өмір және білім

Крыленко Смоленск облысының Сычёвск уезіндегі Бехтеево селосында дүниеге келді. Оның әкесі, өсіп келе жатқан отбасын асырау үшін, патша үкіметінің салық жинаушысы болды. Жас Крыленко 1904 жылы Санкт-Петербург университетінде тарих және әдебиет оқып жүргенде Ресей социал-демократиялық еңбек партиясының (РСДРП) большевиктер фракциясына қосылды. Ол 1905 жылғы Ресей революциясы кезінде Санкт-Петербург кеңесінің және Санкт-Петербург большевиктер комитетінің мүшесі болды. 1906 жылдың маусым айында Ресейден қашуға мәжбүр болды, бірақ сол жылдың соңында қайтып келді. 1907 жылы патшаның құпия полициясы Крыленконы дәлел жетіспеуінен босатты, бірақ көп ұзамай сотсыз Люблинге (қазіргі Польша) жер аударылды. 1909 жылы Крыленко Санкт-Петербургке оралып, білімін аяқтады. 1911 жылы РСДРП-дан шығып, бірақ көп ұзамай қайта қосылды. 1912 жылы әскерге шақырылып, 1913 жылы босатылғанға дейін екінші лейтенант атағына көтерілді. "Правда" газетінің редакторының көмекшісі және бірнеше ай Думадағы большевиктер фракциясымен байланыс жасаушы болып жұмыс істегеннен кейін, Крыленко 1913 жылы қайтадан тұтқындалып, Харьковқа жер аударылды. Сол жерде заң білімін алып, заңгер дипломын алды. 1914 жылдың басында Крыленко қайта тұтқындалуы мүмкін екенін біліп, Австрияға қашып кетті. 1914 жылдың тамызында Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, ол бейтарап Швейцарияға Ресей азаматы ретінде көшіп барды. 1915 жылдың ортасында Владимир Ленин Крыленконы Ресейге қайтарып, большевиктердің жасырын ұйымын қайта құруға көмектесуге жіберді. 1915 жылдың қараша айында Крыленко Мәскеуде әскерге шақырудан жалтарғандықтан тұтқындалып, бірнеше ай түрмеде отырғаннан кейін, 1916 жылдың сәуір айында Оңтүстік-Батыс майданына жіберілді.

1917 жылғы төңкерістер

1917 жылғы ақпан революциясынан кейін Ресей қарулы күштерінде сайланған комитеттер құрылғаннан соң, Крыленко өз полкінің, содан кейін дивизия комитетінің төрағасы болып сайланды. 15 сәуірде ол 11-ші армия комитетінің төрағасы болып сайланды. 1917 жылғы сәуірде Ленин Ресейге оралғаннан кейін, Крыленко Уақытша үкіметке қатысты большевиктердің келісімсіз оппозиция саясатын қабылдады. Армия комитетінің большевик емес мүшелерінің қолдауы болмағандықтан 1917 жылғы 26 мамырда ол лауазымынан кетуге мәжбүр болды. 1917 жылғы маусымда Крыленко большевиктердің әскери ұйымының мүшесі болып, Кеңестердің бірінші жалқыресейлік съезіне сайланды. Съезде ол большевиктер фракциясынан Тұрақты жалқыресейлік Орталық Атқару Комитетіне сайланды. 2 шілдеде Крыленко Петроградтан Могилевтегі Жоғарғы Бас штабқа кетті, бірақ 4 шілдеде большевиктер ұйымдастырған сәтсіз көтерілістен кейін Уақытша үкімет тарапынан тұтқындалды. Ол Петроградта түрмеде ұсталды, бірақ Корнилов ісінен кейін қыркүйектің ортасында босатылды. Крыленко 1917 жылғы қазан революциясын дайындауға белсенді қатысты, ол Солтүстік өңірлік кеңестер съезінің жаңадан сайланған төрағасы және Әскери-революциялық комитеттің жетекші мүшесі болды. 16 қазанда, көтеріліске он күн қалғанда, ол большевиктердің Орталық Комитетіне Петроград әскерінің көтеріліс жағдайында большевиктерді қолдайтынын хабарлады. 24-25 қазанда большевиктер билікті басып алған кезде Крыленко Леон Троцкий, Адольф Жоффе және Владимир Антонов Овсеенкомен бірге көтерілістің жетекшілерінің бірі болды.

Қызыл Армияның басшысы

25 қазанда өткен Кеңестердің екінші Бүкілресейлік съезінде Крыленко Халық комиссары (министр) және әскери істерге жауапты триумвираттың мүшесі (Павел Дьбенко мен Николай Подвойскиймен бірге) болды. 1917 жылдың қараша айының басында (Ескі стиль) большевиктердің билікті басып алуынан кейін, Крыленко Леон Троцкийге Александр Керенский мен генерал Петр Краснов бастаған Уақытша үкіметтің одақтастарының Петроградты қайтарып алу әрекетіне қарсы тұруға көмектесті. Уақытша бас қолбасшы (және Бас штаб бастығы) генерал Николай Духонин немістермен бейбіт келіссөздер жүргізуден бас тартқаннан кейін, 9 қарашада Крыленко (осы кездегі прапорщик) бас қолбасшы болып тағайындалды. Ол 12-13 қарашада неміс армиясының өкілдерімен келіссөздерді бастады. Крыленко 20 қарашада Могилевтегі Жоғарғы қолбасшылық штабына келіп, генерал Духонинді тұтқындады, ол Крыленкоға бағынышты Қызыл гвардияшылар тарапынан шоқып өлтірілді. 1918 жылдың 15 қаңтарында Қызыл Армия құрылғаннан кейін Крыленко оның құрылуын бақылаған Бүкілресейлік коллегияның мүшесі болды. Ол жауыз топтарды сөздерімен ғана құлақтата алатын керемет баяндамашы болған. Алайда оның ұйымдастырушылық қабілеті ораторлық қабілетімен салыстырғанда әлдеқайда төмен болды. Крыленко Ресей әскерін демократияландыру саясатын қолдады, оның ішінде бағыныштылықты жою, офицерлерді жауынгерлер арқылы сайлауды қамтамасыз ету және жау бөлімшелерін жеңу үшін пропаганданы пайдалану. Қызыл Армия 1918 жылдың басында шағын және нашар қаруланған антибольшевиктік жасақтарға қарсы кейбір жетістіктерге қол жеткізгенімен, бұл саясат Кеңес күштерін 1918 жылдың ақпан айының соңында Брест-Литовск келіссөздерінің бұзылуынан кейін Императорлық неміс армиясы жеңілген кезде сәтсіз болды. 1918 жылы жазған "Скифтер?" атты эссесінде Евгений Замятин, ескі большевик, қазір бірінші кеңес диссиденті деп саналады, Крыленконы жаңа Кеңес Одағындағы сұмдық пен қуғын-сүргіннің үлгісі ретінде келтірді. Замятин былай деп жазды: "Голготадағы Мәсіх екі қарақшының арасында қан құйып, қаза табады, өйткені ол айқышқа шегеленіп, жеңілді. Бірақ Мәсіхтің жеңіске жетуі іс жүзінде Ұлы Инквизитордың жеңісі. Ең жаманы, Мәсіх жеңіске жетеді, ол - ақ шапан киген, оң қолымен батасын беріп, сол қолымен садақа жинайтын діни қызметкер. Әдемі әйел, заңды некеде, жай ғана әйел болып табылады, түнде шашын бұрап, таңертең мигренімен аунады. Ал Маркс жерге түскеннен кейін, ол жай ғана Крыленко. Тағдырдың ақымақтығы мен ақымақтығы осындай. Себебі, осы ирониялық заң мәңгілік алға жылжудың кепілі болып табылады. Бір идеяны жүзеге асыру, іске асыру, практикалық жеңіске жету оған бірден философиялық реңк береді. Шынайы скиф бір шақырымнан үйдің, көкөніс шұпағының, қызыл халат киген діни қызметкердің, Крыленконың иісін иіскеп, үйден қашып, далаға, азаттыққа қарай жүгіреді". Кейінірек сол эсседе Замятин Андрей Белыйдың соңғы өлеңінен үзінді келтіріп, оны Крыленко мен оған ұқсас адамдарды "Ресейді өлекселер үйіндісімен жауып тастағаны" және "Еуропадағы социалистік-наполеон соғыстарын армандағаны" үшін бүкіл әлемде, бүкіл ғаламда сынға алды. Бірақ біз абайсызда шала-сымала жасамайық. Бели адал, ол Крыленколар туралы сөйлескісі келмеді". Жеңілгеннен кейін Троцкий Қызыл Армияның кеңесші органы ретінде жұмыс істейтін бұрынғы орыс генералдарының әскери кеңесін құруға итермеледі. Ленин мен большевиктердің Орталық комитеті 4 наурызда Жоғарғы әскери кеңес құруға келісті, оның басшысы ретінде императорлық Бас штабтың бұрынғы бастығы Михаил Бонч Бруевичті тағайындады. Сол кезде Қызыл Армияның бүкіл большевиктік басшылығы, соның ішінде Халық комиссары (қорғаныс министрі) Николай Подвойский мен Крыленко, қатты наразылық білдірді және ақырында отставкаға кетті. "Басты қолбасшы" лауазымы 13 наурызда Кеңес үкіметімен ресми түрде жойылып, Крыленко Әділет комиссариатының коллегиясына қайта тағайындалды.

Заңгерлік мансап (1918-1934 жж.)

1918 жылдың мамыр айынан 1922 жылға дейін Крыленко Бүкілресейлік Орталық Атқару Комитетінің Революциялық Трибуналының төрағасы болды. Ол сонымен қатар Революциялық Трибуналдың Прокурорлар алқасының мүшесі де болды. 1918 жылдың мамыр айында Леон Троцкий Балтық флотын батырудан бас тартқаны үшін Кеңес Әскери-теңіз флотының адмиралы Алексей Щастныйды сотқа беруді бұйырды. Крыленко басқарған соттан кейін төраға судья Карклин адмиралға «24 сағат ішінде ату жазасын» берді. Отырысқа қатысушылар Лениннің 1917 жылғы 28 қазанда өлім жазасын жою туралы шешіміне наразылық білдірді. Крыленко жиналғандарға: «Неге алаңдайсыздар? Өлім жазасы жойылды. Бірақ Щастный өлтірілмейді, оны атып тастайды», – деді. Үкім осыдан кейін көп ұзамай орындалды.

Крыленко Қызыл Террордың жақтаушысы болды, Чекамен (Кеңес құпия полициясы) арасындағы дауларға қарамастан, «Біз тек кінәлілерді ғана атуымыз керек емес. Кінәсіздерді ату халыққа одан да күшті әсер етеді» деді. 1919 жылдың басында Крыленко Чекамен дауласып, сотсыз адамдарды ату құқығын алуға ықпал етті. 1922 жылы Крыленко Әділет Комиссарының орынбасары және РСФСР Бас Прокурорының көмекшісі болды, осы қызметте ол 1920-жылдардағы Мәскеудегі көрсетілімдік сот процестерінде бас прокурор болып жұмыс істеді.

Спорттық позициялар

1930 жылдары Крыленко шахмат, шашка және альпинизм қауымдастықтарын басқарды. Ол 1928 жылы Кеңес Одағы мен Германияның бірлескен экспедициясының кеңестік бөлімін, сондай-ақ 1931 жылы Шығыс Памирге және 1934 жылы Ленин шыңына экспедицияларды жетекшілік етті. Крыленко өзінің лауазымын қоғамдық өмірдің барлық салаларын тоталитарлық бақылауға алып, саясаттастырудың сталиндік бағытын іске асыру үшін пайдаланды. Сонымен қатар, Крыленконың өзінің де клуб деңгейіндегі күшті шахматшы болғанын атап өткен жөн. Британдық гроссмейстер Дэниел Кингтің сөзіне қарағанда, Крыленконың шахматты насихаттау жұмысы Советтік дінге қарсы науқандардағы оның рөлінің жалғасы болды: «Большевиктер шахматты насихаттауға идеологиялық және саяси себептермен кірісті. Олар бұл логикалық және рационалды ойынның халықты Ресей православие шіркеуіне сенуден айыратынын үміттенеді, бірақ сонымен қатар совет халқының капиталистік елдерден ақыл-ойымен басым екенін көрсеткісі келді. Қысқасы, бұл әлемдік үстемдік үшін жасалған қадам болды. Шахматпен олар дұрыс таңдады: жабдықтарды өндіру арзан болды, турнирлерді ұйымдастыру салыстырмалы түрде оңай болды және олар бұрыннан бар дәстүрді пайдаланды. Көп ұзамай зауыттарда, шаруашылықтарда, армияда шахмат клубтары ашылды. Бұл ауқымды әлеуметтік тәжірибе тез нәтиже берді». 1935 жылы Крыленко шахматтың бұрынғы әлем чемпионы Эммануэль Ласкерді Кеңес Одағына шақырды, ол 1937 жылға дейін мұнда тұрды.

Биліктен құлау және жазалау

Крыленко 1936 жылғы 20 шілдеде КСРО Әділет комиссары қызметіне тағайындалды және 1935-1938 жылдар аралығында Иосиф Сталиннің Ұлы тазалауының алғашқы толқындарына тікелей қатысты. Алайда, 1938 жылғы қаңтарда жаңадан құрылған Жоғарғы Кеңестің бірінші сессиясында оны болашақ сталинист, Мир Джафар Багиров айыптады:

Шабуыл алдын ала мұқият жоспарланған және Молотов оны мақұлдады. Жауап ретінде Сталин 1938 жылғы 19 қаңтарда Крыленконы қызметінен босатып, комиссариатты оның орнына Н. М. Рычковқа тапсырды. Кремльден шыққан Крыленко отбасымен бірге Мәскеудің сыртындағы дачасына жол тартты. 1938 жылғы 31 қаңтарда кешке Крыленкоға Сталин телефон соғып, оған: "Кеуірдемеңіз. Біз сізге сенеміз. Жаңа заң кодексі бойынша берілген жұмысыңызды жалғастырыңыз" деді. Бұл телефондық әңгіме Крыленконы уақытша сабырландырды, бірақ сол күні кешке оның үйіне НКВД жасағы шабуыл жасады. Крыленко мен оның отбасы тұтқындалды. Николай Крыленко 1938 жылғы 29 шілдеде Кеңес Одағының Жоғарғы Сотының Әскери алқасымен сотталды. Крыленконың өзінің социалистік заңдылық туралы теорияларына сәйкес, үкім мен жаза бұрыннан-ақ шешілген еді. Сот отырысы жиырма минутқа созылды, осы уақыт Крыленкоға оның жалған мойындауларын қайтарып алуға жеткілікті болды. Айыпты деп танылғаннан кейін, оны алып кетіп, бірден басқа оқ жарып өлтірді.

Тұлға

Жазушы Разумник Иванов Разумник 1938 жылы Крыленкопен бірге түрмеде отырған және оны "жаман аты бар, баршаға ұнамайтын" деп сипаттаған. Бұл – кең таралған пікір сияқты. Британдық агент Роберт Брюс Локхарт оны "эпилепсиямен ауырған дегенератив" және "ең жақтырмас түр" деп атады. Индустриалдық партияның ісін жариялаған американдық журналист Юджин Лайонс "прокурор Крыленконың бас сүйегі шамдардың жарығында қалай жарқырап, оның жалпақ скифтік сыртқы келбеті қатыгез уақытша келекесінде қалай ширығып тұрғанына" таң қалды. Тағы бір журналист, Уильям Резвик, Крыленконың Шахты ісі бойынша айыптау тарапынан қорытынды сөз сөйлегенін көрді:

Түскі үзіліске бір сағаттық үзіліспен, ашық психопат прокурор таңғы сағат оннан күн батқанға дейін айқайлады. Бұл – ашу-ызамен жанарған қызыл көздері бар, шашы ақ, кішкентай басты адамның сөйлеген сөздері еді. Он сағаттық сөйлегенінің соңында прокурордың аузынан көбік шыға бастады. Бір күн бойы мағынасыз нәрселерді айқайлағаннан кейін, Крыленко тығырыққа тіреліп, түсінікті сөйлей алмады. Ол өте ашуланған күйге жетіп, улағыш сөздерді жұтып, оларды құрбандарына ақталмай лақтырып жіберді. Кісі өлтіруге құмар болғандай, ол барлық айыпталушыға өлім жазасын талап етті.

Мұра

Крыленконың куәлігін алған НКВД офицері Коган, шамасы капитан Лазар В. Коган, сондай-ақ Николай Бухарин мен Генрих Ягоданы тергеген, өз кезегінде 1939 жылы (шамасы, 2 наурызда) "кеңеске қарсы қызметі" үшін атып тасталған. Крыленконың сот үкімі 1955 жылы Хрущев отырарлығы кезінде Кеңес мемлекеті тарапынан жойылған алғашқы сот үкімдерінің бірі болды. Крыленконың бұрынғы әйелі, сондай-ақ ескі большевик Елена Розмирович, жалтару арқасында тазартудан аман қалды және партия архивінде жұмыс істеді. Оның қарындасы, WD=Q22690653, Максим Литвиновқа Сыртқы істер министрлігінде жұмыс істеді (бірақ ол ешқашан партия мүшесі болған жоқ); 1924 жылы ол американдық жазушы Макс Истменмен бірге Ресейден кетуге шешім қабылдады (ол Ресейде екі жылға жуық Троцкийдің өмірін зерттеп, жазып жүрген еді). Литвинов оны Лондонға халықаралық конференцияға барған делегация мүшесі ретінде көрсетуге келісті. Бірақ ол делегациядан шығып, паспортсыз, яғни большевиктер бермейтін, бостандық елде қала алмады. Сол себепті, пойыз кетпес бұрын, ол Макс Истменмен үйленді. Олар 1956 жылы қайтыс болғанда әлі де үйленген күйінде Америкада тұрып жатқан еді. Осылайша ол тазартудан құтылды. Сонымен қатар, Крыленконың кейіннен "Советтік шахмат машинасы" деп аталған нәрсені құруы, советтік гроссмейстерлердің 20 ғасырдың көп бөлігінде Әлем шахмат чемпионатына үстемдік етуіне, Михаил Ботвинник, Василий Смыслов, Михаил Тал, Тигран Петросян, Борис Спасский, Анатолий Карпов және Гарри Каспаров сияқты Әлем чемпиондарының тізбегін жасауға әкелді.

Шығармалары (ағылшын тілінде)

Н. В. Крыленко. Интервенцияға соққы. Инженерлер ұйымдарының контрреволюциялық одағы (Өнеркәсіп партиясы) ісі бойынша соңғы айыптама, РМЗИН, КАЛИННИКОВ, ЛАРИЧЕВ, ЧАРНОВСКИЙ, ФЕДОТОФ, КУПРИЯНОВ, ОЧКИН және СИТНИН айыпталушылар РСФСР Қылмыстық кодексінің 58-бабының 3, 4 және 6-тармақтары бойынша айыпталады. Карл Радек алғы сөз жазған. Мәскеу, Мемлекеттік баспа, 1931. Н. В. Крыленко. Қызыл және ақ террор, Лондон, Ұлыбритания Коммунистік партиясы, 1928. Н. В. Крыленко. Революциялық заң. Мәскеу, КСРО-дағы шетелдік жұмысшылардың кооперативтік баспа қоғамы, 1933.