Кіріспе
Қартаюға немесе қимылсыздыққа байланысты бұлшық еттің жоғалуы
Саркопения (ICD 10 коды M62.84) – қартаю және/немесе қимылсыздық салдарынан туындайтын бұлшық еттің жоғалу түрі. Ол қаңқа бұлшықтарының массасының, сапасының және күшінің дегенеративті түрде азаюымен сипатталады. Бұлшық еттің жоғалу жылдамдығы жаттығу деңгейіне, қоса жүретін ауруларға, тамақтануға және басқа факторларға байланысты. Бұлшық еттің жоғалуы бұлшық ет синтезінің сигнал беру жолдарындағы өзгерістермен байланысты. Ол кахексиядан өзгеше, онда бұлшық ет цитокин арқылы ыдырайды, бірақ екі жағдай бірдей кездесуі мүмкін. Саркопения – әлсіздік синдромының бір бөлігі саналады. Саркопения өмір сапасын төмендетуге, құлауға, сүйек сынуға және мүгедектікке әкелуі мүмкін. Саркопения – дене құрамының өзгеруіне ықпал ететін фактор. Қартаю халықтарында белгілі бір бұлшық аймақтары бірінші болып зардап шегуі мүмкін, атап айтқанда алдыңғы жамбас және іш бұлшықеттері. Халық арасында жүргізілген зерттеулерде қартаю халықтарында дене массасы индексінің (ДМИ) төмендегені байқалады, ал биоэлектрлік кедергі талдауы (БЭК) денедегі май мөлшерінің артуын көрсетеді.
Этимология
Саркопения термині грекше σάρξ sarx, "ет" және πενία penia, "жетіспеушілік" сөздерінен туындайды. Бұл тұңғыш рет 1989 жылы Розенберг ұсынған, ол былай деп жазған: "жасқа байланысты төмендеудің ең айқын әсер ететін белгісі болуы мүмкін, ол жүріп-тұру, қозғалғыштық, калориялық тұтыну, жалпы қоректік заттардың сіңуі мен жағдайы, тәуелсіздік, тыныс алу және т.б. әсер ете алады". Саркопения кахексиядан өзгеше, онда бұлшық ет цитокин арқылы ыдырайды, бірақ екі жағдай бір уақытта кездесуі мүмкін.
Белгілері мен симптомдары
Саркопенияның ерекше белгісі – бұлшық ет массасының төмендеуі, немесе бұлшық ет атрофиясы. Дене құрамының өзгеруін семіздік, май массасының өзгеруі немесе ісіну салдарынан байқау қиын болуы мүмкін. Салмақтың, қол-аяқтардың немесе белдің көлемінің өзгеруі бұлшық ет массасының өзгеруін анықтау үшін сенімді көрсеткіш емес. Саркопения күштің төмендеуіне, функционалдық қабілеттің нашарлауына және құлау қаупінің артуына да алып келуі мүмкін. Саркопения ауыр сатыға жеткенше ешқандай белгілерін көрсетпеуі мүмкін және көбінесе дер кезінде анықталмайды. Сондықтан саркопенияның басталуының бірінші белгілерінің бірі – алдыңғы жамбас және қарын бұлшық еттеріндегі бұлшық ет массасының айқын төмендеуі болуы мүмкін. Қозғалмаушылық бұлшық еттің жоғалуын күрт жылдамдатады, тіпті жас адамдарда да. Саркопенияның прогрестік дамуын күшейтуге болатын басқа факторлар: жеткіліксіз тамақтану, төмен физикалық белсенділік немесе созылмалы аурулар.
Патофизиология
Саркопенияның бұлшықет өзгерістерінің механизмдерін түсіндіру үшін бірнеше теориялар ұсынылған, оның ішінде миосателлит клеткаларын жұмылдырудағы өзгерістер, анаболикалық сигналдамадағы өзгерістер, ақуыздың тотығуы, қабыну және даму факторлары. Саркопенияның патологиялық өзгерістеріне бұлшықет тіні сапасының төмендеуі (бұлшықет талшықтарының майға ауысуы арқылы көрінеді), фиброздың күшеюі, бұлшықет метаболизміндегі өзгерістер, тотығу стресі және нейромысақтық қосылыстың дегенерациясы жатады. Жарақат немесе жаттығу кезінде спутниктік жасушаларды белсендіре алмау саркопенияның патофизиологиясына да әсер етеді деп саналады. Еркектер бұлшықет талшықтарының типінің жасқа байланысты өзгеруіне көбірек бейім, себебі жақында жасалған зерттеулерде ересек еркектерге қарағанда қарт еркектерде "баяу қозғалатын" бұлшықет талшықтарының үлесі жоғары екені көрсетілді, бірақ ересек әйелдерге қарағанда қарт еркектерде мұндай емес. Қартайған саркопениялық бұлшықеттерде митохондриялық ДНК мутациялары жинақталады, бұл басқа жасуша түрлерінде де көрсетілген. Митохондриялық мутациялары бар клондар бұлшықеттің белгілі бір аймақтарында жинақталады, бұл абсолютті мтДНК көшірме санының шамамен бес есеге артуымен сүйемелдейді, яғни бұл аймақтар тығыз. Жасушаларда зақымдалған митохондрияның жинақталуын болдырмайтын қорғаныш факторы – BNIP3 ақуызының жеткілікті деңгейі. BNIP3 жетіспеушілігі бұлшықет қабынуына және атрофиясына алып келеді. Сонымен қатар, барлық бұлшықеттер қартаюдың атрофиялық әсеріне бірдей сезімтал емес. Мысалы, адамдар мен егеуқұйрықтарда төменгі аяқ бұлшықеттері жоғарғы аяқ бұлшықеттері сияқты қартаюға бейім емес екені көрсетілген. Бұл әр бұлшықет тобындағы бұлшықет талшықтарының типінің әртүрлі таралуымен түсіндірілуі мүмкін, бірақ бұл әлі белгісіз.
Диагностика
Әртүрлі сарапшылар тобы әр түрлі диагностикалық критерийлер ұсынды және бұл мәселе зерттеу мен пікірталас нысаны болып қалуда. Кеңінен қабылданған анықтамасы болмаса да, саркопенияға 2016 жылы ICD-10 коды (M62.84) тағайындалды, осылайша ол ауру ретінде мойындалды. Басқа халықаралық топтар жүру жылдамдығы, 6 минут ішінде жүрілген қашықтық немесе қолдың күшін бағалайтын өлшемдерді ұсынды. Тек қолдың күші саркопенияның қарапайым, тиімді және жақсы болжамдық қабілеті бар клиникалық белгісі ретінде қарастырылды, бірақ ол толыққанды ақпаратты қамтамасыз етпейді. Саркопенияны анықтауға арналған скринингтік құралдар бар, олар пациенттердің жүру, баспалдаққа көтерілу немесе орындықтан тұру сияқты күнделікті іс-әрекеттерді орындаудағы қиындықтарын бағалайды және саркопения мен нашар функционалдық нәтижелерді болжауға көмектеседі.
Жаттығу
Саркопенияға қарсы күресте жаттығу әлі де басты емдеу тәсілі болып табылады, бірақ зерттеулердің нәтижелерін клиникалық практикаға енгізу қиындық тудырады. Әртүрлі зерттеулерде жаттығудың түрі, ұзақтығы және қарқындылығы әртүрлі келеді, бұл саркопенияға арналған стандартталған жаттығу режимін жасауға кедерілді келтіреді. Жаттығудың жетіспеуі саркопенияның маңызды тәуекел факторы болып табылады және жаттығу бұлшық еттің жоғалуын айтарлықтай баяулатуға мүмкіндік береді. Жаттығу тиімді болуы мүмкін, себебі қартайған қаңқа бұлшықтары қысқа мерзімді қарсылық жаттығуларына жауап ретінде ақуыздарды синтездеу қабілетін сақтайды. Егде саягөйлерге арналған прогрессивті қарсылық жаттығулары физикалық қабілеттілікті (қадам жылдамдығы) және бұлшықет күшін жақсарта алады. Жаттығу интенсивтілігін арттыру жасушалық митохондриялардың санын көбейтуге, капиллярлардың тығыздығын арттыруға, сондай-ақ шеміршек тінінің массасы мен күшін ұлғайтуға көмектеседі.
Дәрі-дәрмектер
Қазіргі уақытта саркопенияны емдеуге арналған бекітілген дәрілер жоқ. Тестостерон немесе басқа анаболикалық стероидтар да саркопенияны емдеу үшін зерттелді және бұлшық ет күші мен массасына жағымды әсер ететін сияқты, бірақ бірнеше жанама әсерлерге және ерлерде простата қатерлі ісігі, ал әйелдерде еркеклену қаупіне алып келеді. Сонымен қатар, жақындағы зерттеулер тестостеронмен емдеу жүрек-қан тамырларының жағымсыз оқиғаларын тудыруы мүмкін екенін көрсетеді. DHEA және адам өсу гормоны бұл жағдайда тиімділігі аз немесе мүлдем жоқ болып табынған. Өсу гормоны бұлшық ет ақуызының синтезін және бұлшық ет массасын арттырады, бірақ көптеген зерттеулерде күш пен функцияның артуына әкелмейді. Бұл және оның инсулинге ұқсас өсу факторы (IGF-1) эффекторының тиімділігінің төмендеуі, қартаю бұлшықеттеріндегі IGF-1-ге жергілікті резистенттілікке байланысты болуы мүмкін, бұл қабыну мен басқа да жасқа байланысты өзгерістердің нәтижесі. Егде саяқтың ақуызды жас адамдардай тиімді пайдалана алмайтындығы және бұлшық ет атрофиясын болдырмау үшін оларға көбірек мөлшері қажет болуы мүмкін. Саркопения мен осалдықтың алдын алуда егде саяқтың жеткілікті тамақтануын қамтамасыз ету маңызды, себебі бұл күрделі жанама әсерлері жоқ қарапайым және төмен құнды емдеу тәсілі.
Қосымшалар
Саркопенияның бір құрамы – қартайған қаңқа бұлшық еттерінің аминқышқылдарына, әсіресе төмен концентрациядағыларына, анаболикалық стимулдарға жауап беру қабілетін жоғалтуы. Дегенмен, қартайған бұлшық еттерде ақуыз немесе аминқышқылдарына жоғары дозаларда анаболикалық жауап беру қабілеті сақталады. Аминқышқылдарының, әсіресе лейциннің, үлкен дозаларын қабылдау қартаюмен байланысты бұлшық еттердің жоғалуына қарсы тұруға көмектеседі деген хабарлар бар. Жақсы нәтиже алу үшін жаттығулар аминқышқылдарымен бірге қолданылуы мүмкін. Бұл жас тобындағы бұлшықет күші мен функциясын анықтау үшін тағы зерттеулер қажет. Саркопенияға бейім адамдарда ұзақ қозғалмау немесе төсекке жатып емделу функционалдық көрсеткіштерге айқын әсер етеді. Қарлы жастағы адамдарда бұл көбінесе биологиялық резервтің төмендеуіне және «әлсіздік синдромы» деп аталатын стресс факторларына сезімталдықтың артуына алып келеді. Бұлшық массасының жоғалуы инфекцияға шалдығу қаупінің артуымен, иммунитеттің төмендеуімен және жараның жақсы жазылмауымен байланысты. Бұлшықет атрофиясымен бірге жүретін әлсіздік құлауларға, сүйек сынуларға, физикалық мүгектікке, стационарға жату қажеттілігіне, өмір сапасының төмендеуіне, өлім-жітімнің артуына және денсаулық сақтау шығындарының өсуіне әкеледі. 2020 жылға дейін созылмалы аурулары бар адамдарда бұлшықет жоғалуын емдеуге бекітілген ең бір дәрі де жоқ, сондықтан жағымсыз әсері аз анаболикалық препараттарға зәрулік туындап отыр. Кахексия мен саркопенияны емдеуге арналған препараттарды бекітуге кедеріс келтіретін бір мәселе – емдеу нәтижелерін бағалаудағы келіспеушілік. Бірнеше клиникалық сынақтарда селективті андроген рецепторларын модуляциялаушылар (SARM) адамдарда бұлшық массасын арттыратыны анықталды, бірақ күш пен физикалық функция да жақсаратыны әлі белгісіз. ІІ фазадағы сынақтардың үміттенген нәтижелерінен кейін, остерин SARM-ның ІІІ фазадағы сынағы бұлшық массасын арттырғанын көрсетті, бірақ функцияда елеулі жақсарту байқалмады. Ол және басқа препараттар, мысалы, өсу гормонының секретогагы анаморелин, физикалық өнімділікті арттыратынына дәлелдер болмағандықтан, бұлшық массасының айтарлықтай артуына қарамастан, реттеуші мақұлдаудан бас тартты. АҚШ-тың Азық-дәрі басқармасы (FDA) функционалдық төмендеудің алдын алуды жеткілікті нәтиже деп санамады. SARM-ның диеталық ақуыз қабылдауымен және бұлшықет жоғалумен күресумен қалай өзара әрекеттесетіні әлі белгісіз.