Кіріспе

Лгмадр Гудрёдарсон, сондай-ақ Лагмадр және Ман аралының лагманы деп те аталады, он бірінші ғасырдың аяғындағы Аралдардың патшасы болды, оның билікке көтерілуі, билік етуі және құлдырауы жұмбақ. Ол 1095 жылы қайтыс болғанға дейін Аралдар мен Дублин патшалықтарын жаулап алып, билік жүргізген норвегтік-гэльдік династияның Дублин мен Аралдар патшасы Гудрёд Крованың үлкен ұлы болды. Соңғысының өлімінен үш жыл өткен соң Аралдарды Норвегия королі Магнус Олафссон басып алды, оның бұл аймақтағы билігі 1103 жылы қайтыс болғанға дейін жалғасты. Лгмадрдың билік ету кезеңінің хронологиясы белгісіз: ол Магнустың басып алуынан бұрын, оның билігі кезінде немесе оның қайтысынан кейін билікке келген болуы мүмкін. Аралдардың патшасы ретінде Лгмадр өзінің кіші ағалары Харальдр мен Олафрды қолдаған топтардың күшті қарсылығына тап болды. Бір кезде Арал тұрғындары Мюнстердің патшасы Мюрчертаха Уа Брианаға аймақта уақытша билеушіні таңдау туралы петиция жіберді. Бұл әрекет Олафрды қолдаған топтың тапсырысымен жасалған болуы мүмкін. Қалай болғанда да, Уа Бриан өз руынан бір адамын таққа отырғызды. Алайда, Уа Брианның кіріп келгендері жақсы қабылдамаған көрінеді және, мүмкін, Лгмадрдың жақтастары басқарған Арал тұрғындары оларды қуғынға түсірді. Лгмадрдың билігінің аяқталуына байланысты хронология мен жағдайлар белгісіз. Бір дерек бойынша, ол өз еркімен патшалықтан бас тартып, Иерусалимге саяхат жасап, сол жерде қайтыс болды. Бұл мәлімет оның крест жорығында қаза тапқанын көрсетеді: мүмкін, бірінші крест жорығында, Нормандия герцогы Роберт II-нің серігі ретінде; немесе Норвегия королі Сигурдр Магнуссонның серігіндегі Норвегия крест жорығында. Бір деректе Лгмадрдың Киелі жерге саяхаты Харальдрға жасаған қатыгездігі үшін өкініш сезімімен байланысты делінген, бірақ оның орнына жер аударылғаны да мүмкін. Қалай болғанда да, Магнустың қайтысынан шамамен он жыл өткен соң Крован әулеті Лгмадрдың ең кіші інісі арқылы патшалық билікке қайта келді.

Алдын ала, қосылу және көтеріліс

Лёгмадр – Дублин және аралдардың патшасы Гудрёд Крованың үш ұлының бірі. Гудрёд алғаш рет XI ғасырдың ортасында тарихқа енді. Оның нақты туған тегі белгісіз болғанымен, ол Нортумбрия және Дублиннің патшасы Олаф Кваранның ұрпағы болған сияқты. Гудрёдтың Уи Имайрдан тараған тегі оған Дублин және аралдардағы Норс-Гейл патшалықтарына мұрагерлік құқығын берген болуы мүмкін. 1070 жылдары ол Маннды жаулап алып, аралдардың патшалығын иеленді және 1091 жылы Дублинді күшпен өзінің мемлекетіне қосты. Гудрёт 1094 жылы Уи Бриан тайпасынан Ирландиядан қуылды және келесі жылы Гебрид аралдарында қайтыс болды. XI ғасырдың соңғы онжылдығында аралдардағы саяси жағдай туралы нақты мәліметтер жоқ. Бірақ, әрине, ғасырдың соңына дейін Норвегия королі Магнус Олафссон Скандинавиядан аралдарға шабуыл жасаған флотты бастап келді, патшалықты басып алды және 1103 жылы қайтыс болғанға дейін Ирландия теңізі аймағында билігін сақтап тұрды. Манн жылнамасы бойынша, Гудрёт 1095 жылы қайтыс болғаннан кейін, Лёгмадр оның үлкен ұлы ретінде таққа отырып, жеті жыл патшалық құрды. Бұл дереккөздің сандық есептеулері мен уақыт санасы күмәнді, сондықтан Лёгмадрдың билігі Магнустың келгеніне дейін, Магнустың үстемдігі кезінде немесе тіпті Магнустың қайтысынан кейін басталғаны белгісіз. Мүмкін, Лёгмадр 1091 жылы әкесі Дублиннің патшалығын қабылдағаннан кейін бірден аралдарда билік құруды бастаған. Егер осылай болса, биліктің осы ауысуы Дублиннің Норс-Гейл элитасы арасындағы жоғары мәртебесін көрсетеді. Оның билігінің басталуына қатысты белгісіздікке қарамастан, жылнама Лёгмадрдың өзінің отбасынан, әсіресе ағасы Харальдтан қарсылыққа тап болғанын көрсетеді. Бірақ Лёгмадр ақырында Харальдты жеңіп, оны соқыр етіп, еркектік қабілетінен айырды. Кейін, егер жылнамаға сенер болсақ, Лёгмадр Харальдқа жасаған қатыгездігіне өкініп, патшалығынан бас тартып, Иерусалимге аттанды, онда қайтыс болды.

Ирландияның араласуы

Адамдар шежіресі Лгмадрдың өз еркімен тағынан бас тарғанын айтса да, оның биліктен күштеп қуылғанына күмәндік тудыруға негіз бар. Шамамен 1096 жылы аралдықтардың басшылары Мюнстер патшасы Мюрчертач Уа Брианнан көмек сұрап, Лгмадрдың інісі Олаф билікті өз қолына алғанша, патшалықты басқару үшін оның туысынан регент тағайындауын өтінді. Шежіредегі оқиға 1096 жылға қарай Лгмадрдың кіші інісінің айналасында топтасқан фракциямен бетпе-бет келгенін, ал бұл фракция Лгмадрды өзі құлатуға күш жеткізбегендіктен, Олафты таққа отырғызу үшін Уа Брианнан көмек сұрағанын көрсетеді. Уа Бриан, әрине, күшті одақтас болатын, өйткені ол жақында Коннахт, Ленстер, Миде және Дублин патшалықтарына да билігін жүргізген еді. Шындығында, Уа Бриан соңғысын бағындыру арқылы Лгмадрдың әкесін Ирландиядан біржола қуған және Дублиннің зор теңіз күшін бақылауға алған еді. Осы үстемдіктің нәтижесінде, шежіреде айтылғандай, Уа Брианның өз туысынан аралдарға регент беруі шарты, аралдықтардың өтініші емес, оның араласуының талабы болуы мүмкін. Қалай болғанда да, шежіреде Уа Брианның содан кейін Домналь мак Тайдкты таққа отырғызғаны жазылған. Домналь бұрын Уа Брианға Мюнстер патшалығы үшін қарсылас болғанмен, ол Уа Брианның бауырының ұлы еді және аналық тарапынан Дублин және аралдар патшасы Эчмарках мак Рагнайлдан туыс болғандықтан, аралдармен мықты байланысқа ие болды. Шын мәнінде, Ольстер шежіресінде кем дегенде екі Эчмаркахтың отбасы мүшесі он жыл бұрын Маннға жасалған шабуылда қаза тапқандығы көрсетілген. Осыған байланысты, Домналь Эчмаркахтың отбасының ағалық өкілі болуы мүмкін. Тадк ұрпақтары мейк тайдк деп аталады. |топ=ескерт Domnall-дың ағасы Амлайбтың өлімі, 1096 жылы Төрт шежіреде жазылғандай, Domnall және қалған мейк тайдк аралдарда күшті қарсылыққа тап болды, бұл, мүмкін, Лгмадрдың жақтастарының іс-әрекеті болды. Шежіреде Домнальдың үш жылдық үстемдігі, оған қарсы аралдықтардың көтерілісімен және оны патшалықтан Ирландияға қууымен аяқталғаны айтылады.

Норвегияның үстемдігі мен азаюы

Домналдың патшалықтағы билігінің шегі белгісіз, және оның Манннан ең алыс орналасқан Солтүстік Гебридтерде нақты билігі болған-жоқ деген мәселе даулы. Ингимундрдің патшалықтың шетіндегі аралда (Льюис пен Харрис) орналасуының себебі, Маннның өзінде билікке ие бола алмауынан туындаған болуы мүмкін. Шындығында, жылнамада келесі жылы азамат соғысы басталып, жылнамашы Ордерик Виталис Маннның Магнус келген кезде құмға айналғандай болып қирап қалғанын көрсетеді. Бұл соғыс Гудрёдр ұлдары арасындағы бұрынғы фракциялық тартыстармен байланысты болуы мүмкін. Магнус Домналды аралдардан қуған болуы мүмкін, бірақ жылнамада Манндағы қақтығыс кезінде Домналл туралы ешқандай мәлімет болмауы, ол сол кезде аралдың бақылауын жоғалтқанын көрсетеді. Магнустың аралдарды басып алуы жылнамада көрнекті суреттелген, сондай-ақ бірнеше ортағасырлық скандинавиялық дереккөздерде де айтылған, мысалы, он үшінші ғасырдың басындағы Моркинскинна, Фагрскинна, Оркнейнга сагасы және Heimskringla сага жинағындағы Магнусс сага берфœтс. Норвегия флоты аралдарға шабуыл жасағанда, соңғы дереккөз Лгмадрдың Солтүстік аралдарды ("Norðreyjum") қорғауға кіріскенін көрсетеді, бұл термин, әдетте Сыртқы Гебридтерге қатысты қолданылады. Моркинскиннадағы замандас скальд Gísl Illugason-ға жатқызылған өлең Лгмадрды "Ívistar gram" ("Уист князі" немесе "Уист әміршісі") деп сипаттайды. Бұл атау Лгмадрдың Солтүстік аралдардағы билігін растайтын сияқты, сонымен қатар ол негізінен Уистте орналасқанын көрсетеді. Аралдар тарихының әртүрлі кезеңдерінде патшалық бәсекелес топтар арасында фрагментацияға ұшырады. Солтүстіктегі Лгмадр туралы мәліметтер осындай бөлінген патшалықтың дәлелі ме екені белгісіз. Норвегияның аралдарды бағындыруы және Лгмадрдың тұтқынға алынуы бірнеше дереккөздерде баяндалған. Мысалы, Оркнейнга сагасы осылай деп мәлімдейді: Магнус жазда Норвегияға кетіп, қыста аралдарда болғаннан кейін, шамамен төрт жылдан соң, 1102 немесе 1103 жылы қайтып келді. Маннға қайта оралғаннан кейін Магнус Уа Брианмен одақтасып, Магнустың жас ұлы Сигурд пен Уа Брианның қызы Бядмунжоның некесі арқылы бұл одақ ресмиланды. Осылайша, Магнус Сигурдты жаңадан бағындырылған территорияларын басқаруға тағайындауды ниеттенген көрінеді. Алайда, Уа Брианның Ирландия мен аралдардағы ұзақ мерзімді жоспарлары үшін Магнус 1103 жылы Ольстерде қаза тапты, содан кейін Сигурд дереу әйелін тастап, Норвегияға оралды. Уа Бриан Дублинді қайта бағындырып, аралдардағы ықпалын сақтап қалғанмен, Магнустың өлімі аймақта ол толтыра алмаған билік вакуумын қалдырған сияқты. 1111 жылы Домналл мак Тайдк аралдардың патшалығын күшпен басып алған көрінеді. Ол Уа Брианның қолдауына ие болған болуы мүмкін, бірақ оның Уа Брианның рұқсатынсыз әрекет еткенін көрсететін дәлелдер бар. Осыдан кейін Домналл аралдардан қуылған сияқты. Бәсекелес ирландтық топтардың аралдарға енуі ағылшын мен шотландтықтар үшін Магнустың өлімінен кейін туған билік вакуумынан да жағымсыз болған болуы мүмкін. Жылнамада Олафтың билігі қырық жылға созылғаны айтылғандықтан, оның патшалыққа енуі шамамен 1112 немесе 1113 жылға, Домналлдың таққа талап етуінен көп ұзамай болған көрінеді. Шындығында, жылнама Олафтың жастығын Англия королі Генрих I сарайында өткізгенін көрсетеді, және бұл Крован әулетінің Лгмадрдың кіші інісінің тұлғасында қалпына келтірілуі ағылшын королінің ісі болған сияқты.

Кетуі және қайтыс болуы

1095 жылдың соңында папа Урбан II алғаш рет қарулы қажылықты немесе өкінішпен жасалған қасиетті соғысты жариялады, ол 1096–1102 жылдардағы Бірінші крест жорығына алып келді. Жыл соңына дейін ондаған мың ерлер, әйелдер мен балалар оның шақыруына жауап беріп, Иерусалимді христиандық билікке қайтаруға аттанды. Манн жылнамасында қолданылған терминология – Лгмадр патшалықтан «Иеміздің крестінің белгісімен» кеткені туралы мәлімет – оның крест жорығына қатысқан болуын көрсетеді. Алайда, жылнаманың XIII ғасырда, крестпен қажылық жасау идеясы қалыптасқан кезде жазылғанын ескерсек, Лгмадрдың осы бейнесі заманауи түсініктермен бүлінген болуы мүмкін. Крест жорықтарына қатысуға көптеген себептер болды. Олардың бірі – тәубе ету ниеті. Лгмадрдың өзінің інісіне келтірген қатыгездігі үшін өкінуі оның шешіміне әсер еткен болуы мүмкін. Екінші жағынан, Лгмадр қарулы крест жорығына емес, Иерусалимге тәубелік қажылыққа барып, кешірім алуды көздеген болуы да мүмкін. Крест жорығына қатысу, сондай-ақ, үйдегі саяси қиындықтар мен қысымнан құтылудың жолы болды, мысалы, Нормандия герцогы Роберт II сияқты. Лгмадрдың жағдайында оның қатысуы 1098 жылы Магнустың аралдарды басып алуының тікелей салдары немесе Уи Брианның Дублин мен аралдарға қайтадан басып кіруі болуы мүмкін. Егер Лгмадр шынымен крест жорысына қатысқан болса, оның қай крест жорығына қатысқаны белгісіз. Бір мүмкіндік – оның 1099 жылдың ортасында Иерусалимді сәтті қоршап алып, басып алумен аяқталған Бірінші крест жорығына қатысқан болуы. Басқаша айтқанда, Лгмадрдың 1098 жылы норвегиялықтарға түскенін ескерсек, оның бостандыққа шығуы жер аудару және Бірінші крест жорығына қатысу шартымен байланысты болуы мүмкін. Дегенмен, Лгмадр бастапқыда крест жорығы туралы естігенге дейін қажылыққа шыққан болуы да мүмкін. Қалай болғанда да, егер Лгмадр Бірінші крест жорығына қатысып, қаза тапса, ол Сирияда немесе Анатолиядағы науқанда қаза тапқан болуы мүмкін. Тағы бір мүмкіндік – Лгмадр Магнустың өлімінен кейін аралдардағы билікті қайта алғаннан кейін он екінші ғасырдың бірінші онжылдығында Сигурдтың Киелі жерге жасаған жорылына қосылған болуы. Сигурдтың жорылы жоспарланған крест жорығы болған ба, әлде оқиғаға толы және зорлық-зомбылыққа толы қажылық болған ба, бұл сұрақ талқылауға ашық. Бұл жорылдың нақты мерзімі де белгісіз, бірақ норвегиялық флот XII ғасырдың бірінші онжылдығының соңына дейін Англияға жеткені анық. Осы кезде, Сигурд ағылшын корольдігінде қыстағанда, Лгмадр оған қосылған болуы мүмкін. Егер Лгмадр мен Сигурд Англияда кездескен болса, онда бұл аралдардың болашақ патшасы Олафтың ағылшын патшасының қорғауына тапсырылған уақыты болуы мүмкін.