Кіріспе
1979 жылы түсірілген Станислав Говорухиннің "Кездесу орны өзгертілмейді" (Mesto vstrechi izmenit nelzya) – 1979 жылы түсірілген, режиссері Станислав Говорухиннің 5 бөлімді совет телефильмі. Аркадий мен Георгий Вайнер жазған сценарий олардың "Мейірім дәуірі" романының сюжетіне негізделген. 1978-1979 жылдары түсірілді; павильондық көріністер негізінен Одесса киностудиясында, ал табиғи көріністер Мәскеуде түсірілді. Фильмде әнші-сазгер Владимир Высоцкий өзінің соңғы экрандық рөлдерінің бірінде, актер Владимир Конкинмен бірге басты рөлдерде ойнады; Армен Джигарханян, Сергей Юрский және тағы да бірнеше танымал совет актерлері фильмге қатысты. Оқиға соғыстан кейінгі Мәскеуде өтеді, онда "Қара мысық" деген қылмыстық топ әрекет етеді. Топты тергеуді Мәскеу қалалық қылмыстық тергеу басқармасының бандитизмге қарсы күрес бөлімінің қызметкерлері жүргізеді, оны капитан Жеглов басқарады. Фильмнің сюжеті 1950-ші жылдардың басында Мәскеу мен Мәскеу облысында тонаулар мен кісі өлтірулер жасаған Иван Митиннің Красногорск тобының нақты оқиғасына негізделген. "Кездесу орны" фильмінің тұсаукесері Полиция күніне орайластырылып, 1979 жылдың 11-16 қарашасында Кеңес Одағының Орталық теледидарында өтті. Фильмнің шығуына баспасөз жақсы реакция көрсетті; сыншылар актерлік және режиссерлік жұмыстарға ғана емес, сонымен қатар оқиғада көтерілген моральдық мәселелерге де қызығушылық танытты, олар ең алдымен Жеглов пен Шарапов арасындағы этикалық қақтығыстармен байланысты болды. Фильмді сынға алғандардың арасында Вайнер ағайындылары болды, олар режиссердің романның драмалық құрылымына араласуына келіспей, олардың тегін титрлерден алып тастауды сұрады. Кейіннен ағайындылардың бастамасымен олардың тегі қайта қосылды. Фильм ешқандай сыйлыққа ие болмаса да, оның авторлары Ішкі істер министрлігінің дипломдарын алды, ал Высоцкий капитан Жеглов рөлін сомдағаны үшін өлімінен кейін үш рет марапатталды: 1981 жылы Еревандағы 9-шы Бүкілодақтық кинофестивальде арнайы диплом мен қазылар алқасының сыйлығы; 1987 жылы КСРО Мемлекеттік сыйлығы; және 1998 жылы Ресей Ішкі істер министрлігінің сыйлығы. 1999 жылы Владимир Конкинге Шарапов рөлін сомдағаны үшін Ресей Ішкі істер министрлігінің сыйлығы табысталды. Бұл фильм КСРО-да культты фильм болды және "Көктемнің он жеті сәті" фильмімен бірге бірнеше ұрпақ орыс тіліндегі көрермендер үшін халық мәдениетінің бір бөлігіне айналды. Сериал Батыста Vayner ағайындыларының түпнұсқа романынан кейін "Мейірім дәуірі" деген атпен шығарылды.
The Meeting Place Cannot Be Changed (translit=Mesto vstrechi izmenit nelzya) is a 1979 Soviet five part television film directed by Stanislav Govorukhin. The script, written by Arkady and Georgy Vayner, is based on the plot of their novel The Era of Mercy. Filming occurred in 1978 1979; the pavilion scenes were filmed mainly at the Odessa Film Studio and the natural ones in Moscow. It stars singer songwriter Vladimir Vysotsky in one of his final screen appearances alongside actor Vladimir Konkin in the main roles; Armen Dzhigarkhanyan, Sergei Yursky, and several other famous Soviet actors also participated in the film. The film is set in post war Moscow, where the Black Cat gang operates. The investigation into the gang is carried out by employees of the Department for Combating Banditry of the Moscow Criminal Investigations Department, headed by Captain Zheglov. The film's plot echoes the real story of the Krasnogorsk gang of Ivan Mitin, who was engaged in robberies and murders in Moscow and the Moscow Oblast in the early 1950s. The premiere of Meeting Place was timed to coincide with Police Day and took place on 11–16 November 1979 on Soviet Central Television. The press reacted quite lively to the film's release; reviewers were interested not only in the acting and directorial work but also in the moral problems presented in the story, primarily associated with the ethical confrontations between Zheglov and Sharapov. Among the film's critics were the Vayner brothers, who disagreed with the director's intervention in the dramatic outline of the novel and asked to have their surname removed from the credits. Later, at the brothers' initiative, their surname was returned. While the film has not received any awards, its creators received diplomas from the Ministry of Internal Affairs, and Vysotsky was awarded posthumously three times for playing the role of Captain Zheglov: in 1981, a special diploma and a jury prize at the 9th All Union Film Festival in Yerevan; in 1987, a USSR State Prize; and in 1998, the Prize of the Ministry of Internal Affairs of Russia. In 1999, Vladimir Konkin was awarded the Russian Interior Ministry Prize for his role as Sharapov
It was a cult film in the USSR and, along with Seventeen Moments of Spring, became a part of popular culture for several generations of Russian language viewers. The series was released in the West as The Age of Mercy, after the original novel by the Vayner brothers on which it is based.
Сюжет
Оқиға 1945 жылдың тамыз-қараша айларында Мәскеуде болды.
Бірінші бөлік
Аға лейтенант Владимир Шарапов (Владимир Конкин) – жаңадан фронттан оралған жас барлау офицері. Ол бейбіт уақытта Мәскеудегі танымал қылмыстық тергеу департаментіне (МУР) жіберіледі және бандиттікке қарсы күрес бөлімінің бастығы капитан Глеб Жеглов (Владимир Высоцкий) және басқа да қызметкерлермен танысады. Шараповтың жедел жұмыстарға қатысуы оның қызметінің алғашқы күнінен басталады, сол кезде полиция қызметкері Вася Векшин «Black Cat» тобына қарсы жасалған құпия операцияда көз жұмады. Шараповтың МУР-дағы алғашқы ісі – жас әйел Лариса Груздеваның өлімі және қарақындық. Жеглов қылмысты Ларисаның күйеуі, дәрігер Иван Сергеевич Груздев (Сергей Юрский) жасады деп сендіреді.
Екінші бөлік
Азық-түлік қоймасында тонау болып жатқан жерге келген арнайы топ Black Cat бандиттерімен сәтсіз атысқа түседі. Бұл банда қатыгездігімен Мәскеу тұрғындарына үрей ұқтырады және әдетте қылмыс орнында өзінің белгісін қалдырады – көмірмен салынған қара мысықтың силуэті немесе қара мысық баласы. Сонымен қатар, Жеглов пен Шарапов Лариса Груздеваның кісі өлтіру ісін тергеуді жалғастыруда. Барлық дәлелдер оның күйеуінің іске қатысы бар екенін көрсетеді, бірақ Шарапов тергеудің дұрыс бағытта жүріп жатқанына күмәнданады. Рейд барысында ол кездесетін қылмыстық әлемнің өкілдерінің арасында жезөкше Манка Бонд (Лариса Удовиченко) де бар. Оның қолынан өлтірілген Ларисаға тиесілі білезік табылады. Манкадан алған мәліметтердің арқасында Жеглов пен Шарапов қалтақшы Кирпичті (Станислав Садальский) табады; детективтермен әңгімелескенде, ол оларға бұрын белгісіз болған бандит – Фокс есімді адамды айтады.
Үшінші бөлік
Қазір команданың басты міндеттерінің бірі – Фоксты (Александр Белявский) қолға түсіру. Оқиғалардың бір бөлігі Вёрканың үйінде орын алады, онда Фокс ұрланған заттарды сақтау үшін әкеледі. Жеглов екі офицерді үйге орналастырып, Фоксқа қарсы тықсыруға дайындайды. Бірақ, Фокстың қайраттылығы мен полиция қызметкері Соловьевтың батылдық танытпауы салдарынан мұқият жоспарланған әрекет сәтсіз аяқталады. Дегенмен тергеу жалғасады, және Большой театрында Жеглов пен Шарапов ұры Ручечникті (Евгений Евстигнеев) және оның серіктесі Волокушинаны (Екатерина Градова) ұстайды, ол Фокстың «жедел байланыс телефоны» бар екенін мәлімдейді. Шарапов Фокс туралы қосымша мәліметтерді, мысалы, оның сырт келбетінің сипаттамасын, Фокстың бұрынғы әйелі Ингрид Соболевскаядан (Наталья Фатеева) алады.
Төртінші бөлік
Шарапов Лариса Груздеваның қанына батқан кісі өлтіруін жеке тергеуді бастайды. Куәліктерді қайта қарап шыққанда, Груздевке қарсы басты айғақ болып табылатын қарудың, оның жалға алған пәтеріне сантехникпен тығылып қойылғанын анықтайды. Сонымен қатар, Груздевтің кінәсіз екенін көрсететін басқа да фактілер ашылады. Жеглов Шараповтың аргументтерін көбінесе қабылдағанымен, Груздевті түрмеде ұстап тұру қажеттігінде әрі қарай талап етеді, себебі оның босатылуы нағыз қылмыскерді ескертіп жіберуі мүмкін. Осы уақытта топ Астория мейрамханасында Фоксты қолға түсіруді жоспарлайды. Бірдеңе дұрыс емес екенін сезінген Фокс мекемеден сытылып кетеді, бірақ қуып жете келген детективтерден қашып құтыла алмайды. Сарапшылар алдында көрсетілім кезінде Груздевтің жаңа әйелі Жельтовская бұрын Фоксты көргенін айтады: ол олардың үйіне сантехник кейпінде келген. Осыдан кейін Груздев босатылады; Жеглов "күнәсіз жаза болмайды" деп сеніп, одан кешірім сұрамайды.
Бесінші бөлік
Шараповтың бандиттермен байланыс орнатуға тырысқан жері – "Қара мысық" қонағы. Владимир Сидоренко есімімен ол өте сенімді жамылғы әңгіме айтады және топ мүшелерін Фоксты құтқару қажеттігіне көндіреді, оны "тергеу тәжірибесі" үшін топ тоналаған дүкенге алып кетуге тиіс. "Қара мысықтың" басшысы, Хунчбек (Армен Джигарханян), келген адамға сенуге дайын. Бірақ, топ мүшелері арасында Шарапов өзінің бұрынғы әріптесі Сергей Левченконы (Виктор Павлов) көреді. Түнде Левченко Шараповтан орнын тастап кетуін сұрайды. Шарапов бас тартады. Ал Жеглов "кездесу орнын өзгертуге болмайды" екенін түсініп, дүкенді ұстауға дайындалады. Операция сәтті аяқталады: Шарапов құтқарылады, ал "Қара мысық" тобы тұтқындалады. Бірақ Левченко мүмкіндікті пайдаланып қашуға тырысады. Шараповтың қарсылығына қарамастан, Жеглов Левченконы атып өлтіреді. Осыдан кейін, көңілі түскен Шарапов сүйіктісі Варвара Синичкинаға (Наталья Данилова) барады. Варвара терезе алдында тұр, қолында бірнеше ай бұрын танысқандарына себеп болған, босанау үйінен алынған табылған нәресте бар.
Талдау
Сериалдың көп бөлігі Жеглов пен Шарапов арасындағы қарым-қатынасқа арналған. Екеуі жақын дос болып, бірге тұрса да, олар өзара қарама-қайшы келеді және жиі ұрысады. Конфликттің түпкі себебі – Шараповтың Жегловтың "мақсатқа жету үшін кез келген құрал жарайды" деген құқық қорғау тәсілімен келіспеушілігі. Жеглов соғыс жылдары ұйымдасқан қылмысқа қарсы күресте қаталданып, өмірден суығандықтан, "ұрдың орны түрмеде, ал адамдар оны қалай ұстағаныңды білмейді немесе білгісі келмейді" деп ойлайды. Осы үшін Жеглов атақты қалтақшыны ұстау үшін дәлелдерді жасау сияқты күмәнді тактикаларды қолданудан тартынбайды. Ал Шарапов заңның өзіндік құндылығы жоғары екенін және оны тек құрал ретінде пайдалануға болмайтынын санайды. Сонымен қатар, Фоксты жаңылыстыру үшін Жеглов Груздевтің кінәсіз екені белгілі болғаннан кейін де тұтқында ұстауға шешім қабылдағанда шиеленіс туады.
Өндіріс
Сериалдың атауы оның финалына сілтеме жасайды, онда Шараповтың бандиттермен байланыс орнатып, кейін қашпақ болған әрекеті Жегловты бұрынғысынан бас тартылған қауіпті жасырын операция жоспарын іске асыруға мәжбүр етеді. Шараповтың бұрын репетициялағандай, қарақшыларды бұрынғы тонау орнына тартып әкеледі деген үмітпен Жеглов: "Операцияның орны мен уақытын өзгертуге болмайды" дейді. Кейбір естеліктерде айтылғандай, Высоцкий осы сериалды жасауда маңызды шығармашылық рөл атқарған. Ол романды фильмге айналдыру идеясын Вейнер ағалардан кітаптың алдын ала нұсқасын алғаннан кейін ойлап тапты және романның кейіпкері жас болса да, Жеглов рөліне белсенді түрде үміттенеді. Туралымдау кезінде Высоцкий жиі Говорухиннің орнына режиссерлік жасап, тіпті доктор Груздевтің тексеру сахнасын толығымен өзі басқарды, сондай-ақ Костя "Кірпіш" Саприкиннің (сөйлеуі бұзылған, жақсы мінезді қалтақшы) әзілдік ерекшеліктерін ойлап тапты. Жас актер Иван Бортник (Высоцкийдің жақын досы) "Қара мысық" тобының басшысы Промокашка рөлін өте шебер және нақты бейнелегені үшін мақталады. Көптеген жағдайларда қылмыскер рөлінде танымал болған Бортник – Мәскеудегі ғалымдар отбасынан шыққан білімді адам. Ол өзінің танымал рөлін (көп бөлігі импровизацияланған, өйткені жасаушылар оған аз диалогпен кішігірім рөлді көздеген) жас қылмыскерлермен кездейсоқ кездесулерін еске түсіру арқылы жасады. Сол сияқты, тәжірибелі актер және дауыстау шебері Александр Белявскийге көшеде бұрын сотталғандар жиі келіп, актердің бұрын қылмыстық өмірмен айналысқан деп ойлағандарына ризашылық білдіріп, Фокстың тексеру кезінде ерінінен қан ағып, Шараповтың үстеліне кептіргенін айтатын. Шындығында, Белявскийдің қылмыстық тарихы болған жоқ, ол бүкіл сахнаны қанды имитациялау үшін түскі үзілісте өндіріс көмекшілерінен алған вишня джемін пайдаланып, импровизациялады. Фильмдегі ең танымал әзілдік көріністердің бірі актерлік қателік нәтижесінде туды. Жазбаша мәлімдемеге қол қоя отырып, әйелзаты Манка "Облигация" Жегловтан оның лақап аты (орысша мемлекеттік облигация) "О" әрпімен ме, әлде "А" әрпімен ме жазылғанын сұрайды. Жеглов оның не сұрап тұрғанын түсінбей, дұрыс жазуын айтады, содан кейін оның нақты есімін жазуын сұрайды. Актриса Лариса Удовиченко осы сәт сценарийде болмағанын, ал ол әріптерді сұраған себебі оған сенімсіз болғанын айтты, ал Высоцкий осыған ойнауға шешім қабылдады. Режиссер Станислав Говорухин бұл импровизацияны ұнатып, фильмге қосты. Шараповтың сүйіктісі, патрульдік Варвара Синичкина романның соңында қайтыс болады. Фильмдегі соңғы сахна студия басшысының тым көңілсіз болады деп ойлағандықтан өзгертілді. Кейін Вейнер ағалары жаңа, қуанышты соңды жақсы көретінін мойындады. Сериал бастапқыда жеті бөлімнен тұруы жоспарланған, бірақ советтік телеарнасы екі бөлімін қысқартып жіберді. Нәтижесінде көптеген сахналар соңғы нұсқадан тыс қалды, ал Вейнерлер оқиғаның жалғасуын сақтау үшін күресті.
Әдеби сценарий және режиссердің мәлімдемесі
"Керемет дәуір" романы 1975 жылы Аркадий мен Георгий Вайнерлер жазған "Керемет дәуір" романының негізінде жасалған. Сюжет шын оқиғаларға сүйенгенмен, "Қара мысық" тобының іс-қимылдарымен байланысы шамалы. Бұл топтың нағыз мүшелері, көбінесе жасөспірімдер, 1940 жылдардың екінші жартысында сәтсіз қарақшылықтан кейін ұсталған. Дегенмен, соғыстан кейінгі Мәскеу ортасында мысықтардың суреттерін қалдыратын ұсталмайтын қылмыскерлер туралы аңыз ұзақ уақыт сақталды. Вайнер ағайындылары осы оқиғадан тек топтың атын және символдарымен ғана пайдаланды. Иван Митиннің Красногорск тобы романдық топқа көбірек ұқсайды. Георгий Вайнердің айтуынша, "Шарапов – ұжымдық образ болғанымен, оның прототипі – Володя Арапов, кейін МҰР бөлімінің басшысы болған. Ол атақты Митин тобын ұстауға қатысты, біз оны "Қара мысық" деп бейнеледік". Иван Груздевтің тұтқындалуына байланысты сюжеттік желі де нағыз оқиғаға қатысты. Оның прототипі – 1944 жылы әйелін өлтірді деген күдікпен ұсталған медицина ғылымдарының кандидаты Евгений Миркин. Сот шешімінен кейін ғана Миркиннің кінәсіз екеніне дәлелдер табылды. "Мейірім дәуірі" фильміне бейімдеу туралы әртүрлі пікірлер бар. Аркадий Вайнердің естеліктерінде айтылғандай, жеке кітап жарық көргеннен кейін, ол әріптесімен бірге бірнеше данасын жақын достарына сыйлады. Олардың арасында Владимир Высоцкий де болды. Романды оқығаннан кейін Высоцкий Вайнерлерге "Мейірім дәуірі" болашақ фильм үшін дайын негіз екенін, ал ол өзі Жеглов рөлін сомдағысы келетінін хабарлады. Станислав Говорухин оқиғаны басқаша түсіндіріп, Вайнерлердің туындысымен танысуға кеңес бергенін мәлімдеді: "Оқыңыз, сіз үшін тамаша рөл бар". "Мейірім дәуірі" Одесса киностудиясының жоспарына енгізілгеннен кейін режиссерлік қызметке үміткерлер туралы мәселе туды. Алғашқыда сценарий және редакциялық алқа Виллен Новакты шақыруды жоспарлаған, кейін Алексей Баталов қарастырылды. Алайда, екеуі де басқа жобалардағы жұмыстарына байланысты бастауға мүмкіндік алмады. Высоцкий режиссер лауазымына Говорухинді ұсынды. Вайнерлер Говорухин олардың келісімінсіз сценарийде "бір жолды да, бір сөзді де" өзгертетін болмайтынын жеке кездесуде жазушыларға уәде бергеннен кейін оның кандидатурасын қолдады.
Мәдени әсері
Фильмнің үлкен танымалдылығы оны кеңестік және посткеңестік халықтық мәдениеттің маңызды көзіне айналдырды. Армен Джигарханян 1998 жылғы "Біздің ауламызда" атты танымал әрмендік комедиялық сериясының бір бөлімінде "Бұғылы" рөлін пародиралады. 2010 жылы Ресей премьер-министрі Владимир Путин, түрмеге қамалған Михаил Ходорковскийге қатысты сынға ұшыраған сөзінде Жегловтың "Ұрдың орны – түрме" деген атақты фразасын қолданды. Высоцкий мен Конкин (Жеглов және Шарапов рөлінде) бейнеленген мүсін Украинаның Киев қаласындағы Ішкі істер министрлігі ғимаратының алдына орнатылған. 1998 жылы ресейлік тележұлдыз Леонид Парфёнов "Кездесу орны, 20 жыл өткен соң" атты естелік деректі фильмін жасады, осы фильм арқылы серияның жасалу тарихын сюжеттің және өндіріс кезеңдерінің кеңірдегі әлеуметтік контекстінде қарастырды. Парфёнов актерлер тобының мүшелерімен және олармен таныс адамдармен, сондай-ақ 1970 жылдардағы нақты полиция детективтерімен және қылмыскерлермен сұхбаттасты.