Кіріспе

Райнер Вернер Фассбиндердің 1978 жылғы "Мария Браунның үйленуі" (Die Ehe der Maria Braun) – Райнер Вернер Фассбиндердің режиссерлік еткен Батыс Германияның драмалық фильмі. Фильмде Мария рөлін Ханна Шюгулла ойнайды, оның әскери қызметкер Германмен некесі Екінші дүниежүзілік соғыс және соғыстан кейінгі оның түрмеде отыруына байланысты толыққанды болмайды. Мария соғыстан кейінгі Германияның жағдайына бейімделіп, бір өнеркәсіпшінің бай сүйіктісіне айналады, бірақ Германға деген махаббатына адал болып қалады. "Мария Браунның үйленуі" Фассбиндердің ең сәтті туындыларының бірі және шетелде Жаңа неміс киносының имиджін қалыптастырды. Көптеген сыншылар оны Фассбиндердің ең терең туындыларының бірі деп мойындады. Бұл Фассбиндердің BRD трилогиясының алғашқы бөлімі, одан кейін "Лола" (1981) және "Вероника Восс" (1982) шықты.

Сюжет

1943 жылы одақтастар бомбалау кезінде Мария Бергер мен Герман Браун үйленеді. Келесі күні Герман шығыс майданға қайта оралады. Соғыс аяқталған соң, Марияға Германның қайтыс болғаны туралы хабар келеді. Өзін, анасын және атасын асырау үшін Мария жер асты барында жезөкше болып жұмыс істейді, ол тек одақтас сарбаздарға меценаттар ретінде рұқсат береді. Ол өзін және отбасын қолдаған афроамерикалық солдат Биллмен қарым-қатынас жасайды. Ол Биллге деген адалдықтың арқасында онымен некеге тұруға қарсы болса да, онымен нәзік жыныстық қатынаста болады, нәтижесінде ол жүкті болады. Ол Биллге жүктілік туралы айтқан күні Герман үйге оралады; ол орыс әскерінің тұтқыны болған. Бірде олар ұрысып, Мария Биллді өлтіреді. Сотта Герман Биллді өлтіргенін айтады. Марияның баласы өлі туған. Ол Германға жұмыс тәжірибесі тауып, ол түрмеден шыққаннан кейін өмір сүру үшін үй сатып алатынын айтады. Ол бай өнеркәсібі Карл Освальдты азғырып, оның сүйіктісі және жеке хатшысы болады. Освальд пен оның адвокаты Сенкенбергтің таңғалуы үшін ол тез арада бизнес үшін аяусыз инстинктті көрсетеді, көптеген келісімдерді өзінің жыныстық айла-шарғыларымен жабады және еңбек қозғалыстарына қарсы қатал ұстанымға ие болады. Мария Германға өзінің барлық әрекеттері туралы, оның ішінде роман туралы, бай болып бара жатқанын және оларға үй сатып алғанын еске салып отырады. Освальд Германға барып, егер ол босатылғаннан кейін Марияны тастап кетсе, оны және Марияны байлығының мұрагерлері етуге ұсыныс жасайды. Екеуі де Марияға келісімдерін айтпай қалады. Бостандыққа шыққаннан кейін Герман Канадаға көшіп кетеді және әр ай Марияға қызыл роза жіберіп, оны әлі де жақсы көретінін еске салады. Мария өзінің жоғалуы үшін өзін кінәлайды және бәріне, оның ішінде анасы мен Освальдқа да қарапайым қарайды. 1954 жылы Освальд қайтыс болғаннан кейін Герман Германияға және Марияға оралады. Осуалдтың өсиетін орындаушы Сенкенберг оқыған кезде Мария Освальд пен Германның келісімін біледі. Мария мен Герман қайғыға батып, бір-біріне өмір бойы құрбандыққа қалай берілгендері туралы қысқаша айтысады. Ол темекі шегуде, қателесіп, ашық күйдіргіштен шыққан газды тұтастырады. Радио хабаршысы Германия футбол командасының әлем чемпионатындағы жеңісін қуана айтып жатқанда, жарылыстан Мария мен Герман қаза табады.

Жазу және алдын ала өндіріс

Мария Браунның үйлену идеясы Райнер Вернер Фассбиндер мен Александр Клюгедің "Біздің ата-анамыздың үйлену тойы" (Die Ehen unserer Eltern) теледидар жобасындағы бірлескен жұмысына қатысты. Бұл жоба "Күзгі Германия" фильмінің сәтті қабылдануынан кейін дамытылды. Фассбиндер Клаус Дитер Ланг пен Курт Раабпен бірге сценарийдің жобасын жасады және 1977 жылдың жазында оны ұзақ жылдар бойы серігі болған Питер Мартшеймерге ұсынды. Мартшеймер сол кезде Бавария киностудиясында драматург қызметін атқарды. 1977 жылдың тамызында Мартшеймер мен оның серігі Пэа Фролих, психология және педагогика профессоры, жоба негізінде сценарий жазуға шақырылды. Бұл Мартшеймер мен Фролихтің алғашқы сценарийі болғанымен, Фассбиндердің туындыларын білуі оларға сценарийді Фассбиндердің өзге де жұмыстарының ерекше стилі мен құрылымына сәйкес келтіруге мүмкіндік берді. Фассбиндер аяқталған сценарийде тек бірнеше бөлшектерді ғана өзгертті, соның ішінде кейбір диалогтар мен фильмнің соңғы сахналарын. Алғашқы нұсқада Мария Браун көлік апатында суицид жасаған болатын, бірақ ақыры газ жарылысынан көз жұмады, оның өлімінің себебі – өзіне қол жұмсауы ма, әлде жазабас оқиға ма, белгісіз қалды. Фильмнің продюсері – Фассбиндердің көп жылдық серігі Майкл Фенглер және оның "Альбатрос Филмпродкшн" атты өндіріс компаниясы. Фассбиндер "Мюль, қала және өлім" атты пьесасы төңірегіндегі дауға қатысқандықтан, фильм түсіруге дайын болмады және Парижге кетіп, онда "Берлиннің Александрплацы" сценарийін жазумен айналысты. Фенглер фильмге халықаралық жұлдыздар шақыруды армандады. Оның ұсынысымен Фассбиндер мен Фенглер Роми Шнайдерге барып, Мария Браун рөлін ойнауды сұрады. Бірақ Шнайдердің алкогольге тәуелділігі, мінсіздігі мен талаптарына байланысты рөл Ханна Шигуллаға берілді, бұл оның Фассбиндермен бірнеше жылдан кейінгі алғашқы ынтымақтастығы болды. Ив Монтан да фильмге қызығушылық танытты, бірақ Марияның күйеуі Герман рөлін ойнағысы келді, ал Фассбиндер мен Фенглер ұсынған индустриалды Освальд рөлін емес. Герман рөлі Клаус Лёвичке уәде етілгендіктен, Монтанға ешқандай рөл ұсынылмады. Фенглер Фассбиндердің "Танго Фильм" компаниясына фильм табысының 50 пайызын беруге уәде берген еді, бірақ "Трио Фильм" компаниясына фильм үлесін ұсынып, құқықтарды асыра сатқандықтан, фильм құқығының тек 15 пайызы ғана Фассбиндерде қалды. Фассбиндер кейіннен Фенглерді гангстер деп атады, бұл Фенглерге қарсы сот процесіне әкелді, ол Фассбиндер қайтыс болғаннан кейін де жалғасты. Суреттер түсіруі 1978 жылдың қаңтарында Кобургте басталды. Жаман мінезді және дауға бейім Фассбиндер фильмді күндіз түсіріп, түнде "Берлиннің Александрплацы" сценарийімен жұмыс істеді. Жұмыс кестесін сақтау үшін ол өндіріс менеджері Гарри Бэр мен актер Питер Берлинг ұсынған кокаинді көп мөлшерде тұтынды. Берлингтің сөзіне сүйенсек, фильмнің бюджеттен асып кетуінің басты себебі – кокаинге жұмсалған ақша Фенглерден келген. Эккелькамп фильм өндірісі бойынша қарыздарды өтеу үшін тағы 473 000 DM инвестициялады және фильм құқықтарының жалғыз иесі атанды. Фильм құқықтарының барлығына ие болған Эккелькамп "Юнайтед Артист" компаниясымен тарату туралы келісім жасасты, осылайша Фассбиндер фильмдерін әдетте тарататын "Filmverlag der Autoren" компаниясын озастырды. Эккелькамп "Мария Браунның үйлену тойы" 1979 жылғы Берлин халықаралық кинофестивалінде сәтті болады деп үміттеніп, маркетингтік науқанды бастады және наурыз айында фильмді кинотеатрларда көрсетуді шешті. Эккелькамптың тапсырысымен автор Герхард Цверенц фильмді романға айналдырды. Ол наурыз айынан бастап үш ай бойы "Der Stern" журналында бірнеше бөлімдерге бөлініп жарияланды, осылайша фильмге деген қызығушылықты арттырды. Фильмнің ресми тұсаукесері 20 ақпанда 29-шы Берлин халықаралық кинофестивалінде өтті. Батыс Германиядағы кинотеатрларда көрсету 23 наурызда басталды. Берлин халықаралық кинофестивалінде Ханна Шигулла "Үздік әйел актер" номинациясы бойынша күміс аю сыйлығын жеңіп алды, бірақ Фассбиндерді қанағаттандырмады, өйткені ол Алтын аю сыйлығын күткен.

Қазіргі кездегі қабылдау

Неміс киносыншылары фильмге өте жағымды жауап берді және фильмнің көркемдік құндылықтары мен көпшілікке тартымдылығын жоғары бағалады. "Ди Цайт" апталығында Ханс Кристоф Блюменберг фильмді "режиссердің ең қолжетімді (сонымен қатар ең коммерциялық) және толыққанды жұмысы" деп атады. Керна Нихофф "Сюддойче цайтунг" газетінде "Мария Браунның үйленуі" фильмін "ұсынысқа ие, тіпті көңіл көтеретін, сонымен бірге ерекше көркем, жасалма және көптеген кездесулерге толы" деп жазды. Ханна Шыгулла көптеген киносыншылардың мақтауына ие болды. 1979 жылғы 23 наурыздағы "Süddeutsche Zeitung" газетінде Готфрид Кнап режиссердің оған актерлік шеберлігін көрсетуге тамаша мүмкіндік бергенін, оның кейіпкерінің, сезімдерінің, сүйкімділігінің және күшінің зор әсер еткенін жазды. Фильм мен Ханна Шыгулланы шетелдік киносыншылар да жоғары бағалады. "Нью-Йорккер" журналында Дэвид Денби Шыгулланы "Дитрих пен Харлоудың күтпеген біріктірілісі" деп сипаттады. Сондай-ақ, Шыгулла сол жылы Ұлттық киносыншылар қоғамының "Үздік әйел актер" сыйлығына ие болды, бірақ "Норма Рей" фильміндегі рөлі үшін Салли Филдтен жеңілді. Франсуа Трюффо 1980 жылы "Cahiers du cinéma" журналында осы фильм арқылы Фассбиндердің "киноөнердің элиталық шеңберінен шығып" кеткенін айтты, сондай-ақ фильм "Годардың "Қарсылық", Брехт, Ведекинд және Дуглас Сирк туындыларының ықпалымен жазылған эпикалық және поэтикалық ерекшеліктері бар түпнұсқа туынды" екенін, ал ерлер мен әйелдерге бірдей құрметпен қарау идеясының ерекше әсерлі екенін атап өтті. "The New York Times" газеті фильмді "Ең жақсы 1000 фильмнің" тізіміне қосты.

Коммерциялық табыстар мен соңынан

"Мария Браунның үйлену тойы" сын тұрғысынан ғана емес, сонымен қатар коммерциялық сәттілікке де қол жеткізді. Премьерасынан бастап 1979 жылдың қазанына дейін Батыс Германияда 900 000-нан астам билет сатылды және кейбір кинотеатрларда 20 аптаға дейін көрсетілді. Батыс Германияда ғана фильм 3 миллион доллардан астам табыс әкелді. Бұл фильм 51-ші «Оскар» сыйлығына Германияның «Үздік шетелдік фильм» номинациясы бойынша ресми түрде ұсынылмады. Оның орнына Ганс В. Гейсендорфердің «Шыны түрмесі» ресми ұсыныс ретінде таңдалды. Бір жылдан кейін фильм 37-ші «Алтын глобус» сыйлығында «Үздік шетелдік фильм» номинациясына ие болды, бірақ бұл жетістік 52-ші «Оскар» сыйлығында Волкер Шлёндорфтың «Тін барабаны» фильмінің сәттілігімен қабылданып қалды. «Мария Браунның үйлену тойының» коммерциялық табысы Фассбиндердің келесі фильмдері бойынша келіссөздердегі ұстанымын күшейтті. Ол Питигриллидің «Кокаин» романы негізіндегі сүйікті жобасының біріне қаржыландыру келісіміне қол жеткізіп, «Берлиннің Александрплацы» фильмінің бюджетін арттыра алды. Бірнеше неміс кино өндірушілері Фассбиндермен бірлесіп жұмыс істеуге қызығушылық танытты. Тәжірибелі өндіруші Лугги Вальдлайтнер Ханна Шигулланың басты рөлде ойнаған «Лили Марлен» фильмін жасады. Хорст Вендландт BRD трилогиясының қалған екі фильмін – «Лола» және «Вероника Восс» фильмдерін өндірді. Оның жетістігі оған соңғы жобасын – Гаumont компаниясының қаржылық қолдауымен түсірілген «Querelle» фильмін жүзеге асыруға мүмкіндік берді. Фенглер фильм құқықтарын артық сатқандықтан, Фассбиндердің үлесі ашық мәселе болып қала берді. Эккелькамп өзін барлық құқықтың жалғыз иесі деп есептеді, бірақ 1982 жылы режиссерді жұбату үшін Фассбиндерге 70 000 DM сомасында чек жіберді. Фассбиндердің өлімінен кейін оның анасы және мұрагері Лизелотте Эдер талаптарын қайта көтерді, бірақ Эккелькамп оларды қабылдамады. Сот процесі барысында 1986 жылы Эккелькампқа фильмнің қаржылық есебін жаңадан құрылған Райнер Вернер Фассбиндер қорына ұсынуға бұйрық берілді. Эккелькамптың «Трио Фильм» компаниясы шамамен 2 миллион DM бюджет, 1 миллион DM қосымша маркетингтік шығындар және 1 миллион DM таза пайда туралы мәлімдеді. «Трио Фильм» Фассбиндердің мұрагерлеріне 290 000 DM төлеуге міндеттелген кезде Эккелькамп бас тартты. Райнер Вернер Фассбиндер қорының өтініші бойынша 1988 жылы «Трио Фильм» банкроттық жариялады. Сот процесі жалғасқанда, 1990 жылы Дюссельдорф жоғарғы соты Фассбиндердің фильмнің өндірушісі емес екенін растады. Бұл шешім Федералды сотпен бекітілді, бірақ сонымен қатар Фассбиндердің мұрагерлері фильмнің табысынан үлес алуға құқылы екені де белгіленді. Бүгінде барлық киноқұқықтары Райнер Вернер Фассбиндер қорына тиесілі.