Кіріспе

Өсімдік түрі

Celastrus orbiculatus – Celastraceae тұқымдасына жататын ағаш тәрізді өрме бұтасы. Оны көбінесе шығыс ащы жүзім, сондай-ақ қытай ащы жүзімі, азиялық ащы жүзімі деп атайды. 1879 жылы Солтүстік Америкаға әкелінген, және Солтүстік Американың шығысында жаулап алушы түр деп есептеледі. Ол Солтүстік Американың туған түрі Celastrus scandens-ке өте ұқсас, және олармен оңай будандасады.

Сипаттама

Бұл өсімдіктің ерекшелігі – оның жүзімдері: олар жұқа, әлжуаз, күміс түсті немесе қызғылт қоңыр қабықпен жабылған. Олардың диаметрі әдетте аралық мәнде болады. Дегенмен, егер өсуіне араласпаса, жүзімдері 20 жылдан асып кетеді, ал кесілгенде 20 жылдық сақиналарды көрсетіп тұрады. Celastrus orbiculatus жеке өскенде, тығыз бұталар құрайды; ал ағашқа жақын болса, жүзімдері 40 футқа дейін биіктейтін діңге оралады. Осылай оралып өскен жүзімдер кейде ағашты құртып жібереді немесе артық салмақтан бұтақтарын сындырады, бұл C. scandens сияқты, өсуі баяу американдық түрлерге де тән. Жапырақтары дөңгелек және жылтыр, ұзын, тісті жиектері бар және жүзім сабақтарында кезектесіп орналасқан. Шағын жасыл гүлдер қолтық шоғырларда гүлдейді. Жемісі – 3 бөліктен тұратын қапшық, ол ашылып, тұқымдарды жауып тұрған ашық қызыл түсті арилдерді көрсетеді. Өсімдіктің барлық бөліктері уытты.

Аумағы мен тіршілік ету ортасы

Ағаш өндіру және демалыс мақсатында шығыс ормандарының жүйелі түрде бұзылуына байланысты, шығыс ащы тәттісі Солтүстік Американың шығысындағы ландшафттарға, жол бойындағы жерлерге және ормандарға бейімделген. АҚШ-та оны Луизиана штатының оңтүстігінен, Мэн штатының солтүстігінен және Роки тауларының батысына дейін кездестіруге болады. Ол ылғалды ормандарды жақсы көреді, онда жергілікті өсімдіктерді жойып жіберуі мүмкін.

Өсіру

Celastrus orbiculatus әшекейлік өсімдік ретінде өсіріледі. Ұлыбританияда ол Корольдік бау-бақша қоғамының «Бағбаныңның еңбегі» сыйлығына ие болды.

Инвазивті түр ретінде

Шығыс ащы-тұзындығы өмір сүру ортасында күшті бәсекелес, ал оның таралуы бірнеше басқа түрлердің сақталуын қауіпке ұшыратты. Осы түрдің табысқа жетуіне ықпал ететін бір қасиет – оның тартымды түсті жемістері. Осының салдарынан, оны сүтқоректілер мен құстар жейді, олар тұқымдарын түрлі жерлерге таратады. Шығыс ащы-тұзындығының жаңа аймақтарға енуі жергілікті флораға қауіп төндіреді, себебі жергілікті өсімдіктердің жанында күшті бәсекелес пайда болады. Бұл түр Шығыс Азияға тән, бірақ эстетикалық мақсаттармен АҚШ-қа әкелінді. Ол гүл шоқтарында қолданылды, ал тиісінше тастамау салдарынан өсімдік ойсыздықпен түрлі аймақтарға енгізіліп, Джорджиядан Висконсинге дейінгі 33 штаттың және Аппалачи тауларының бір бөлігінің экологиясына әсер етті. [[Файл:Шығыс ащы-тұзындығының таралу картасы.png|thumb|left|alt=Шығыс ащы-тұзындығының таралу картасы| Бұл карта 2012 жылғы деректер бойынша (АҚШ Ауыл шаруашылығы департаменті ұсынған) Шығыс ащы-тұзындығының анықталған орналасқан жерлерін көрсетеді. Өсімдіктің жаулап алуы әртүрлі экологиялық, басқару және ауыл шаруашылығы мәселелерін тудырды, осылайша оны қоршаған ортаны қорғау жұмыстарының маңызды нысанына айналдырды.

Абиотикалық факторларға жауап беру

Шығыс ащы-тұзындығы биік және тік беткейлі жерлерде өседі. Жарық интенсивтілігі мен азот концентрациясы әртүрлі 10 түрлі ортаға орналастырылғанда, шығыс ащы-тұзындығының жер үсті биомассасы жоғарырақ және оның туыс түрі – американдық ащы-тұзындыққа (Celastrus scandens) қарағанда өлім-жітім көрсеткіші төмен екені анықталды. Бұл түр күн сәулесі сияқты абиотикалық факторларға тиімді бейімделу арқылы басқа түрлерден басым түседі. Күн сәулесінің қарқындылығы мен азот концентрациясы әртүрлі жағдайларда шығыс ащы-тұзындығының өлім-жітім деңгейі 14% құрайды, ал американдық ащы-тұзындық үшін бұл көрсеткіш 33% жетеді. Шығыс ащы-тұзындығы тым ылғалды немесе құрғақ ортада тиімді өспейді, бірақ орташа жауын-шашын жағдайында жақсы өседі, бұл өсу қарқынын арттырады. Күн сәулесі шығыс ащы-тұзындығы үшін өте маңызды ресурс. Бақылау тәжірибелерінде, шығыс ащы-тұзындығы көп күн сәулесі түсетін ортада тез өседі. Күн сәулесінің 28% жоғары деңгейін алған популяцияларда өсім мен биомассаның жоғары көрсеткіштері байқалды. Тәжірибелік деректер шығыс ащы-тұзындығының жарық аз жағдайларда "орташа 0,8-ден 6,4% дейінгі өткізгіштікпен" жақсы төзімді екенін көрсетті. Америкалық ащы-тұзындыққа қарағанда, жарық аз ортада шығыс ащы-тұзындығының биіктігі, жер үсті биомассасы және жалпы жапырақ массасы артады. Жақында жүргізілген зерттеуде, басқа да инвазивті түрлерге қарағанда шығыс ащы-тұзындығы дамыған аумақтарда жиірек кездеседі. Шығыс ащы-тұзындығының өсуі фосфорды сіңіруге тікелей байланысты. Жақындағы зерттеуде, топырақта фосфор концентрациясы төмен болғанда және арбускулярлық микоризалық саңырауқұлақтар болғанда, өсімнің жоғары болғаны анықталды, ал топырақта фосфор концентрациясы жоғары және арбускулярлық микоризалық саңырауқұлақтар болмағанда өсім нашар болды. Сонымен қатар, зерттеулер шығыс ащы-тұзындығының айналасындағы өсімдіктерден қоректік заттарды тартып ала алатынын көрсетті. Бұл құбылыс әртүрлі ортада байқалды, бұл өсімдіктің жоғары бейімділігін және қоректік заттарды сіңіру қабілетін көрсетеді. Егер шығыс ащы-тұзындығының таралуы одан әрі нашарласа, кең таралған будандастыру американдық ащы-тұзындық популяциясының генетикалық құрамын бұзып, оны жойылуға ұшыратуы мүмкін. Триклопир көптеген жануарлар мен жәндіктер үшін зиянсыз, ал кейбір балық түрлері үшін аздап зиянды, бірақ судағы жартылай ыдырау мерзімі бір тәуліктен кем, сондықтан оны далалық қолдануда қауіпсіз және тиімді пайдалануға болады. Механикалық әдістер де қолданылған, бірақ олар тамырды толық жоюдың қиындығына байланысты тиімді емес. Сондай-ақ, бұл түрді бақылауға көмектесетін биологиялық бақылау агенті жоқ. Механикалық және химиялық әдістер қолданылуда, бірақ олар жағдайды уақытша ғана шешеді.

Фитохимиялық заттар

Бицелафанол А – Celastrus orbiculatus өсімдігінің қабығынан изолоцияланған нейроқорғаушы димерлі тринордтерпен.

Қолданылуы

Жемісінің аз ғана улылығына қарамастан, кейбір мал түрлері оның жапырақтарын зиянсыз жейді. Өте берік және мықты жүзімдері себет тоқуға қолайлы материал болып табылады. Ішкі қабығының талшықты бөлігінен мықты арқан жасауға болады.