Гюнтер Леви: Өмірі мен ғылыми еңбектері

Кіріспе

Американдық тарихшы Гюнтер Леви (22 тамыз 1923 жылы туған) – неміс текті американдық автор және саясаттанушы, Массачусетс Амхерст университетінің саясаттану профессоры. Оның еңбектері көптеген тақырыпты қамтиды, бірақ ол ең көп танылғаны 1978 жылғы «Вьетнамдағы Америка» Вьетнам соғысы туралы кітабы және геноцид терминінің түрлі тарихи оқиғаларға қолданылуын қарастыратын бірнеше даулы еңбектерімен байланысты. Леви ром халқының геноциді мен армян геноцидін мойындамайды. 1939 жылы ол Германиядан Палестинаға көшіп келді. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін ол ата-анасымен қайта қосылу үшін АҚШ-қа көшті. Леви Нью-Йорктегі Сити колледжінде бакалавр, ал Колумбия университетінде магистр және доктор ғылымдарының дәрежелерін алды. Ол Колумбия университетінің, Смит колледжінің және Массачусетс Амхерст университетінің штаттарында жұмыс істеді. Қазіргі уақытта Вашингтон қаласында тұрады және «Commentary» журналына үнемі мақала жазады.

Ерте өмір

Леви 1923 жылы Германияның Бреслау қаласында (қазіргі Польшаның Вроцлав қаласында) дүниеге келген. Тоғыз жасында ол Die Greifen (аудармасы – "гриффиндер") деген неміс еврей скауттар ұйымына қосылды, ол өзінің академиялық мансапқа деген құштарлығын қалыптастыруда маңызды рөл атқарғанын айтқан. Леви бұл ұйымды "жартылай романтикалық" топ деп сипаттады, Die Greifen музыкаға, әдебиетке және әнге, әсіресе Landsknechtlieder-ге ерекше мән берді, сонымен қатар жастарды "Spiessbürger" ("филистиндер") болудан сақтандырды. 1938 жылғы қарашада, "Хрустальдық түн" болғаннан кейін, оның әкесі төрт айға Бухенвальд концлагеріне қамалып, ол өзі ұрысқаннан кейін, ата-анасы оны Палестинаға жіберді. Соғыс жылдарында, Леви әскерге шақыру жасына жеткенде, ол өз еркімен Германияға қарсы қару алып, еврей бригадасында қызмет етті.

Католик шіркеуі мен нацистік Германия

1964 жылы алғаш рет жарияланған Левидің «Католик шіркеуі мен нацистік Германия» еңбегі күрделі және әсерлі болып шықты. Рольф Хоххуттың «Депутат» пьесасы бір жыл бұрын жарық көрді, ол Ватиканды Холокост кезінде еврейлерді құтқару үшін шара қолданбағаны үшін кінәлады; Ватиканның пьесаға наразылығы кезінде Левидің мәтіні сол бағытта жалғасты: «Папа мен оның кеңесшілері – Ватикан орталарында кеңінен қабылданған, орташа антисемитизмнің ұзақ дәстүріне ықпал еткендіктен – еврейлердің аяусыз жағдайын шұғыл және моральдық ашумен қарастырмады. Бұл тұжырымды құжаттамамен дәлелдеу мүмкін емес, бірақ осы қорытындыдан қашу қиын». Бұл мәтін көп мақтауға ие болды, соның ішінде Альфред Гроссердің пікірі де болды, ол бұл еңбекті «өте ұқыпты және нақты кітап» деп сипаттап, «барлық құжаттар католик шіркеуінің нацистік режиммен ынтымақтас екенін көрсетеді» деді. Ватикан сынға жауап ретінде Ватиканның Холокостқа қатысы бар деген кең таралған пікірді жоққа шығару мақсатында бірқатар құжаттарды жариялады. Ватикан атынан Левидің мәтініне жауап берген иезуит діни қызметкері Левидің қорытындылары «құжаттарға емес, субъективті сенімге негізделгенін» айтты. «Нацистердің соғыс уақытындағы аңызды оңай қабылдауы – Левидің XII Пийдің ниеттерін түсінуге қабілетсіздігінің көрсеткіші. Бұл кітапта немесе басқа жерде XII Пийдің нацизмді христиандықты қорғаудың ‘бекінісі’ деп есептегенін дәлелдеуге болмайды».

Америка Вьетнамда

Льюи 1978 жылы жарық көрген «Вьетнамдағы Америка» кітабында «Вьетнамда не болғанын және не дұрыс емес болғанын дұрыс түсінуге кедергі келтіретін мифологияның қабығын сыпырып тастайды» деген пікір білдірген. Соғыстың қажетсіз, әділетсіз және/немесе жеңіске жетпейтін, апатты қателіктер мен кең таралған американдық зұлымдықтарға толы дәстүрлі немесе «ортодоксалды» түсіндірмелерге қарсы пікір білдіретін бұл мәтін, соғысқа ұқсас көзқарас ұстанатын көптеген батыс ғалымдары үшін ықпалды болды. Ол Норман Подхорец, Марк Мойар және Майкл Линдтің басқа да қайта қарауларына жол ашты және әсер етті. «Вьетнамдағы Америка» кітабы Льюидің Вьетнам соғысы бойынша «ревизионисттік» мектепке жататындығына байланысты сынға да, қолдауға да ие болды. Льюидің пікірінше,

Осы зерттеудің негізді қорытындысы – Вьетнам соғысының көптеген американдықтардың санасында тудырған кінә сезімі негізсіз және ресми түрде мақұлданған заңсыз және адамилыққа қанағаттанбас мінез-құлық туралы айыптауларға дәлел жоқ. Шын мәнінде, майдандағы іс-әрекеттерді егжей-тегжейлі зерттеу Вьетнамдағы бейбіт тұрғындардың қазасы Екінші дүниежүзілік соғыс пен Корея соғысынан кем болғанын және соғыстың салқындарын азайтуға деген алаңдаушылықтың жоғары болғанын көрсетеді. Әртүрлі соғыстардың тудырған қирату мен адам өмірінің жоғалуын өлшеу және салыстыру, әскери күшті сыртқы саясат құралы ретінде жоққа шығаратын немесе оған жүгінетін адамдар үшін ұнамсыз болуы мүмкін және оны беймүміздік деп қарастыруға болады. Бірақ соғыс бола берген жағдайда, соғыстың салдарынан туындаған азапты азайтуға ұмтылу – моральдық міндетіміз, және осы міндетті орындауды жеңілдеуге болмайды. Бұл кітап адамгершілікке деген сенімнің тек соғысқа қарсы шығушылардың ғана емес, сонымен қатар белгілі бір жағдайларда қарулы қақтығыстың қажеттілігі мен этикалық негізділігін қабылдайтын адамдардың да адамзаттың азап-тозағына бейжай қарамайтынын көрсетуге көмектеседі деп үміттенемін. Льюи «соғыс қылмысы индустриясы» деп атап, Батыс БАҚ-тың екіұстама стандартына сын қояды, олардың Вьетнам коммунистерінің қылмыстары туралы бірдей деңгейде хабарламағанын айтады. Ол 1957 мен 1972 жылдар аралығында ВК/НВА жасаған 36 725 саяси өлтіру туралы мәлімет келтіреді. Американдық әскерилер жасаған қылмыстар туралы Льюи былай дейді: «1965 жылдың қаңтарынан 1973 жылдың наурызына дейін Вьетнамдағы 201 әскери қызметкер вьетнамдықтарға қарсы жасаған ауыр қылмыстар үшін әскери сотта айыпталды. 1965 жылдың наурызынан 1971 жылдың тамызына дейін 77 теңізші вьетнамдықтарға қарсы ауыр қылмыстар жасағаны үшін сотталды». 1971 жылы Конгресте соғысты сынаған американдық ардагерлердің куәліктерін еске түсіріп, олардың бірі Американың Вьетнамдағы әрекеттерін геноцидпен салыстырды, Льюи «кейбір куәлер Солтүстік Вьетнамның үгіттерін жаттап алғандай естілді» деп болжайды. Кітап Вьетнам соғысына америкалық қатысуына қарсы шыққан отандық оппозицияны сынға алады. «Бейбітшілік белсенділері» немесе «бейбітшілік демонстрациялары» деген сөздерді қолдана отырып, Льюи «бейбітшілік» сөзінің айналасына тырнақша қояды, бұл белсенділіктің баламалы мотивацияларын білдіреді. Автор Әскери-теңіз күштеріндегі саботаж жағдайлары мен соғысқа қарсы қозғалыстың арасындағы ықтимал байланысқа сілтеме жасайды: «1965 және 1970 жылдар аралығында Әскери-теңіз күштері кемелерінде саботаж бен өрт сөндірудің өсуіне тап болды, бірақ соғысқа қарсы белсенділер Әскери-теңіз күштерінің кемесіне саботаж жасауға тырысқандығына тікелей қатысқандығын көрсететін ешқандай дәлел табылмады. Фрагинг және ұрыс-керісінен қашу жағдайлары кейде соғысқа қарсы радикалдардың ықпалымен болған болуы мүмкін, бірақ ұйымдасқан бүлікшіліктің нақты дәлелі табылмады». Бұл мәтінді Вьетнам соғысының ардагері және АҚШ сенаторы Джим Уэбб, Сыртқы істер министрі Эндрю Пьер және The Economist сияқты бірнеше газеттер мақтады, ол оны «көп жағынан соғыстың әлі жарық көрген ең жақсы тарихы» деп сипаттады. Сыншылар арасында «ортодоксалды» мектеп тарихшылары, сондай-ақ тіл білімі маманы және Вьетнам соғысына қарсы шыққан Ноам Хомский сияқты polemikacıлар болды. Хомский, Льюидің кітабында сынға түскеннен кейін, «әр мемлекеттің өзінің Гюнтер Льюиі бар» деп жазды.

It is the reasoned conclusion of this study that the sense of guilt created by the Vietnam war in the minds of many Americans is not warranted and that the charges of officially, condoned illegal and grossly immoral conduct are without substance. Indeed, detailed examination of battlefield practices reveals that the loss civilian life in Vietnam was less great than in World War II and Korea and that concern with minimizing the ravages of the war was strong. To measure and compare the devastation and loss of human life caused by different war will be objectionable to those who repudiate or resort to military force as an instrument of foreign policy and may be construed as callousness. Yet as long as wars do take place at all it remains a moral duty to seek to reduce the agony caused by war, and the fulfillment of this obligation should not be disdained. I hope that this book may help demonstrate that moral convictions are not the exclusive possession of persons in conscience opposed to war, and that those who in certain circumstances accept the necessity and ethical justification of armed conflict also do care about human suffering. Lewy criticizes what he terms the "war crime industry", and what he perceives to be the double standards of the Western media, which, he alleged, neglected to report equally on the crimes of Vietnamese communists, giving the figure of 36,725 political assassinations perpetrated by the VC/NVA between 1957 and 1972. About the crimes committed by American soldiers, Lewy asserts that "between January 1965 and March 1973, 201 Army personnel in Vietnam were convicted by court martial of serious offenses against Vietnamese. During the period of March 1965 to August 1971, 77 Marines were convicted of serious crimes against Vietnamese." In recalling the 1971 congressional testimony of some American veterans who were critical of the war, one of whom compared American action in Vietnam to genocide, Lewy suggests that some "witnesses sounded as if they had memorized North Vietnamese propaganda." The book is critical of domestic opponents of American participation in the Vietnam War. In using the phrases "peace activists" or "peace demonstrations", Lewy often puts quotation marks around the word "peace", implying alternative motivations for the activism. The author alleges a possible connection between cases of sabotage in the Navy and the anti war movement: "Between 1965 and 1970, the Navy experienced a growing number of cases of sabotage and arson on its ships, but no evidence could be found that antiwar activists had directly participated in a sabotage attempt on a Navy vessel. Cases of fragging and avoidance of combat may well have been instigated at times by antiwar militants, though no hard evidence of organized subversion was ever discovered." The text was praised by Vietnam veteran and United States Senator Jim Webb, Andrew J. Pierre of Foreign Affairs, and by several newspapers, including The Economist, which described it as "in many ways the best history of the war yet to appear". Critics included historians of the "orthodox" school as well as polemical critics such as linguist and Vietnam War opponent Noam Chomsky. Chomsky, after being singled out for criticism by Lewy in the book, wrote that "every state has its Guenter Lewys".

Қысқы солдат туралы тергеу

Америкадағы Вьетнам, Қысқы сарбаз тергеуінен жеті жыл өткен соң жарыққа шықты, 2004 жылғы АҚШ президенттік сайлау аясында даулы мәселеге айналды. Президенттікке үміткер Джон Керри Қысқы сарбаз тергеуіне қатысқан болатын; сайлау науқаны барысында Левидің Қысқы сарбаз тергеуінің шындыққа сай емес және саяси мақсатта жүргізілгендігі туралы пікірі Джон Керридің беделін түзей алмау үшін жиі пайдаланылды. Керри мүше болған "Вьетнам соғысына қарсы ардагерлер" ұйымы АҚШ-тың Вьетнамдағы соғыс саясаты мен әрекеттері соғыс қылмыстарына алып келіп отыр деген мәлімдеме жасады. Левидің сөзінше, ұйым Детройттағы Қысқы сарбаз тыңдауында "жалған куәгерлерді" пайдаланған, ал олардың айыптаулары ресми түрде тергелген.

Нацистердің цыгандарды қудалауы

2000 жылы жарық көрген «Нацистердің цыгандарды қуғын-сүргіні» деген еңбегінде Леви, цыгандардың жалпы жағдайы «геноцид конвенциясының мағынасында геноцид болып табылмайды» деп дәлелдейді. Левидің қорытындысы бойынша, нацистердің цыгандарды қудалау жағдайында «'геноцид' терминін қолдану түсініктің мәнін жояды». Холокост тарихшысы Рауль Хилберг: «Левидің цыгандарға қарсы нацистік шаралар туралы баяндамасы ағылшын тілінде теңдесіз» дейді. Әлеуметтік ғылымдардағы Жоғары мектеп оқытушысы, цыған тарихының маманы Анриетта Ассео, Левидің кітабы «керемет қарапайымдық пен жаңа, маңызды құжаттаманы талап етеді» деп жазды, бірақ «геноцид» белгісінен бас тарту «талқылауға ашық» екенін қосты. Ханс Моммсен Левипен толық келісті, соның ішінде «геноцид» деген анықтаманы қабылдамауымен. Питер Блэк былай деді: «Бұл кітап неміс және австриялық цыгандарды нацистердің қуғын-сүргінінің жақсы құжатталған тарихы. Дегенмен Леви, цыгандарға келген апаттың ауқымын еврейлердің Холокостымен салыстыру мүмкін емес екенін көрсетуге көп күш жұмсайды. Бұл оны бірнеше күмәнді қорытындыларға жеткізеді». Кітапты Норман Г. Финкельштейн сынға алды, ол Süddeutsche Zeitung газетінде былай деп жазды: Левидің аргументі былай: Цыгандарды Einsatzgruppen еврейлер сияқты аяусыз өлтірді, бірақ тек олар тыңшылық жасады деген күдікпен; цыгандар Аушвицке еврейлер сияқты депортацияланды, бірақ тек «олардан құтылу үшін, өлтіру үшін емес»; цыгандар Хельмнода еврейлер сияқты газбен уланды, бірақ тек олар тифпен ауырғандықтан; қалған цыгандардың көпшілігі еврейлер сияқты стерильденді, бірақ олардың көбеюін тоқтату үшін емес, тек «неміс қанын ластаудан сақтау үшін». Кітап, әсіресе рома ғалымдары тарапынан сынға алынды, олар бұл кітап рома халқын өздерінің қырғыны үшін кінәлайды деп санайды. Левидің еңбегі «бір жақты» және нацистік кезеңде еврейлерді қудалау мен ромаларды қудалаудың айырмашылықтарын «асыра көрсететін» мәтін ретінде сынға түсті, бұл «кейінгі зерттеулердің басымдықтарын көрсетеді, еврейлердің өлтіруі нацистік қатыгездіктің қалған бөлігін жасыру үшін қалай итермеленді».

Lewy argues in The Nazi Persecution of the Gypsies, published in 2000, that the Gypsies' overall plight does "not constitute genocide within the meaning of the genocide convention". Lewy concludes that in the case of the Nazi persecution of the Gypsies the "use of the term 'genocide' would seem to involve a dilution of the concept", According to Holocaust historian Raul Hilberg, "Lewy's account of Nazi measures against the powerless Gypsies is unsurpassed in the English language." Henriette Asséo, lecturer at the School for Advanced Studies in the Social Sciences, specialist of Gypsy history, wrote that Lewy's book "requires humility, giving a new, considerable documentation", adding, however, that the rejection of "genocide" label can be "discussed" Hans Mommsen agreed completely with Lewy, including with the rejection of "genocide" qualification. Peter Black states that "this book is a well documented history of Nazi persecution of the German and Austrian Gypsies. Yet Lewy wastes considerable intellectual energy in demonstrating that the totality of the disaster that befell the Gypsies cannot be compared to the Jewish Holocaust. This leads him to a few questionable conclusions." The book was criticized by Norman G. Finkelstein who wrote in the Süddeutsche Zeitung:
Lewy's argument goes like this: Gypsies were as ruthlessly slaughtered by the Einsatzgruppen as the Jews, but only because they were suspected of spying; Gypsies were deported to Auschwitz like the Jews, but only "to get rid of them, not to kill them;" Gypsies were gassed at Chelmno like the Jews, but only because they had contracted typhus; most of the few remaining Gypsies were sterilized like the Jews, not however to prevent their propagation but only to "prevent contamination of 'German blood. The book has also been singled out for criticism, particularly by Romani scholars, who believe that it blames the Roma people for their own massacre. Lewy's work has been criticized for being "one sided" and as a text which "overstates" the differences of the persecution of Jews and the persecution of Roma in the Nazi era, in a manner indicative of "the priorities of latter day scholarship, about the way that the murder of the Jews has been promoted to obscure so much of the rest of the Nazi record of atrocity".

"Америкалық үндістер геноцид құрбандары болды ма?"

2004 жылдың қыркүйегінде Леви "Америкалық үндістер геноцид құрбандары болды ма?" деген мақаласын Commentary журналында жариялады: "[Е]гер кейбір эпизодтар геноцидке жататын болса – яғни геноцидке бейімделген болса, олар тұтас қоғамды айыптауға негіз болмайды". Мақала Уорд Черчилльді, әсіресе американдық үнділер өркениетінің жойылуына қатысты "геноцид" терминін қолдануы үшін қатты сынға алады. Леви 1837 жылы Америка Құрама Штаттары армиясының жұқпалы шөкпелерді жұқтырған көрпелер арқылы американдық үндістер арасында әдейі таратуы туралы Черчилльдің мәлімдемесін нақты емес деп есептеді.

SPLC-тің сот ісі

Марк Поток, Оңтүстік кедейлік заң орталығының Intelligence Report журналының редакторы, армян геноцидінің фактілері жақсы белгілі екенін айтады. Сол кездегі билік партиясы зиялыларды жаппай қырды, жүздеген мың армяндарды тікелей өлімге алып кететін шерулерге мәжбүрледі және құрбандардың мүлкін жүйелі түрде тонады. Профессор Рафаэль Лемкин 1943 жылы армян халқының қырғынын еске алып, "геноцид" терминін енгізді. 2005 жылы Халықаралық геноцид зерттеушілер қауымдастығы (IAGS) Түркияның сыртқы істер министріне христиан армяндарының қырғынының шынымен "жүйелі геноцид" болғанын еске түсіру үшін хат жолдады. 2008 жылдың 17 қарашасында Леви АҚШ-тың Колумбия округі сотында Southern Poverty Law Center, Inc. және жазушы-редактор Дэвид Холтхаусқа қарсы ар-намысқа тиетін іс қозғады. 2010 жылдың 28 қыркүйегінде SPLC бас тартуды жариялауға және Левиге оны "түрік агенті" деп айыптағаны үшін кешірім сұрауға келісіп, іс шешілді. Өз мәлімдемесінде SPLC "әрмен геноциді туралы айтылғандарға қарсы шыққан кез келген ғалымның Түркия үкіметінен қаржылық қолдау алғаны туралы болжам жасауы қате болды" деп мәлімдеді. Дэвид Б. Макдональд Левидің "Холокосттан басқа геноцидтерге бәсекелестікке мүмкіндік бергісі келмейтінін" айтады. "Геноцид зерттеулері журналында" Дэвид Станнард Левиді "жоғалып бара жатқан түрдің соңғы өкілі" деп сипаттады: "нақтылығын сақтап қалуға тырысатын, кері дәлелдер мен логикаға қарамастан, әлем тарихындағы барлық жаппай өлтірулердің ішінде тек Холокост ғана нағыз 'геноцид' деңгейіне жетеді". Леви жауап беріп, Камбоджа мен Руандадағы геноцидтердің де геноцид екеніне сенетінін айтты және былай деді: "Ехуд Бауэрмен бірге мен Холокосты бұрын-соңды болмаған, бірақ бірегей деп атамаймын, себебі 'бірегей' термині Холокост сияқты қайғылы оқиға ешқашан қайталанбауы керек екенін білдіреді".

Жарияланған еңбектер

(Бірінші басылым, Нью-Йорк: МакГроу Хилл, 1964 ж.)