Кіріспе

Ллойд Биггл, Jr. жазған «Монумент» – 1974 жылы жарық көрген ғылыми-фантастикалық роман. «Монумент» 1961 жылы «Analog» журналында жарияланған, сол аттас қысқа әңгімеге (новеллаға) негізделген. 1979 жылы романға опция алынып, ол «Spacefilms» компаниясының тұсаукесер фильмі болуы тиіс еді, бірақ жоба іске аспады. Фильм сценарийін Ллойд Биггл мен «Spacefilms» негізін қалаушы Джон Флори бірлесіп жазды. Роман «Джон, Би және Джек Флориге, болашақты көре білгендерге» арналған.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Сэрн Обриен есімді білімсіз, ерекше көзге түспейтін ғарыш саяхатшысы өте құнды "ретрон кристалдарының" қорын табады, бірақ оларды сата алмай тұрып, идилликалық планетаға құлайды. Планетада бір ғана континент бар, онда полинезиялық мәдениетке ие адамдар тұрады. Жергілікті тұрғындар тыныш өмір сүреді, "колоф" деп аталатын теңіз жануарына аң аулап, оны дерлік толыққанды тамақ ретінде пайдаланады. Обриен өзінің қалған технологиясын пайдаланып, аймақты бірнеше қауіпті жануарлардан құтқарады, соңында үйленеді. Жергілікті тұрғындар оны терең құрметпен "Лангри" деп атайды. Обриен бейбіт өмір сүріп, ұрпақтарының өсіп-жеткенін бақылайды, бірақ қартайған сайын болашаққа қатысты алаңдаушылықтары күшейеді. Әрине, планетаны курортқа айналдырып, жергілікті тұрғындарды ысырапқа салуға ниеттенген адал емес құрылысшылар пайда болады. Обриен олар келген жағдайда олармен күресе алады, бірақ ол мәңгі өмір сүре алмайды. Ол өзіне жас, дарынды жандарды жібертеді. Ол оларға "Жоспарды" үйретуді бастайды. Қазіргі галактикалық қоғам туралы түсінігі аз болғандықтан, технологияға бейім емес жергілікті тұрғындарға қажетті білімді үйрету қиынға соғады, бірақ ол онымен аяқталады. Оның ең жақсы шәкірті – Форнри есімді жас жігіт. Обриен өмірінің соңына жеткенде, Вемблинг есімді құрылысшы планетаға заңсыз кен іздеу үшін келеді. Форнри бастаған халық Жоспарды іске асырады. Олар алдымен Вемблингті және оның серіктерін, сондай-ақ Вемблингті іздеу үшін жіберілген төрт барлау кемесінің экипаждарын тұтқындайды. Біраз уақыттан кейін Әскери-теңіз күштері келіп, планетаны Лангри деген атпен мойындайтын келісімге қол қойылады. Лангри халқы Федерацияны заңсыз қонуы үшін айыптайды және Жоспарда көрсетілгендей заң фирмасын жалдайды. Соңында Вемблинг планетаның әлеуетін түсінеді. Ол келісімнің жоғалуын қамтамасыз етеді және туристік курортты дамытуға рұқсат алады. Құрылыс нәтижесінде колофтың көп бөлігі кетіп қалады, ал халық аштыққа ұшырай бастайды; олар "қалыпты" тамақты сіңіру қабілетін жоғалтады. Аштықтан өлген жергілікті тұрғындар Вемблингті тоқтату үшін сотқа жүгіне алмайды; оның қолданыстағы жарғысы бар. Осы уақытта Вемблингтің қызы Талита және оның жалдаған (және жұмыстан шығарған) антропологы Хорт арасында қарым-қатынас туады. Олар Обриеннің құлаған кемесін тауып, оның күнделігін, соның ішінде Жоспарға қатысты жазбаларын оқиды; бір адамның мұндай толық және егжей-тегжейлі схеманы, тіпті Обриеннің шеберлік соққысын қалай жасағанын көріп таңғалады. Жергілікті тұрғындарға көңіл жасығандықтан және Жоспарға араласудан қорқып, олар жаңадан тапқан білімдерін өздеріне сақтайды. Жоспарға сәйкес, халық жасырын түрде оқуға үйреніп жатыр. Қажетті жоғары сауаттылық деңгейіне жеткеннен кейін, олар Галактикалық Федерацияға мүшелікке қабылдану үшін сәтті өтініш береді. Содан кейін Жоспар өзінің соңғы кезеңіне кіреді: құрылған планеталық үкімет 1000% салық мөлшерлемесін енгізеді. Жергілікті тұрғындардың жеке мүлкі аз болғандықтан, олар оңай төлей алады, бірақ мұндай үлкен мөлшерлеме Вемблингті банкротқа ұшыратады. Құрылыс салушының амалсыздыққа түсуіне болмайды: үкімет барлық адамдарға тең қолданылатын кез келген салықты тағайындауға құқылы. Жаңа үкімет халыққа пайдасы тиетін мектептер, саябақтар мен ауруханалар салуды жоспарлап отыр. Қысқа әңгімеде ол тіпті Вемблингті жалдап алады, оның аяусыз энергиясына, бірақ оның моральдық қасиеттеріне емес, таңғалады. (Романда ол жаңа үкіметке қонақ үйді ұсынуға тырысқаннан кейін, жиреніп кетеді.)

Роман мен әңгіме нұсқаларының айырмашылықтары

Қысқа әңгімеде Обриеннің өлімі мен жаңа ғарыш кемелерінің келуі арасында нақты уақыты белгісіз үзіліс бар. Форнри Обриен болатын бөлімде көрсетілмейді. Қысқа әңгімеде Уэмблинг алғашқы зерттеу кемесімен келмейді, бірақ алғашқы шартқа қол қойылғаннан кейін жергілікті сектор губернаторы оны елшілік қызметке тағайындайды. Ол жергілікті әйелдерге "мазалаған" деген айып тағылады, бұл романға тән емес. Талита Уорр мен Эрик Хорт қысқа әңгімеде мүлдем болмайды – олардың соңғы сахнадағы рөлін бастапқы шартты келісе алатын Әскери-теңіз флотының адмиралы орындайды. Форнри мен Уэмблинг қысқа әңгімеде әлдеқайда аз сипатталған. Форнридің күмәні мен романтикалық көңіл сыздауы жайлы ештеңе айтылмайды. Шындығында, қысқа әңгімеде маңызды әйел персонаждар жоқ, ал роман Форнри мен Далла, сондай-ақ Талита мен Хорттың қатар романдық қарым-қатынастарын көрсетеді. Федерация сот жүйесі қысқа әңгімеде көрсетілмейді, тек оның қаулылары ғана еске алынады. Лангриден басқа ешбір планетада оқиғалар орын алмайды.