Кіріспе
9 ғасырдағы Камбоджа патшасы Жаяварман II (; шамамен 770 – 850) (шамамен 802–850 жылдары билік еткен) – кхмер өркениетін біріктіргеннен кейін кхмер империясының (Камбоджа) негізін қалаған және оның билеушісі болған кхмер ханзадасы. Кхмер империясы 9 ғасырдан 15 ғасырдың ортасына дейін Оңтүстік-Шығыс Азия материгіндегі үстем өркениет болды. Жаяварман II – Индонезия архипелагындағы Ява аралын білдіретін «Ява» деп аталатын жазуларда тәуелсіздік жариялаған қуатты кхмер патшасы. Жаяварман II Махендрапарвата, Индрапура, Амарендрапура және Харихаралая сияқты көптеген астаналарға негіз салды. Жаяварман II билікке келгенге дейін Камбоджаның түрлі аймақтарын басқарған жергілікті билеушілер арасында көптеген шайқастар болды. Ең белгілі қарсыластары – Шайлендра патшалары. 781 жылы Жаяварман II Ченла жерінде тәуелсіздік жариялап, әрекет жасады. Кішкентай, әлсіз мемлекеттерден бастап, ол өзін нығайтып, ақырында Кхмер империясын құрды. Жаяварман II-нің өзінің жазулары табылмаған. Келесі кхмер патшалары оны батыр және сол дәуірдегі ең қуатты патша деп сипаттады. Тарихшылар бұрын оның билігін 802 жылдан 835 жылға дейін деп есептеген.
Jayavarman II (; c. 770 – 850) (reigned c. 802–850) was a Khmer prince who founded and became the ruler of the Khmer Empire (Cambodia) after unifying the Khmer civilization. The Khmer Empire was the dominant civilization in mainland Southeast Asia from the 9th century until the mid 15th century. Jayavarman II was a powerful Khmer king who declared independence from a polity inscriptions named "Java", which most probably refers to the island of Java in the Indonesian archipelago. Jayavarman II founded many capitals such as Mahendraparvata, Indrapura, Amarendrapura, and Hariharalaya. Before Jayavarman II came to power, there was much fighting among local overlords who ruled different parts of Cambodia. The most well known opposition were the Shailendra Kings. In 781, Jayavarman II took action by claiming independence on the land of Chenla. By starting off with small weak kingdoms, he built himself up from there eventually leading to the Khmer Empire. No inscriptions by Jayavarman II have been found. Future kings of the Khmer Empire described him as a warrior and the most powerful king from that time frame that they could recall. Historians formerly dated his reign as running from 802 AD to 835 AD.
Жалпыға ортақ монарх
Махпативарман, Ченла Суйдің патшасы, сарайдағыларының алдында Жавамен теңестірілетін Забаг патшасының кесілген басын көргісі келетінін білдірді. Бұл ақпарат Жава патшасы Санджаяға белгілі болды. Сондықтан Санджая Су Ченласын жаулап алып, Махпативарманның басын шапты. Содан кейін Забаг патшасы өзінің қарауындағы жаңа патша – II Джаяварманды таққа отырғызды. Джаяварман бастапқыда біраз уақыт Жаваға бағынышты болды, содан кейін тәуелсіздік жариялады. II Джаяварман Камбоджа тарихындағы Ангкор дәуірінің негізін қалаған патша ретінде кеңінен танылады, бұл 802 жылы Махендрапарвата тауында, қазір Пном-Кулен деп аталатын ұлы тойлау рәсімімен басталды. Ол сол рәсімде жалпы монарх (Камратен жагад та Раджа) немесе Құдай патшасы (кхмер тілінде ទេវរាជ, санскрит тілінде Дева Раджа) деп жарияланды. Сдок Как Том ғибадатханасының жазуында айтылғандай, Махендрапарватада Джаяварман II брахман Хираньядама және оның бас діни қызметкері Лорд Сивакаивальяның өткізген рәсімдеріне қатысты, ол деваража болып, оны әлемнің иесі – чакравартин етіп тағайындады. Жазбаларда басқа да көптеген мәліметтер келтірілген: ол Хянг Амрита есімді әйелге үйленді; және оңтүстік-шығыстағы Лобок Сротта негіз салды. Жазуда былай делінген: «Парамешвара хан Жавадан Индрапура патшалық қаласына билік құру үшін келген кезде, Сивакаивалья, оның әулетінің пурохиты, оның гуруы болды және оның сарай шаплині қызметін атқарды», патшаның қайтыс болғаннан кейінгі атын пайдалана отырып. Кейінгі мәтінде Хираньядама есімді брахманның, «сиқырлы күш туралы білімі шебер», Жанапададан шақырылғаны айтылады, ол Ұлы патшаның шақыруымен Камбуджадесаны [мемлекетті] енді Жаваға бағынышты болудан босататын ұлы рәсімді орындау үшін келді. Мәтінде деваража культінің құрылуы туралы да айтылады, бұл Джаяварманның сарайындағы және кейінгі кхмер халқындағы маңызды діни рәсім болды.
"Java" сөзінің түсіндірмелері
Жазбадағы "Ява" деп аударылған сөз ұзаққа сона пікірталас тудырып келеді. Джордж Кодес және Лоуренс Палмер Бриггс сияқты алғашқы ғалымдар бұл сөздің қазіргі Индонезиядағы Ява аралын меңзеп тұрғанын айтқан. Олардың пікірінше, кхмерлер мен явандықтар арасындағы шайқастар туралы мифтік әңгімелер Ява мен Суматрадағы Шривиджаяны билеген Сайлендра әулетімен байланысты. Кейінірек Чарльз Хигам сияқты ғалымдар бұл сөздің аралды білдіретініне күмән келтірді. Майкл Викери бұл сөзді "Чам" деп түсіндірді, яғни кхмерлердің шығыс жағындағы көршілерін, оларды "чвеа" деп атаған. 2013 жылы Арло Гриффитс бұл теорияларды жоққа шығарды және көп жағдайда жазбалардағы "Ява" Индонезия архипелагындағы Ява аралына сілтеме жасайтынын нақты дәлелдеді.
Өлгеннен кейін есімі
II Джаяварман 850 жылы қайтыс болды және "ең жоғарғы билеуші" деген мағына беретін Парамешвара деген атпен мәңгі есте қалды, бұл атау Шри Шиваға тән еді. Одан кейін оның ұлы Джаяварман III және ол үйленген әулеттен тағы екі патша билік құрды. Ол осы екі патша мен олардың жұбайларымен бірге король Индраварман I салған және 880 жылы ашылған Рулустағы Преа Ко храмында құрметпен еске алынды.