Кіріспе

Дмитрий Михайлович Карбышев (1880–1945) – Ресей Императорлық Армиясының офицері, Қызыл Армияның генералы, Кеңес Бас штабы академиясының профессоры (әскери ғылымдар докторы) және Кеңес Одағының Батыры (қаза болғаннан кейін).

Алғашқы жылдар

Карбышев Омбы қаласында Кряшен татарларынан шыққан белгілі Сибір казак старшинасының отбасында дүниеге келді. Ол орыс және Кряшен акцентімен татар тілінде сөйлеген. Әкесі он екі жасында қайтыс болғандықтан, анасы тәрбиеледі. Қаржылық қиындықтарға қарамастан, 1898 жылы Сибір кадет корпусын (қазіргі Қорғаныс министрлігінің Омск кадет корпусы) бітіріп, Санкт-Петербургтегі Николаев әскери инженерлік училищесіне оқуға түсті, оны 1900 жылы аяқтады. Ол 1-ші Шығыс Сібір сапер батальонына қызметке жіберілді, онда майдандық телеграф операцияларына (телеграф компаниясының кабельдік бөлімінің бастығы) жауапты болды және Маньчжурияда дислокацияланды.

Ресей-жапон соғысы және Бірінші дүниежүзілік соғыс

Рус-жапон соғысы кезінде (1904-1905) Карбышев көпірлер салуға, барлау тобын жүргізуге, сондай-ақ телеграф байланысын ұйымдастыруға жауапты болды. Ол Мукден шайқасына қатысты және батылдығы үшін марапатталды. Соғыс аяғында лейтенант (poruchik) шеніне көтерілді. Карбышев кейін Владивостокта қызмет етті. 1911 жылы Николаев әскери инженерлік академиясын (қазіргі Санкт-Петербург әскери инженерлік техникалық университеті) бітіру үшін Санкт-Петербургке оралды. Штаб-капитан шеніне көтеріліп, кейін Брест-Литовскіге саперлер ротасының командирі болып жіберілді және Брест бекінісінің нығайтылуына қатысты. Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда Карбышев генерал Алексей Брусиловтың 8-ші армиясы құрамында Оңтүстік-Батыс майданында Карпат аймағындағы жауынгерлік операцияларға қатысты. Алғашында ол 78-ші және 69-шы жаяу әскер дивизияларының инженері, кейін 22-ші Финляндия атысшылар корпусының инженерлік қызметінің бастығы болды. 1915 жылдың басында ол Пшемысль қамалына қатысты, онда аяғына жара алды. Батылдығы үшін Әулие Анна орденімен марапатталды және подполковник шеніне көтерілді. 1916 жылы Брусилов шабуылына қатысты. Ақпан революциясы мен Ресей империясының құлауынан кейін Карбышев 1917 жылдың желтоқсан айында Могилев-Подольскийде (қазіргі Украина) тұрғанда жергілікті Қызыл гвардияға қосылды. 1918 жылдан бастап ол большевиктердің Қызыл Армиясының офицері болды.

Азаматтық соғыс

Ресейдің Азамат соғысы кезінде Карбышев көптеген бекіністердің, әсіресе Каховка плацдармының құрылысын қадағалады және Солтүстік Кавказ әскери округі штабында жоғары лауазымдар атқарды. 1920 жылы ол Кеңес 5-армиясының бас инженері және Оңтүстік майданның бас инженерінің көмекшісі (екінші құрамы) болды. Карбышев Қырымдағы Ақ қозғалысқа қарсы Чонгар бекіністері мен Перекопқа шабуылдарға инженерлік қолдау көрсетуді ұйымдастырды.

Академиядағы соғыс аралығы

1923-1926 жылдары Карбышев Қызыл Армияның Бас әскери инженерлік басқармасының инженерлік комитетінің төрағасы болды. 1926 жылы М. В. Фрунзе атындағы әскери академияда оқытушы болып жұмыс істеді, ал 1936 жылы Бас штаб академиясына қабылданды. 1929 жылы Карбышевке Сталин және Молотов қорғаныс желілерін жобалау тапсырылды. 1934 жылдың ақпан айында ол Бас штаб академиясының әскери инженерлік ғылымдар кафедрасының меңгерушісі болып тағайындалды. 1936 жылдан бастап Карбышев академияның ірі әскерлер тактикасы кафедрасының меңгерушісінің көмекшісі қызметін атқарды. 1938 жылы профессор ғылыми атағын, ал 1940 жылы инженерлер корпусының генерал-лейтенанты әскери шеніне ие болды. 1941 жылы Карбышев әскери ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесін алды. Ол әскери инженерлік және әскери тарих саласында 100-ден астам ғылыми мақала жариялады. Ол кедергілерді салу және жою, сондай-ақ өзендер мен басқа да су бөгеттерін преодолева мәселелеріне маманданған. Оның инженерлік теория, майдандық операциялар мен тактика туралы мақалалары мен оқулықтары соғысқа дейінгі жылдары Қызыл Армия командирлері үшін міндетті оқу материалы болды. Бұған қоса, ол Мәскеу маңындағы Сент-Сергий Лаврасын қалпына келтіру жөніндегі консультант ретінде де жұмыс істеді.

Екінші дүниежүзілік соғыс

1939-1940 жылдардағы Кеңес Одағы мен Финляндия арасындағы Қысқы соғыс кезінде Карбышев бекіністер салудағы Бас әскери инженерлік басқарма бастығының көмекшісі тобының құрамында Маннергейм сызығын бұзу үшін инженерлік қолдау көрсету жөнінде әскерлерге кеңес беру мақсатында майданға сапар шекті. 1941 жылдың маусым айының басында Карбышев Батыс арнайы әскери округіне тексеру сапарымен жіберілді. Неміс шабуылы ол Гроднодағы Кеңес 3-армиясы штабында болғанда басталды. Екі күннен кейін ол Кеңес 10-армиясы штабына ауыстырылды. 1941 жылдың 27 маусымында армия Беласток-Минск шайқасында қоршауға түсіп, ақырында талқандалды. 1941 жылдың тамызында Карбышев қазіргі Могилев облысының Шклов ауданында Днепр өзені маңындағы шайқаста контузиядан кейінгі синдромға ұшырады. Есінен айырылған күйінде нацистер оны тұтқынға алды. Карбышев Хаммельбург, Флоссенбург, Майданек, Аушвиц, Саксенхаузен және 1945 жылдың ақпанында Маутхаузен сияқты бірнеше концлагерьде ұсталды. Нацистердің ынтымақтастығын ұсынуын бірнеше рет қабылдамай, және жасы ұлғайғанына қарамастан, ол лагерьдегі қарсылық қозғалысының ең белсенді көшбасшыларының бірі болды. 1945 жылдың 17 ақпанындағы түні ол 500 тұтқынмен бірге киімдерін шешіп, суық сумен шайылып, аязға қалдырылды. Лагерьден аман қалғандардың бірінің куәлігіне сәйкес, Карбышев өлімге қарсы тұрып, жазалаушыларына қарама-қарсы тұрып, өзімен бірге тұтқындарды жігерлендірді. Соғыс аяқталғаннан кейін, 1946 жылдың 16 тамызында ол қайтыс болғаннан кейін Кеңес Одағының Батыры атағымен марапатталды. Маутхаузен концлагерінде мүсінші Владимир Цигал салған ақ мәрмәрден жасалған Карбышев ескерткіші орнатылған.

Жеке өмір

Екі рет үйленген. Алғашқы әйелі, неміс тегінен шыққан Алиса Карловна Троянович (1874–1913) есімді әйелмен Владивостокте қызмет етіп жүргенде танысқан. Алты жыл бірге тұрғаннан кейін Алиса 1913 жылы қайтыс болды және Брест қаласындағы Тришин зиратына жерленді. Белорусьте болғанда, 1916 жылы Карбышев әскери медбике Лидия Васильевна Опацкаяға (1891–1976) қайта үйленді, ол күйеуінен 30 жылға артық өмір сүрді. Олардың үш баласы болды: Елена (1918–2006), Татьяна (1926–2003) және Алексей (1929–1988). Елена әкесінің жолын жалғап, әскери инженер болды және еңбегі үшін бірнеше орден мен медальмен марапатталды. Татьяна экономист болып жұмыс істесе, Алексей экономика ғылымдарының кандидаты атанды және Мәскеу қаржы институтында кафедра меңгерді. Кеңес Одағы оның құрметіне 1961 және 1980 жылдары еске алу пошта маркаларын шығарды. Бұрынғы Кеңес Одағының көптеген қалаларында Карбышевтің есімімен аталатын көшелер бар.